سيٺ منگهرمل ٽيڪچند ڌانواڻي
راءِ بهادر سيٺ منگهرمل ٽيڪچند ڌانواڻي
| |
|---|---|
| پيدائش | مانجهند، سنڌ، برطانوي هندستان |
| قوميت | برطانوي هندستاني |
| پيشو | واپاري، زميندار |
| سرگرميءَ جا سال | برطانوي دور |
| شهرت جو ڪارڻ | سنڌ ورڪي واپار، مانجهند جي بلدياتي سياست |
| اباڻو شهر | مانجهند |
| لقب | راءِ بهادر |
سيٺ منگهرمل ٽيڪچند ڌانواڻي (انگريزي ٻولي: Seth Mangharmal Tekchand Dhanwani) برطانوي هندستان جي دور ۾ مانجهند، سنڌ سان واسطو رکندڙ هڪ ناميارو سنڌ ورڪي واپاري، زميندار ۽ مقامي بلدياتي اڳواڻ هو. عبدالله مگسي جي تحقيق موجب سندس واپاري ڪوٺي جاوا، موجوده انڊونيشيا ۾ قائم هئي، جتان حاصل ڪيل واپاري منافعي سان هن سنڌ ۾ زمين خريد ڪئي ۽ پوءِ زمينداريءَ سان پڻ لاڳاپيل ٿيو.[1]
هو مانجهند جي انهن واپاري خاندانن مان شمار ٿئي ٿو، جيڪي سنڌو درياهه جي درياهي واپار سان ڳنڍيل هجڻ باوجود پنهنجو ڪاروبار مقامي منڊين تائين محدود نه رکندا هئا، پر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا سميت پرڏيهي ملڪن ۾ واپاري ڪوٺيون ۽ نمائندا قائم ڪندا هئا. مانجهند بابت تاريخي تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو تہ شهر جا واپاري جاوا، سري لنڪا، ايران، عراق، آفريڪا ۽ يورپي منڊين تائين پهتل هئا؛ اهڙي تجارتي ماحول ۾ منگهرمل جي جاوا واري واپاري سرگرمي کي مانجهند جي وسيع سنڌ ورڪي نيٽ ورڪ جو حصو سمجهي سگهجي ٿو.[1][2]
واپاري پسمنظر
[سنواريو]_-_Kotri_Barrage.jpg)
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ مانجهند سنڌو درياهه جي ڪناري تي هڪ اهم درياهي واپاري مرڪز هو. مقامي هندو واپاري خاندان سنڌ جي مختلف شهرن مان سوٽي ڪپڙو، اجرڪ، شالون، هٿ جي هنر جون شيون، چمڙي جو سامان، زيور ۽ ٻيون شيون گڏ ڪري ٻاهرين منڊين تائين پهچائيندا هئا، جڏهنتہ واپسيءَ ۾ مصالحا، ريشمي ڪپڙو، سڪل ميوو، چيني جا ٿانوَ ۽ ٻيو پرڏيهي سامان سنڌ آڻيندا هئا.[1]
اهڙن واپارين کي عام طور سنڌ ورڪي چيو ويندو هو. هن واپاري برادري جون شاخون ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ڏکڻ اوڀر ايشيا، وچ اوڀر، آفريڪا ۽ يورپ تائين پکڙيل هيون. مانجهند جي واپارين پڻ پنهنجي ڪاروبار لاءِ پرڏيهي ڪوٺيون قائم ڪيون هيون ۽ سيٺ منگهرمل جي جاوا واري ڪوٺي انهيءَ بين الاقوامي واپاري نيٽ ورڪ جو مثال هئي.[1]
جاوا ۾ واپار
[سنواريو]عبدالله مگسي موجب منگهرمل ٽيڪچند ڌانواڻي جي هڪ اهم واپاري ڪوٺي جاوا ۾ قائم هئي. جاوا ان وقت ڊچ ايسٽ انڊيز جو معاشي مرڪز هو ۽ ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي واپاري منڊين ۾ اهم مقام رکندو هو. سنڌ ورڪي واپارين لاءِ جاوا، سنگاپور، سري لنڪا ۽ ٻين بندري مرڪزن ۾ ڪاروبار قائم ڪرڻ وسيع واپاري حڪمت عمليءَ جو حصو هو.[1]
منگهرمل کي پنهنجي ڪاروبار مان وڏو مالي فائدو ٿيو. مگسي موجب هن حاصل ڪيل سرمائي جو هڪ حصو سنڌ ۾ زرعي زمين خريد ڪرڻ ۾ لڳايو، جنهن کان پوءِ هو صرف واپاري نه رهيو، پر مقامي زميندار طبقي ۾ پڻ شامل ٿي ويو.[1]
زمينداري ۽ سماجي حيثيت
[سنواريو]واپار مان حاصل ٿيل سرمائي سان زمين خريد ڪرڻ کان پوءِ منگهرمل جي معاشي حيثيت مانجهند ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ وڌيڪ مضبوط ٿي. زمينداريءَ سبب سندس رابطا مقامي آبادگارن، زميندارن، سرڪاري ڪامورن ۽ بلدياتي عملدارن سان وڌيا. اهڙي سماجي ۽ معاشي حيثيت کيس مقامي معاملن ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏني.[1]
سنڌ جي برطانوي دور جي ڪيترن واپاري خاندانن وانگر منگهرمل جي شخصيت ۾ واپار، زمينداري ۽ مڪاني سياست هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظر اچن ٿا. واپاري دولت مقامي سماجي اثر پيدا ڪيو ۽ اهو اثر وري بلدياتي ۽ سرڪاري ادارن ۾ نمائندگيءَ جي صورت ۾ ظاهر ٿيو.
راءِ بهادر جو لقب
[سنواريو]عبدالله مگسي موجب برطانوي حڪومت سندس خدمتن جي اعتراف ۾ کيس راءِ بهادر جو لقب ڏنو.[1] راءِ بهادر برطانوي هندستان ۾ هندستاني شهرين کي سرڪاري، سماجي، بلدياتي يا عوامي خدمتن جي اعتراف طور ڏنو ويندڙ اعزازي لقب هو.
موجوده دستياب آن لائين ذريعن مان منگهرمل کي اهو لقب ڏيڻ جي سال يا سرڪاري گزيٽ نوٽيفڪيشن جي آزاد تصديق نه ملي آهي؛ تنهنڪري مضمون ۾ لقب بابت دعويٰ کي مگسي جي ماخذ سان منسوب رکڻ وڌيڪ محتاط ۽ انسائيڪلوپيڊڪ طريقيڪار آهي.
بلدياتي ۽ سياسي ڪردار
[سنواريو]واپار، زمينداري ۽ برطانوي انتظاميا سان لاڳاپن سبب منگهرمل جو مانجهند جي مقامي سياست ۾ پڻ اثر وڌيو. مگسي موجب هو ڪيترن سالن تائين مانجهند ميونسپالٽي ۽ بعد ۾ يا لاڳاپيل نوٽيفائيڊ ايريا جو پريزيڊنٽ يا چيئرمين رهيو. هو تعلقي لوڪل بورڊ مانجهند جو ميمبر پڻ رهيو.[1]
برطانوي هندستان ۾ ميونسپل ڪميٽيون ۽ لوڪل بورڊ مقامي انتظام، صفائي، رستن، پاڻي، مارڪيٽن ۽ ٻين شهري خدمتن جي نگرانيءَ لاءِ اهم ادارا هئا. اهڙي اداري جي سربراهه يا ميمبر طور منگهرمل جو ڪردار سندس واپاري سرگرمين کان ٻاهر مقامي عوامي زندگيءَ ۾ به اثر جي نشاندهي ڪري ٿو.
مانجهند جي واپاري تاريخ ۾ اهميت
[سنواريو]منگهرمل ٽيڪچند ڌانواڻي جي زندگي مانجهند جي ان تاريخي دور جي نمائندگي ڪري ٿي، جڏهن هڪ نسبتاً ننڍي سنڌي درياهي شهر جا واپاري عالمي تجارتي نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئا. مانجهند بابت تاريخي بيانن مطابق اتان جي واپارين مختلف ملڪن ۾ ڪاروباري مرڪز قائم ڪيا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ شهر ۾ دولت، وڏيون عمارتون، مذهبي مرڪز ۽ شهري ادارا ترقي ڪندا رهيا.[1][3]
گوبندرام درٻار بابت سنڌ جي ورثي واري اداري جو بيان پڻ تصديق ڪري ٿو تہ پراڻي مانجهند ۾ سنڌو درياهه جو بندر ۽ عالمي واپاري ڪوٺيون شهر جي خوشحاليءَ جو اهم سبب هيون. ورهاڱي کان پوءِ هندو واپاري خاندانن جي لڏپلاڻ ۽ مسلسل ٻوڏن سبب اهو اقتصادي نظام تقريباً ختم ٿي ويو.[3]
عهدن ۽ سرگرمين جو خلاصو
[سنواريو]| شعبو | ڪردار | هنڌ / دائرو | تفصيل |
|---|---|---|---|
| واپار | سنڌ ورڪي واپاري | جاوا، ڊچ ايسٽ انڊيز | پرڏيهي واپاري ڪوٺي هلائيندو هو |
| زمينداري | زميندار | مانجهند ۽ ڀرپاسي | واپاري منافعي مان زمين خريد ڪئي |
| بلدياتي انتظام | پريزيڊنٽ / چيئرمين | مانجهند ميونسپالٽي ۽ نوٽيفائيڊ ايريا | ڪيترن سالن تائين مقامي انتظام سان لاڳاپيل رهيو |
| مقامي حڪومت | ميمبر | تعلقي لوڪل بورڊ، مانجهند | مقامي انتظامي معاملن ۾ نمائندگي |
| اعزاز | راءِ بهادر | برطانوي هندستان | خدمتن جي اعتراف ۾ اعزازي لقب[1] |
تاريخي ماخذ
[سنواريو]سيٺ منگهرمل بابت موجود اهم سنڌي ماخذ عبدالله مگسي جو تحقيقي مضمون مانجهند جا سنڌ ورڪي آهي، جيڪو 1991ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي مهراڻ ۾ شايع ٿيو.[1] سندس زندگيءَ بابت ڄمڻ ۽ وفات جون تاريخون، خاندان جي تفصيلي شجري، جاوا واري فرم جو سرڪاري نالو ۽ راءِ بهادر لقب جي سرڪاري نوٽيفڪيشن جهڙا تفصيل اڃا وڌيڪ آرڪائيوي تحقيق جا محتاج آهن.
پڻ ڏسو
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 مگسي, عبدالله (1991). "مانجهند جا سنڌ ورڪي". مهراڻ (ڄامشورو: سنڌي ادبي بورڊ) 1991 (1).
- ↑ Kingrani, Aziz (15 September 2013). "Memories of Manjhand". ڊان. 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Gobind Ram Darbar, Manjhand, Jamshoro". Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh. 10 September 2026 تي حاصل ڪيل.