شاھ عبدالرحمان سنڌي لکنوي
| شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي | |
|---|---|
| پيدائش | شاهه عبدالرحمان بن سيد محمد حسن بن علم الهدى بن حسن محمد بن دين محمد بن عرب شاهه سنڌي 1161هه / 1748ع ڳوٺ روپاهه، شڪارپور، سنڌ |
| وفات | ذوالقعد 1245هه / 1830ع لکنو، اوڌ، برطانوي هندستان |
| مدفن | مسجد پندائن جي سامهون، لکنو، اتر پرديش، ڀارت |
| قوميت | سنڌي |
| شھريت | برطانوي هندستان |
| پيشو | اسلامي عالم، صوفي، محدث، مدرس، مصنف |
| شھرت جو ڪارڻ | تصوف، وحدت الوجود، درس ۽ تدريس |
| مشھور ڪم | ڪلمة الحق، مفتاح التوحيد، جهد الفضل، سر الانسان |
| تحريڪ | چشتيه سلسلو، قادريه سلسلو، نقشبنديه مجدديه، صابريه |
| مذھب | اسلام |
| فرقو | سني |
شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي جو اصل وطن سنڌ هو. هو شڪارپور ضلعي جي ڳوٺ روپاهه جو رهواسي هو، جيڪو مخدومن جي ڳوٺ جي نالي سان پڻ مشهور هو. خانداني روايتن موجب سندس وڏا اصل عرب جا رهواسي هئا. سندن وڏو ڏاڏو عرب شاهه عربستان مان لڏي اچي سنڌ ۾ آباد ٿيو، جنهن کان پوءِ هي خاندان سنڌ ۾ مقيم رهيو.
ذريعن موجب سندس نسب هن ريت بيان ڪيو ويو آهي:
- شاهه عبدالرحمان بن سيد محمد حسن بن علم الهديٰ بن حسن محمد بن دين محمد بن عرب شاهه سنڌي
سندس خاندان علم ۽ تصوف جي حوالي سان مشهور هو. سندس پڦاٽ مولانا عبدالحڪيم بن شيخ محمد پنهنجي دور جو ناميارو عالم، فقيه ۽ صوفي بزرگ هو. سندس علمي شهرت برصغير جي مختلف علائقن تائين پهتل هئي. روايتن موجب ڪابل جي بادشاهه کيس قاضي مقرر ڪرڻ ۽ انعام طور پنج ڳوٺ ڏيڻ جي آڇ ڪئي، پر هن اها آڇ قبول نه ڪئي، ڇاڪاڻتہ ان کي پنهنجي توڪل ۽ زهد جي منافي سمجهيو.[1]
ولادت ۽ تعليم
[سنواريو]شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي جي ولادت 1161هه (1748ع) ۾ شڪارپور ضلعي جي ڳوٺ روپاهه ۾ ٿي.[1] ننڍپڻ کان ئي سندس لاڙو علم ۽ عبادت ڏانهن هو. ذريعن موجب هو پنهنجي همعصر شاگردن جي ڀيٽ ۾ غيرمعمولي ذهانت جو مالڪ هو، جنهن سبب سندس استادن به سندس علمي قابليت جو اعتراف ڪيو.[1] هن قرآن مجيد جي تعليم پنهنجي مامي آخوند هدايت الله وٽ حاصل ڪئي. ان کان پوءِ صرف، نحو، فقهه، عقائد ۽ ٻين ابتدائي اسلامي علمن جي تعليم پنهنجي پڦاٽ مولانا عبدالحڪيم وٽ ورتائين، جيڪو ان دور جو مشهور عالم ۽ صوفي هو.[1] روحاني تربيت جي سلسلي ۾ شاهه عبدالرحمان ننڍپڻ ۾ ئي پنهنجي خانداني روايت موجب سيد محمد صالح جي هٿ تي بيعت ڪئي. سيد محمد صالح، سيد محسن شاهه جو ڏوهٽو هو، جيڪو حضرت عبدالقادر جيلاني جي اولاد مان هو. بعد ۾، بلوغت کان پوءِ، شاهه عبدالرحمان پنهنجي استاد مولانا عبدالحڪيم کان اويسي نسبت پڻ حاصل ڪئي.[1]
علم جي تحصيل لاءِ سفر
[سنواريو]شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي کي ننڍپڻ کان ئي علم حاصل ڪرڻ جو گهڻو شوق هو. ان مقصد سان هن 1180هه (1766ع) ۾، لڳ ڀڳ اوڻيهه ورهين جي عمر ۾، والدين ۽ پنهنجي استاد مولانا عبدالحڪيم کان اجازت وٺي وطن ڇڏيو ۽ برصغير جي مختلف علمي مرڪزن ڏانهن روانو ٿيو.[1] سندس پهريون علمي سفر پنجاب جي شهر خيرپور ڏانهن هو، جتي هن مشهور عالم حافظ محمد فاضل وٽ چار سال وچولي درجي جا درسي ڪتاب پڙهيا.[1] ان کان پوءِ هو مهارون ويو، جتي هڪ سال مولانا اسدالله کان تعليم حاصل ڪيائين ۽ منطق ۽ حڪمت جا اعليٰ ڪتاب پڙهيائين.[1] بعد ۾ هو انگهه شاهه بلاول نالي ڳوٺ پهتو، جيڪو اوديته الجبال جي پهاڙي علائقي ۾ واقع هو. اتي هن مولوي ڪليم الله جي خدمت ۾ چار سال تعليم حاصل ڪئي.[1] انهيءَ عرصي دوران هن، علم جي وڌيڪ تحصيل لاءِ بخارا وڃڻ بابت، شاهه محمد نذير سان مشورو ڪيو. شاهه محمد نذير کيس بخارا وڃڻ بدران شاهجهان آباد (دهلي) وڃڻ جي صلاح ڏني، ۽ جيڪڏهن اتي مناسب استاد نه ملن ته رامپور وڃڻ جو مشورو ڏنو.[1] انهيءَ صلاح موجب شاهه عبدالرحمان شاهجهان آباد پهتو، جتي مولانا فخرالدين چشتي نظامي جي مدرسي ۾ داخل ٿيو. ڪجهه وقت کان پوءِ پنهنجي استاد جي هدايت تي رامپور ويو، جتي مولانا محمد صاحب ۽ مولوي شير محمد صاحب کان تعليم حاصل ڪندو رهيو. هن رامپور ۾ چار سال چار مهينا گذاريا ۽ صدرا، شمس بازغه ۽ ٻين اعليٰ درسي ڪتابن جي تعليم مڪمل ڪرڻ سان گڏ حديث ۾ پڻ سند حاصل ڪئي.[1] ان کان پوءِ، مشهور عالم مولانا عبدالعلي بن نظام الدين لکنوي جي علمي شهرت کان متاثر ٿي، صفر 1199هه (1784ع) ۾ بهار پهتو. اتي مدرسه منشي صدرالدين ۾ هڪ سال تائين مولانا عبدالعلي کان اعليٰ تعليم حاصل ڪيائين.[1] تعليم مڪمل ٿيڻ تي مولانا عبدالعلي، روايت موجب، سندس دستاربندي ڪرڻ ۽ سند، خلعت ۽ نقد انعام ڏيڻ چاهيو، پر شاهه عبدالرحمان انهن اعزازن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ذريعن موجب، هن جو موقف هو ته سندس مقصد صرف علم حاصل ڪرڻ هو، نه دنياوي اعزاز يا سرڪاري ملازمت.[1]
درس ۽ تدريس
[سنواريو]1199هه (1784ع) ۾ مولانا عبدالعلي کان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي، ڪجهه دوستن جي مشوري تي، بنگال صوبي جي مدني پور ۾ وڃي رهيو. اتي هن درس ۽ تدريس جو سلسلو شروع ڪيو ۽ لڳ ڀڳ ڏهه مهينا شاگردن کي مختلف درسي ڪتاب پڙهائيندو رهيو.[1] ان کان پوءِ هو پنهنجي وطن سنڌ موٽي آيو ۽ ڪجهه عرصو حيدرآباد ۾ درس ۽ تدريس سان وابسته رهيو، جتي وڏي انگ ۾ شاگرد سندس علمي حلقي مان مستفيد ٿيا.[1] ذريعن موجب، حيدرآباد ۾ تدريس دوران هڪ ڏينهن غلام محمد نالي هڪ مجذوب درويش سندس مجلس ۾ آيو ۽ کيس مخاطب ٿي چيو:
- «مولوي صاحب! ظاهري علم جو درس گهڻو ڏنو اٿوَ، هاڻي اسان جي حصي ۾ اچو.»
روايتن مطابق، شاهه عبدالرحمان ان وقت ان ڳالهه جو ڪو جواب نه ڏنو. ڪجهه مهينن کان پوءِ اهو درويش ٻيهر آيو ۽ ساڳيا لفظ ورجايائين. جيتوڻيڪ شاهه عبدالرحمان ظاهري طور خاموش رهيو، پر ان واقعي سندس اندر گهرو روحاني اثر ڇڏيو.[1] ڪجهه وقت کان پوءِ جڏهن هن ان درويش بابت پڇا ڪئي ته معلوم ٿيو ته سندس وفات ٿي چڪي هئي. روايتن موجب، انهيءَ واقعي کان پوءِ شاهه عبدالرحمان درس ۽ تدريس جو سلسلو عارضي طور ڇڏي، حج ۽ زيارت لاءِ حجاز وڃڻ جو ارادو ڪيو.[1]
حجاز جو سفر
[سنواريو]شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي 1205هه (1790ع) ۾ حيدرآباد مان روانو ٿي سورت بندر پهتو. 20 رجب 1205هه تي هو رحمان بخش نالي جهاز تي سوار ٿيو ۽ 9 رمضان تي جدي پهتو. اتان اُٺن جي قافلي سان 12 رمضان تي مڪي معظمہ ۾ داخل ٿيو.[1] هن مڪي شريف ۾ لڳ ڀڳ ٽي مهينا قيام ڪيو، حج جا مناسڪ ادا ڪيا ۽ مختلف مقدس هنڌن جي زيارت ڪئي. ان کان پوءِ 15 ذوالحج تي مديني منوره لاءِ روانو ٿيو ۽ 2 محرم 1206هه تي اتي پهتو، جتي ڪجهه عرصو قيام ڪري مسجد نبوي ۽ ٻين مقدس هنڌن جي زيارت ڪيائين.[1] حجاز مان واپسيءَ تي سندس جهاز ڪڇ جي بندرگاهه ڀُڄ تي پهتو، جتان هو پنهنجي وطن سنڌ موٽي آيو. هن سفر ۾ حاجي غلام محمد ۽ مولوي رحمت بخش پڻ سندس ساٿي هئا.[1] وطن پهچڻ تي کيس معلوم ٿيو ته سندس والده سندس غيرموجودگيءَ دوران وفات ڪري چڪي هئي، جڏهن ته سندس والد کيس ڳولڻ لاءِ هندستان ويو هو. عزيزن کيس شادي ڪرڻ جي صلاح ڏني، پر هن اها صلاح قبول نه ڪئي. ڪجهه عرصو پنهنجي ڳوٺ ۾ رهڻ کان پوءِ هن پنهنجي استاد مولانا عبدالحڪيم کان طريقت ۽ سلوڪ جي وڌيڪ تربيت حاصل ڪئي.[1]
سياحت ۽ روحاني سفر
[سنواريو]حجاز مان واپسيءَ کان پوءِ شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي ڪجهه عرصو پنهنجي وطن ۾ رهيو، پر جلد ئي هن ٻيهر روحاني سفر اختيار ڪيو. هن برصغير جي مختلف علائقن ۾ واقع نامور صوفي بزرگن جي مزارن، خانقاهن ۽ علمي مرڪزن جو سفر ڪيو، جتي ڪيترن ئي عالمن ۽ مشائخ کان روحاني فيض حاصل ڪيائين.[1] هن پنهنجي سفر جي شروعات پاڪ پٽڻ شريف کان ڪئي، جتي حضرت بابا فريد گنج شڪر جي مزار تي لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن قيام ڪيائين. اتان هو جوڌپور ويو ۽ هڪ مسجد ۾ رهائش اختيار ڪري محمد حنيف نالي هڪ مجذوب جي صحبت ۾ ڪجهه وقت گذاريائين. ان کان پوءِ ريواڙي پهتو، جتي ڪجهه مهينا درس ۽ تدريس جو سلسلو جاري رکيائين.[1] ريواڙي کان پوءِ شاهه عبدالرحمان جيپور، الور ۽ دهلي پهتو. دهلي ۾ هن حضرت قطب الدين بختيار ڪاڪي، نصير الدين چراغ دهلوي ۽ نظام الدين اولياء جي درگاهن تي مختلف عرصن تائين قيام ڪيو. انهيءَ دوران هن شاهه محمد عظيم کان سلسلي چشتيه نظاميه فخريه ۾ اجازت ۽ خلافت حاصل ڪئي.[1] ان کان پوءِ هن گنگوهه، ڪرنال، ٿانيسر، منگلور، ديوبند، سهارنپور، ڪلير شريف، پاڻيپٽ، نهٽور، امروهه، مراد آباد، ڪاشي پور، بهرائچ، تانسه، رودولي، اوڌ، ٽانڊه، فيض آباد، ڪڇوڇه، سلون، مانڪپور، ڪڙهه، الهه آباد ۽ راءِ بريلي سميت ڪيترن ئي شهرن ۽ روحاني مرڪزن جا سفر ڪيا.[1] انهن سفرن دوران هن مختلف صوفي سلسلن جي مشائخ کان فيض حاصل ڪيو ۽ قادريه، چشتيه، صابريه، نقشبنديه مجدديه ۽ قادريه رزاقيه سميت ڪيترن ئي سلسلن ۾ اجازت ۽ خلافت حاصل ڪئي. سندس روحاني استاد ۽ مشائخ ۾ شاهه نورالهديٰ، شاهه غلام محمد قادري، شاهه غلام غوث قادري نقشبندي مجددي ۽ ٻين ڪيترن ئي بزرگن جا نالا ذڪر ڪيا وڃن ٿا.[1] انهن مسلسل سفرن، بزرگن جي صحبت ۽ روحاني تربيت شاهه عبدالرحمان جي فڪر ۽ شخصيت جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن کان پوءِ هو برصغير جي مشهور صوفي عالمن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.[1]
لکنو ۾ قيام
[سنواريو]شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي 1214هه (1799ع) ۾ نواب سعادت علي خان جي دور حڪومت ۾ لکنو پهتو. شروعاتي طور تي هن ٽي ڏينهن شاهه پير محمد قادري جي مزار تي قيام ڪيو، جنهن کان پوءِ مخدوم شاهه مينا جي مسجد ۾ رهائش اختيار ڪيائين. هن اتي لڳ ڀڳ ست سال عبادت، درس ۽ روحاني تربيت ۾ گذاريا.[1] 7 محرم 1222هه تي هو لکنو جي مسجد پندائن ۾ منتقل ٿيو، جتي پنهنجي حياتيءَ جي آخري گهڙين تائين مقيم رهيو. ذوالقعد 1245هه (1830ع) ۾ سندس وفات ٿي، ۽ مسجد جي سامهون کيس دفن ڪيو ويو. بعد ۾ اتي سندس مزار ۽ درگاهه قائم ٿي، جيڪا اڄ به زيارتگاهه طور مشهور آهي.[1] لکنو ۾ رهائش دوران شاهه عبدالرحمان درس، تصنيف، روحاني تربيت ۽ بيعت جو سلسلو جاري رکيو. سندس ڪيترائي شاگرد ۽ مريد ٿيا، جن مان مولانا امير علي لکنوي شهيد ۽ شاهه حسين بخش فرخ آبادي خاص طور مشهور آهن. انهن کان علاوه به ڪيترن ئي طالبن سندس هٿ تي بيعت ڪري روحاني ۽ علمي تربيت حاصل ڪئي. سندس خليفن ۽ مريدن جو تفصيلي احوال سندس سوانح انوارالرحمان ۾ درج ٿيل آهي.[1]
تصنيفون ۽ علمي خدمتون
[سنواريو]شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي اسلامي علوم، خاص طور تصوف ۽ توحيد جي موضوعن تي ڪيترائي ڪتاب تصنيف ڪيا. سندس تصنيفن ۾ ڪلمة الحق، مفتاح التوحيد، جهد الفضل ۽ سر الانسان خاص اهميت رکن ٿا.[1]
سندس مشهور ترين تصنيف ڪلمة الحق عربي ٻوليءَ ۾ وحدت الوجود جي فلسفي تي لکيل آهي. هي ڪتاب 1235هه ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ محيي الدين ابن عربي جي فڪر جي روشنيءَ ۾ وحدت الوجود، توحيد ۽ ڪلمي جي مفهوم تي تفصيلي بحث ڪيو ويو آهي. ذريعن موجب، فصوص الحكم ۽ الفتوحات المكية کان پوءِ وحدت الوجود بابت هي ڪتاب اعليٰ علمي معيار رکندڙ تصنيفن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.[1]
ڪلمة الحق ۾ ڪلمي جي مروج تشريح تي تنقيدي بحث سبب ان دور جي عالمن ۾ علمي اختلاف پيدا ٿيو. شاهه عبدالعزيز دهلوي هن ڪتاب جي ڪجهه بحثن تي تنقيد ڪئي، جڏهن ته شيخ عبدالحڪيم لاهوري پڻ ان جي رد ۾ هڪ رسالو لکيو. بعد ۾ شاهه اسماعيل دهلوي ٻنهي ڌرين جي اختلافن تي پنهنجو علمي موقف پيش ڪيو.[1]
ذريعن موجب، ڪلمة الحق جو هڪ حصو بعد ۾ اردو ۾ وحدت الوجود جي نالي سان ترجمو ڪيو ويو، جيڪو لاهور مان شايع ٿيو. ان ترجمي جا ٻه حصا مولوي حافظ غياث الدين ۽ هڪ حصو عرفان احمد انصاري ترجمو ڪيو، جيڪو شاهه عبدالرحمان جي سلسلي سان وابسته هو. هي ترجمو 1339هه (1920ع) ۾ شايع ٿيو.[1] سندس ٻين تصنيفن، جهڙوڪ مفتاح التوحيد، جهد الفضل ۽ سر الانسان جا قلمي نسخا پڻ موجود آهن، جيڪي روايت موجب لکنو ۾ سندس درگاهه تي محفوظ آهن.[1] تصنيفن کان علاوه شاهه عبدالرحمان پنهنجي دور ۾ درس ۽ تدريس ذريعي پڻ اهم علمي خدمتون سرانجام ڏنيون. هن برصغير جي مختلف علائقن ۾ تدريس ڪئي ۽ ڪيترن ئي شاگردن ۽ صوفي سالڪن جي تربيت ڪئي، جن مان ڪيترن کي مختلف صوفي سلسلن ۾ اجازت ۽ خلافت پڻ عطا ڪئي.[1]
فڪر ۽ عقيدا
[سنواريو]شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي جو فڪري لاڙو وحدت الوجود ڏانهن هو، پر ذريعن موجب هو شريعت جي پابندي کي تصوف جو بنيادي اصول سمجهندو هو. سندس چوڻ هو ته صوفيءَ لاءِ رسول الله ﷺ جي سنت ۽ شريعت جي پيروي کان سواءِ روحاني ڪمال ممڪن نه آهي.[1]
سندس مشهور تصنيف ڪلمة الحق ۾ وحدت الوجود جي فلسفي کي عقلي ۽ فلسفيانه انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي. هن ڪتاب ۾ ڪلمي جي تشريح بابت پڻ پنهنجو مخصوص علمي موقف پيش ڪيو، جنهن سبب سندس همعصر عالمن ۾ علمي بحث ۽ اختلاف پيدا ٿيو. ان سلسلي ۾ شاهه عبدالعزيز دهلوي، شيخ عبدالحڪيم لاهوري ۽ شاهه اسماعيل دهلوي جا علمي رد ۽ تبصرا به مشهور آهن.[1]
ذريعن موجب، شاهه عبدالرحمان زندگيءَ جي آخري دور تائين وحدت الوجود جي فڪر سان وابسته رهيو، پر جڏهن وجد جي ڪيفيت ختم ٿيندي هئي ته هو مولانا نياز احمد جو هي شعر پڙهندو هو، جيڪو وحدت الشهود جي فڪر جي نمائندگي ڪري ٿو:
- شهودِ حق طلبي از وجودِ خود بگذر
- که جز وجودِ تو او را حجابِ ديگر نيست
مولانا عبدالحي پنهنجي ڪتاب نزهة الخواطر ۾ شاهه عبدالرحمان جي شخصيت بابت لکيو آهي ته هو ٻين عالمن کان نرالي طبيعت وارو شخص هو. سندس بيان موجب، هو مسجد جي صحن ۾ ساز ۽ سرود سان راڳ ٻڌندو هو ۽ وجد جي حالت ۾ اچي ويندو هو، جيتوڻيڪ ان تي ڪجهه عالمن اعتراض پڻ ڪندا هئا. مولانا عبدالحي اهو پڻ لکي ٿو ته شاهه عبدالرحمان سيدن ۽ عالمن جو بيحد احترام ڪندو هو ۽ حضرت امام حسن ۽ حضرت امام حسينؓ جي نسبت سان تيار ڪيل تابوتن جي تعظيم جو قائل هو، ڇاڪاڻتہ سندس خيال موجب اهي اهل بيت سان نسبت رکندا هئا.[1]
شاهه عبدالرحمان جي فڪر ۾ تصوف، شريعت، روحاني تربيت ۽ علمي تحقيق گڏيل صورت ۾ نمايان نظر اچن ٿا، ۽ سندس تصنيفون برصغير ۾ وحدت الوجود جي فڪر بابت اهم ماخذن مان شمار ڪيون وڃن ٿيون.[1]
وفات
[سنواريو]شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال لکنو ۾ علمي، تدريسي ۽ روحاني خدمتن ۾ گذاريا. هو 7 محرم 1222هه کان مسجد پندائن ۾ رهائش پذير رهيو ۽ وفات تائين اتي ئي مقيم رهيو.[1]
ذريعن موجب، سندس وفات ذوالقعد 1245هه (1830ع) ۾ لکنو ۾ ٿي. وفات کان پوءِ کيس مسجد جي سامهون دفن ڪيو ويو، جتي بعد ۾ سندس مزار ۽ درگاهه قائم ٿي، جيڪا اڄ به زائرين جي زيارت جو مرڪز آهي.[1]
شاهه عبدالرحمان پنهنجي پويان علمي، روحاني ۽ تصنيفي ورثو ڇڏي ويو. سندس شاگردن، خليفن ۽ مريدن سندس فڪر ۽ تعليمات کي برصغير جي مختلف علائقن ۾ جاري رکيو. سندس سوانح، خليفن ۽ روحاني سلسلي بابت تفصيلي احوال انوارالرحمان ۽ ٻين تذڪرن ۾ محفوظ آهي.[1]
حوالا
[سنواريو]وڌيڪ مطالعو
[سنواريو]- عبدالحي حسني، نزهة الخواطر وبهجة المسامع والنواظر، جلد 7.
- انوارالرحمان (شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي جي سوانح عمري).
- ميمڻ عبدالمجيد سنڌي، چشتي سلسلو، مهراڻ، جلد 35، 1986ع، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.