سڱ

سڱ جي لغوي معنائن جي لاءِ وڪي لغت ۾ ڏسو

سڱ (Horn) مختلف جانورن جي مٿي تي هڪ مستقل ۽ نوڪدار حصو هوندو آهي، جيڪو ڪيريٽن (Keratin) ۽ ٻين پروٽين جي ٻاهرين تهه ۽ اندروني جيوڻي هڏي (Bone) تي مشتمل هوندو آهي. سڱ، شاخدار سڱن (Antlers) کان مختلف هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته شاخدار سڱ مستقل نه هوندا آهن.

ٿڻائتن جانورن ۾، حقيقي سڱ بنيادي طور تي روميننٽ (Ruminant) جانورن ۾ ملي ٿا، جهڙوڪ ڳاڱاٽا (Bovidae) جن ۾ ڳئون، ٻڪريون، ۽ هرڻ وغيره شامل آهن. ڳئون جا سڱ چمڙي جي هيٺان موجود ڳنڍيندڙ بافتن (Connective tissue) مان پيدا ٿين ٿا ۽ بعد ۾ مٿي جي هڏي سان ملي وڃن ٿا.^[1]

عام طور تي سڱن جو هڪ جوڙو هوندو آهي، پر ڪجهه جهنگلي نسلن ۽ پالتو رڍن ۾ ٻه يا وڌيڪ جوڙا به ٿي سگهن ٿا. سڱن جي بناوت اڪثر مڙيل يا پيچدار هوندي آهي. گهڻن نسلن ۾ صرف نر جانورن کي سڱ هوندا آهن. سڱ پيدائش کان ڪجهه وقت پوءِ وڌڻ شروع ڪندا آهن ۽ جانور جي سڄي ڄمار وڌندا رهندا آهن.

اشتقاق

سڱ (ٻيا نالا: عربي: قرن، فارسي: شاخ، هندستاني, وغيره: سينگ، سرون ۽ شاخ)^[2]سنسڪرت لفظ ”شونگ“ جو اچار سنڌيءَ ۾ آهي ”سڱ“ (Horn) ۽ ان مان ”شارنگ“ لفظ ٺهيو آهي، جنهن جو اچار سنڌيءَ ۾ آهي ”سينڱ“؛ پر بنيادي معنيٰ اٿس ”سڱ مان ٺهيل“. سنڌيءَ مان ”سڱ“ جو اچار ڦري ”هڱ“ به ٿيو آهي، ۽ معنيٰ اٿس ”سڪل ادرڪ“، جا هرڻ جي سڱ وانگر وراڪن سان يا پيچيندار ٿئي ٿي. سنسڪرت ۾ به ”شارنگ“ لفظ جي معنيٰ اهي ”سڱه“ توڙي ”هڱه“.^[3] جانور جي مٿي تي سخت گول آڏا ٽيڏا ڪاراڻ تي مائل ٿيندا آهن.

سڱن جا قسم

بگ هارن رڍون: انهن جا سڱ پٺيان مڙيل ۽ اڳيان گولائيءَ ۾ هوندا آهن.
بائيسن (Bison): انهن جا سڱ مٿي ڏانهن مڙيل هوندا آهن جيڪي مٿي جي پاسن کان نڪرندا آهن.
جبل جون ٻڪريون: انهن جا سڱ نوڪدار ۽ پٺيان مڙيل هوندا آهن، جيڪي 2 m^{[convert: bug, ask for help]} تائين ڊگها ٿي سگهن ٿا.^[4]

ٻيون سڱن جهڙيون بناوتون

لفظ "سڱ" عام طور تي ٻين جانورن جي مٿي تي موجود سخت حصن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي:

زرافا: انهن جي مٿي تي چمڙي ۽ وارن سان ڍڪيل هڏي جا ابڙا هوندا آهن جن کي آسيڪونز (Ossicones) چيو ويندو آهي.
هرڻ: اڪثر هرڻن جا سڱ (Antlers) هڏي جا بڻيل هوندا آهن ۽ اهي هر سال ڇڻندا ۽ ٻيهر ڄمندا آهن.
گينڊا: گينڊي جا سڱ صرف ڪيريٽن جا بڻيل هوندا آهن، انهن جي اندر هڏو نه هوندو آهي.
ڪرڙيون: ڪجهه ڪرڙين (جهڙوڪ جڪسن ڪرڙي) جي مٿي تي سڱ هوندا آهن.
ڪيڙا ماڪوڙا: ڪجهه جيتن (جهڙوڪ رائنوسرس بيٽل) جي مٿي تي سڱن جهڙيون بناوتون هونديون آهن جيڪي ڪائٽن (Chitin) جون بڻيل هونديون آهن.

جانورن ۾ سڱن جو استعمال

جانور سڱن کي مختلف مقصدن لاءِ استعمال ڪندا آهن:

پنهنجي بچاءُ (دفاع) لاءِ.
پنهنجي علائقي يا ماديءَ لاءِ لڙائي (Horn fighting) ڪرڻ لاءِ.
وڻن جي کل لاهڻ يا زمين کوٽڻ لاءِ.
ڪجهه جانور (جهڙوڪ ٻڪريون) سڱن کي پنهنجي جسم جي گرمي پد کي ڪنٽرول ڪرڻ (Radiator) لاءِ استعمال ڪندا آهن.^[5]

انسانن پاران سڱن جو استعمال

موسيقي جا اوزار: قديم زماني کان سڱن کي واڄي طور استعمال ڪيو ويندو آهي.
پيئڻ جا ٿانو: سڱن کي صاف ڪري پيئڻ جي ٿانو طور استعمال ڪيو ويندو هو.
سجاوٽ ۽ ٽرافي: شڪاري جانورن جا سڱ سجاوٽ لاءِ استعمال ڪندا آهن.
صنعتي استعمال: سڱن مان بٽڻ، ڪنگڻيون، چاقن جا هٿيا ۽ گهر جي سجاوٽ جو سامان ٺاهيو ويندو آهي.
سڱن کي گرم ڪري مختلف شڪليون ڏئي سگهجن ٿيون، تنهنڪري پلاسٽڪ کان اڳ انهن کي ڪيترن ئي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.

طب

خاصيت: هرڻ ۽ ڦاڙهي جي سنڱن جو ٻورو ماکيءَ ۾گڏي کارائبو ته بواسير ۽ حيض جي رت کي بند ڪندو. مثاني جي ڦٽ، پرميل ۽ رحم جي رطوبت کي خشڪ ڪرڻ لاءِ ^[2]مفيد آهي.

سڱ لاهڻ (Dehorning)

ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ گينڊن کي شڪارين (Poaching) کان بچائڻ لاءِ انهن جا سڱ لاهي ڇڏيا ويندا آهن. گينڊي جا سڱ ننهن وانگر هوندا آهن، تنهنڪري انهن کي لاهڻ سان جانور کي تڪليف نه ٿيندي آهي.^[6]

گيلري

سڱ مان ٺهيل هڪ موسيقي اوزار
هڪ رڍ جنهن کي ٽي سڱ آهن
مينهن جو سڱ
سڱ مان ٺهيل هڪ هار
ميوزيم ۾ رکيل سڱ

پڻ ڏسو

حوالا

↑ Nasoori, Alireza (2020). "Formation, structure, and function of extra-skeletal bones in mammals". Biological Reviews 95 (4): 986–1019. doi:10.1111/brv.12597. PMID 32338826.
1 2 ڪتاب: فرھنگ جعفري؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، سنڌ.
↑ {ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page10.html#_ftn4. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)}
↑ Exploring Life Sciences. 6. Marshall Cavendish. 2000. pp. 424–425. ISBN 0-7614-7141-3.
↑ Taylor, Charles R. (1966). "The Vascularity and Possible Thermoregulatory Function of the Horns in Goats". Physiological Zoology 39 (2): 127–139. doi:10.1086/physzool.39.2.30152426. ISSN 0031-935X.
↑ their-horns-helps-save-rhinos-from-poachers "How chopping off their horns helps save rhinos from poachers". The Guardian. 2018-05-31. {{cite web}}: Check |url= value (مدد)

[1] Nasoori, Alireza (2020). "Formation, structure, and function of extra-skeletal bones in mammals". Biological Reviews 95 (4): 986–1019. doi:10.1111/brv.12597. PMID 32338826.

[autogenerated1-2] 1 2 ڪتاب: فرھنگ جعفري؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، سنڌ.

[3] {ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page10.html#_ftn4. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد)}

[mc-4] Exploring Life Sciences. 6. Marshall Cavendish. 2000. pp. 424–425. ISBN 0-7614-7141-3.

[Taylor_1966_pp._127–139-5] Taylor, Charles R. (1966). "The Vascularity and Possible Thermoregulatory Function of the Horns in Goats". Physiological Zoology 39 (2): 127–139. doi:10.1086/physzool.39.2.30152426. ISSN 0031-935X.

[6] their-horns-helps-save-rhinos-from-poachers "How chopping off their horns helps save rhinos from poachers". The Guardian. 2018-05-31. {{cite web}}: Check |url= value (مدد)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]