مواد ڏانھن هلو

سيم

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
سيم
ميوو
سائنسي درجا بندي
ڪنگڊم: ٻوٽو
(unranked): اينجيوسپرمس
(unranked): ايوڊيڪاٽس
(unranked): روسڊس
ترتيب: روساليز
خاندان: فبيشيا
ذيلي خاندان: فبوئاڊيا
نسل: ليبليب
جنس: ايل.پرپريس
حياتياتي نالو
ليبليب پرپريس
(ايل.) سويٽ
هم معنيٰ[1]

ڊوليڪاس ليبليب L.
Dolichos purpureus L.
Lablab niger Medikus
Lablab lablab (L.) Lyons
Lablab vulgaris (L.) Savi
Vigna aristata Piper


سيم: (انگريزي: Lablab ) چئونري جي ذات مان آهي. هندستانيءَ ۾ ته چئونري کي سيم چوندا آهن، پر هن وڏي قسم کي مَکن سيم سڏيندا آهن. هن جي ڦري وڏي، موڪري، ترار وانگي ٿيندي آهي ۽ اڪثر نو انچ ڊگهي، انچ سوا ويڪري ٿيندي آهي. ڏسڻ ۾ ٿلهي ۽ سخت آهي، مگر جڏهن وڍي ٽڪر ٽڪر ڪري اُٻاربي آهي، تڏهن تمام نرم ۽ لذيذ ٿيندي آهي. هيءَ ول وانگي وڏن وڏن وڻن تي چڙهي ويندي آهي. هيءَ جون ۾ پوکبي آهي.

سيم جا به گهڻا قسم آهن. ڪن جا گل توڙي ٻج ڳاڙها ٿيندا آهن. ڪن جا گل اَڇا ۽ ٻج ڳاڙها. ڪن جا گل توڙي ٻج اَڇا. ڪن جون ته ڦريون ٻه فوٽ ڊگهيون به ٿينديون آهن.

هنن قسمن مان هندستانيءَ ۾ ڪنهن کي ”کماچ“ ، ڪنهن کي ”بَربطي“ ۽ ”لوبيا“، ڪنهن کي ”پنچ سيم“ ، ڪنهن کي ”چار ڪوني سيم“ چوندا آهن.[2]

Lablab purpureus، جاپاني زرعي انسائيڪلوپيڊيا سيڪي زوسيٽسو (1804ع) مان تصوير

ليبلاب پرپوريئس ڦرين جي خاندان فابيسيائي (Fabaceae) جي هڪ نوع آهي. هيءَ صحارا کان ڏکڻ آفريڪا جي ڏيهي آهي ۽ خوراڪ لاءِ سڄي استوائي علائقن ۾ پوکي ويندي آهي.[3][4]

انگريزي ۾ هن جا عام نالا هائيسنٿ بين (hyacinth bean)،[5] ليبلاب بين (lablab bean)، بوناوسٽ بين/مٽر (bonavist bean/pea)، ڊوليڪوس بين (dolichos bean)، سيم يا سيم بين (seim يا sem bean)، مصري ڪڊني بين (Egyptian kidney bean)، انڊين بين (Indian bean)، بتاو (bataw) ۽ آسٽريلين مٽر (Australian pea) آهن.[6]

Lablab هڪ يڪ جنسي ٽيڪسان جنس آهي.[4][7]

درجا بندي

[سنواريو]

سيم جو سائنسي نالو ليبلاب (Lablab) نالو، جيڪو هن جي جنس (genus) جو نالو پڻ آهي، رابرٽ سويٽ طرفان ڪارل لينيئس جي اڳوڻي نالي ڊوليڪوس ليبلاب مان ڏنو ويو. هن جو نوعي نالو (epithet) عربي لفظ عربي: لَبْلَاب, romanized: lablāb مان نڪتل آهي.[8]

ذيلي درجا بندي

[سنواريو]

برطانوي حياتيات دان ۽ ٻوٽن جي درجا بندي ڪندڙ برنارڊ ورڊڪورٽ موجب،[9]

Lablab purpureus (L.) Sweet جون ٻه پوکيل ذيلي نوعون آهن:

  • ليبلاب پرپيوريس subsp. بينگالينسس (Jacq.) Verdc.
(هم معنيٰ: ڊوليڪوس بينگالينسس Jacq.، ڊوليڪوس ليبلاب subsp. بينگالينسس (Jacq.) Rivals، ليبلاب نائجر subsp. بينگالينسس (Jacq.) Cuf.)
  • ليبلاب پرپيوريس subsp. پرپيوريس

ان کان علاوه هڪ جهنگلي ذيلي نوع پڻ آهي:

  • ليبلاب پرپيوريس subsp. اَنڪينيٽس

جنهن جي پنن جي کَڏيدار (lobed) پنڙين واري هڪ خاص قسم صرف نيميبيا ۾ ملي ٿي:

  • ليبلاب پرپوريئس var. rhomboïdeus (Schinz)

وضاحت

[سنواريو]

هي ٻوٽو گهڻي عرصي کان پوک ۽ افزائش (breeding) سبب گهڻو تبديل ٿيندڙ آهي، پر عام طور تي هي ساليانو يا ٿوري عرصي تائين جيئرو رهندڙ گهڻ سالي ول هوندو آهي، جڏهن ته ان جي جهنگلي قسم گهڻ سالي هوندي آهي. ان جا ٿلها تنَ تقريباً 6 meters (20 ft) تائين ڊگها ٿي سگهن ٿا. پن ٽن نوڪدار پنڙين (leaflets) تي مشتمل هوندا آهن، جن مان هر هڪ جي ڊيگهه 15 centimeters (6 in) تائين ٿي سگهي ٿي. پنن جي هيٺئين پاسي تي ڪڏهن ڪڏهن وار به هوندا آهن.

هن جو گلن جو مجموعو (انفلوريسنس) ڪيترن ئي گلن وارن ريسيمن تي مشتمل هوندو آهي. ڪجهه پوکيل قسمن جا گل اڇا هوندا آهن، جڏهن ته ٻين جا گل واڱڻائي يا نيرا ٿي سگهن ٿا.

هن جو ڦر ليگوم (ڦلي) جي صورت ۾ هوندو آهي، جيڪو شڪل، ماپ ۽ رنگ ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو. اهو عام طور تي ڪيترائي سينٽي ميٽر ڊگهو هوندو آهي ۽ ان جو رنگ چمڪندڙ واڱڻائي کان هلڪي سائي تائين ٿي سگهي ٿو.[10] هر ڦليءَ ۾ وڌ ۾ وڌ چار ٻج ٿيندا آهن. پوکيل قسم موجب ٻجن جو رنگ اڇو، ناسي، ڳاڙهو يا ڪارو ٿي سگهي ٿو، ۽ ڪڏهن انهن تي اڇو هيلم به هوندو آهي. جهنگلي ٻوٽن جا ٻج اڪثر چٽيدار هوندا آهن. هر ٻج جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ سينٽي ميٽر هوندي آهي.

اصل ۽ ورڇ

[سنواريو]

ليبلاب جي اصل بابت اڃا تائين پڪ سان ڄاڻ موجود ناهي. اوڀر ۽ ڏاکڻي آفريڪا ۾ هن جي جهنگلي قسمن جي موجودگي مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي علائقا ئي هن جا امڪاني اصل ماڳ آهن،[11] جڏهن ته ڪجهه نظرين موجب هن جو اصل ڀارت آهي.[12]

صدين دوران ليبلاب دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ پکڙجي ويو آهي. جيتوڻيڪ هي گرم ۽ نيم گرم آبهوا کي وڌيڪ پسند ڪري ٿو، پر اهو معتدل آبهوا وارن علائقن، جهڙوڪ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا ۽ اٽلي ۾ پڻ ملي ٿو. مختلف آبهوا سان مطابقت پيدا ڪرڻ جي صلاحيت هن فصل جي زرعي اهميت کي وڌيڪ وڌائي ٿي.[13]

زرعي پوک

[سنواريو]

سيم (ليبلاب) اڄ به سڀ کان وڌيڪ گرم ۽ نيم گرم علائقن، خاص طور تي اوڀر ۽ ڏاکڻي آفريڪا ۽ ڀارت ۾ پوکيو وڃي ٿو. انهن علائقن ۾ هي ڦرين وارو ٻوٽو بنيادي طور خوراڪ ۽ چوپائي مال جي چاري لاءِ پوکيو ويندو آهي،[14] پر آفريڪا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ ان جي پوک ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي، جيتوڻيڪ گهڻ فصلي زرعي نظامن ۾ زمين جي زرخيزي بهتر ڪرڻ لاءِ ان ۾ نئين سر دلچسپي وڌي آهي.[15][16][17][18] ان گهٽتائي جو هڪ اهم سبب ڪيترن ئي علائقن ۾ سيم (ليبلاب) جي جاءِ تي عام ڀاڄي (common bean) جي پوک آهي، جڏهن ته گهڻن مرحلن واري پروسيسنگ ۽ غذائيت گهٽائيندڙ جزن کي پڻ ممڪن سببن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.[19] ان کان علاوه، سيم (ليبلاب) گهڻو ڪري گهريلو باغن يا گڏيل پوکيءَ وارن نظامن، جهڙوڪ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾، پوکيو ويندو آهي، جنهن ڪري ان جي عالمي پيداوار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.[20]

واڌ ويجهه جون گهرجون

[سنواريو]

سيم (ليبلاب) وارياسي کان وٺي چيڪڻي مٽيءَ تائين مختلف قسمن جي زمينن ۾، جن جو پي ايڇ 4.5 کان 7.5 جي وچ ۾ هجي، سٺي نموني وڌي سگهي ٿو. هي گهڻين ٻين ڦرين وارن ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ تيزابي زمين ۾ وڌيڪ سٺو وڌي ٿو، پر خراب نيڪال واري يا لوڻياٺ واري زمين ۾ سٺو نٿو ٿئي.[21] روزانو سراسري 18–30°سينٽي گريڊ گرمي پد ۽ سالياني 700–3000 ملي ميٽر برسات ان جي پوک لاءِ موزون آهي. بهرحال، هي ٿوري وقت لاءِ 4°سينٽي گريڊ تائين گهٽ گرمي پد به برداشت ڪري سگهي ٿو. شروعاتي مرحلي ۾ ٻوٽو آهستي وڌي ٿو، پر هڪ ڀيرو مضبوط ٿي وڃي ته جهنگلي گاهن سان چڱي طرح مقابلو ڪري ٿو ۽ خشڪي يا ڇانوَ کي به برداشت ڪري سگهي ٿو.[20] پاڻي بيهڻ يا ٻوڏ واري حالت هي ٻوٽو برداشت نٿو ڪري، تنهن ڪري سٺي نيڪال واري زمين ضروري آهي.

پوک، لابارو ۽ ذخيرو

[سنواريو]

سيم (ليبلاب) ۾ قسمن جي گهڻي تنوع موجود آهي، جنهن ۾ پچڻ جو وقت، پيداوار، جيتن جي حملي جي حساسيت ۽ خشڪي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت شامل آهن؛ تنهن ڪري ان جي پوک جو طريقو به قسم ۽ ماحول موجب مختلف هوندو آهي.[22] شروعاتي پوک وقت ٻجن کي خاص رائزوبيئم بيڪٽيريا سان ٽيڪو ڏيڻ (inoculation) فائديمند هوندو آهي. ٻج يا ته ڇٽا اڇلايا وڃن ٿا ۽ پوءِ مٽي سان ڍڪيا وڃن ٿا، يا لڳ ڀڳ 5 سينٽي ميٽر کوٽائي تي ڊرل ذريعي پوکيا وڃن ٿا. واڌ جي شروعاتي مرحلي ۾ ٻني کي جهنگلي گاهن کان پاڪ رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ننڍا ٻوٽا آسانيءَ سان انهن جي مقابلي ۾ ڪمزور ٿي وڃن ٿا.[23][24]

عام طور تي چاري جي فصل جو لابارو ان وقت بهتر سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ٻوٽو سبزياتي واڌ ۽ گلجڻ جي وچ واري مرحلي ۾ هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان پوءِ فائبر ۽ لِگنن وڌي وڃن ٿا ۽ پروٽين گهٽجي وڃي ٿي، جنهن سان چاري جي هضم ٿيڻ ۽ مال جي قبوليت گهٽجي ٿي.[25]

جڏهن سيم (ليبلاب) کي سڪي گاهه (hay) طور ذخيرو ڪيو وڃي ٿو ته سڀ کان وڏو مسئلو پنن مان خشڪ مادو ضايع ٿيڻ هوندو آهي. هارين موجب ان کي پيسي ٿيل صورت ۾ ٿيلهن ۾ محفوظ ڪرڻ سان سڌي سج جي روشني ۽ مينهن کان به بچاءُ ٿئي ٿو.[25]

زمين جي زرخيزي ۾ بهتري

[سنواريو]

رائزوبيئم بيڪٽيريا سان همزيستي سبب سيم (ليبلاب) کي زمين ۾ گهڻي نائٽروجن جي ضرورت نه هوندي آهي، ۽ اهو زرعي نظام ۾ زمين جي نائٽروجن وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته فاسفورس ڀاڻ سان گڏ پوکڻ وقت نائٽروجن جي تثبيت جي شرح وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ فاسفورس رائزوبيئم کي پاڙن سان ڳنڍڻ لاءِ ضروري آهي.[26] ان جي پوک سان زمين ۾ پوٽاشيم ۽ فاسفورس جي دستيابي پڻ وڌي ٿي.[27][28] انهن خاصيتن سبب سيم (ليبلاب) گڏيل پوک، بين الفصل پوک ۽ سبز ڀاڻ طور تمام اهم سمجهيو وڃي ٿو.[20] مثال طور، مڪئي سان گڏ ليب پوکڻ سان مٽيءَ جي حياتياتي تنوع سميت ڪيترائي زميني خاصيتون بهتر ٿين ٿيون، جڏهن ته مڪئي جي پيداوار ۾ تمام ٿوري يا ڪا به گهٽتائي نٿي اچي.[29][30]

نسل ڪشي

[سنواريو]

تحقيق موجب سيم (ليبلاب) جي جينياتي تنوع (جرمپلازم) ۾ چونڊ ۽ نسل ڪشي ذريعي هن کي مستقبل جي هڪ اهم متبادل فصل طور ترقي ڏيڻ جي وڏي صلاحيت موجود آهي.[31]

في الحال گهڻيون روايتي پوکيل قسم غير متعين واڌ رکن ٿيون، جنهن سبب هاري ڊگهي عرصي تائين ڦريون حاصل ڪري سگهن ٿا. جديد صنعتي زراعت ۾ اهڙيون قسمون گهٽ ڪارائتيون آهن، تنهن ڪري اهڙيون قسمون تيار ڪرڻ تي زور ڏنو پيو وڃي جيڪي هڪ ئي وقت ٻج پچائن، جيئن سموري فصل جو هڪ ئي ڀيري لابارو ٿي سگهي. پر اهڙي نسل ڪشي جو هڪ اثر اهو به ٿيو آهي ته سبزياتي واڌ جو عرصو گهٽجي ويو آهي، جنهن سان پيداوار ۽ اقتصادي اهميت ۾ گهٽتائي اچي ٿي.[32] نسل ڪشي جا مقصد پڻ مختلف ملڪن ۾ مختلف آهن. مثال طور، آسٽريليا ۾ جهنگلي آفريقي قسمن کي خالص قسمن سان پارائي بهتر چارو پيدا ڪرڻ تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته بنگلاديش ۽ آفريڪا جا محقق خوراڪي نظام ۾ موجود قسمن جي پيداوار وڌائڻ تي ڪم ڪري رهيا آهن.[33]

استعمال

[سنواريو]
هائيسنٿ ڀاڄي، ڪچا ٻج، تيار ڪيل
غذائي مقدار في 100 g (3.5 oz)
توانائي 209 kJ (50 kcal)
9.2 g
0.27 g
2.95 g
وٽامنمقدار
روزاني ضرورت جو ٪†
ٿيامن (B1 )
5%
0.056 mg
ربوفليون (B2 )
7%
0.088 mg
نياسن (B3 )
3%
0.48 mg
فوليٽ (B9 )
12%
47 μg
وٽامن سي
6%
5.1 mg
معدنيات مقدار
%DV†
ڪيلشيم
4%
41 mg
فولاد
6%
0.76 mg
ميگنيشيم
12%
42 mg
ميگنيز
10%
0.21 mg
فاسفورس
7%
49 mg
پوٽيشيم
6%
262 mg
جست
4%
0.38 mg
USDA ڊيٽابيس جي داخلا ڏانهن ڳنڍڻو
پچايل، اوٻاريل، پاڻي ڪڍيل، لوڻ کان سواءِ
†سيڪڙو بالغن لاءِ آمريڪي سفارشن جي بنياد تي اندازي طور ڏنا ويا آهن،[34] سواءِ پوٽاشيم جي، جنهن جو اندازو نيشنل اڪيڊميز جي ماهراڻي سفارش جي بنياد تي لڳايو ويو آهي.[35]

هائيسنٿ ڀاڄي هڪ پراڻو گهريلو بڻايل دال وارو فصل ۽ گهڻ مقصدن وارو فصل آهي.[36][37][38] سيم (ليبلاب) پرپيوريس جي پوک ڀارت ۾ 2500 ق.م. کان به اڳ ٿيندي رهي آهي.[39]

چاري واري هڪ پوکيل قسم، رونگائي، جا ٻج آسانيءَ سان دستياب هجڻ سبب هن ٻوٽي کي گهڻو ڪري چوپائي مال جي چاري لاءِ پوکيو ويندو آهي،[40] ۽ اهو سينگار جي ٻوٽي طور پڻ پوکيو وڃي ٿو.[41] ان کان سواءِ، هن کي دوائن وارو ٻوٽو ۽ زهريلو ٻوٽو ٻنهي طور بيان ڪيو ويو آهي.[42][43]

هن جا ڦر ۽ ڀاڄيون ڪيترائي ڀيرا پاڻي مٽائي چڱيءَ ريت اوٻارڻ کان پوءِ کائڻ لائق ٿين ٿا.[43][44] ٻي صورت ۾، سائانوجينڪ گلائڪوسائيڊن جي موجودگيءَ سبب اهي زهريلا ٿي سگهن ٿا. اهي گلائڪوسائيڊ کائڻ کان پوءِ هائڊروجن سائانائيڊ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. زهريلي اثر جون نشانيون ڪمزوري، الٽي، ساهه کڻڻ ۾ تڪليف، عضون جي ڇڪ، بيهوشي جهڙي حالت ۽ دورا شامل آهن.[43] مختلف قسمن ۾ سائانوجينڪ زهريت جي صلاحيت ۾ گهڻو فرق مليو آهي.[45]

هن جا پن ڪچا يا پالڪ وانگر پچائي کاڌا ويندا آهن.[38] گل ڪچا يا ٻاڦ تي پچائي کائي سگهجن ٿا. پاڙ کي اوٻاري يا سيڪي کاڌي طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. ٻجن مان توفو ۽ ٽيمپي پڻ تيار ڪيو ويندو آهي.[10]

ڏکڻ ايشيا ۾ خوراڪي استعمال

[سنواريو]

بنگلاديش ۽ اولهه بنگال ۾ ساين ڦرين ۽ ٻجن کي شيم (بنگالي: শিম) چيو ويندو آهي. انهن کي ڀاڄي طور پچايو ويندو آهي يا مڇيءَ سان گڏ ڪري ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.

گجرات ۾ ليب ليب کي surti papdi[46] يا valor چيو ويندو آهي. مهاراشٽر ۾ ان کي وال پاپڙي چيو وڃي ٿو.[47] ٻنهي رياستن ۾ انهن مان عام طور مصالحيدار، هلڪي تريل ڀاڄي تيار ڪئي ويندي آهي، جنهن کي سبزي چيو ويندو آهي.

ڪيرالا ۾ هن کي amarakka، avara يا amara payar (مليالم: അമര പയർ) چيو ويندو آهي.[48] ان جا ٻج ۽ ڦريون ٻئي ڪري ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا.[49] ڦرين کي مصالحن سان گڏ هلڪو تري ٿوران نالي ڀاڄي پڻ تيار ڪئي ويندي آهي.[50]

تامل ناڊو ۾ هن کي اورائي يا اورائي ڪائي (تامل: அவரைக்காய் / அவரை) چيو ويندو آهي.[51] سڄي ڦري کي سڪي ڪري ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي،[52] ۽ سامبر جهڙين چٽڻين يا رسدار ڀاڄين ۾ پڻ شامل ڪيو ويندو آهي.[53] صرف ٻج کي ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي موچائي (تامل: மொச்சை / மொச்சைக்கொட்டை) چيو ويندو آهي.[54]

مهاراشٽر ۾ انهن ساين ڀاڄين جي مختلف قسمن مان سائي مسالي سان سڪا کاڌا تيار ڪيا ويندا آهن، خاص ڪري چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ شراون مهيني جي ورت وارن ڏڻن دوران.[حوالو گهربل]

ڪرناٽڪ ۾ هائيسنٿ ڀاڄي مان ڪري، جنهن کي اورڪالو سارو (Kannada: ಅವರೆಕಾಳು ಸಾರು) چيو وڃي ٿو، سلاد اورڪالو اوسلي، اپما ۾ اورڪالو اپٽو، ۽ اڪي روٽي لاءِ ذائقي طور استعمال ٿيندي آهي. ڪڏهن ٻج جي ٻاهرين کل لاهي اندر وارو نرم حصو مختلف کاڌن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. هن صورت کي هٽاڪوبيلي اورڪالو چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ ”دٻايل هائيسنٿ ڀاڄي“ آهي، ۽ کل لٿل ٻجن مان هٽيڪيدا اورڪالو سارو نالي ڪري تيار ڪئي ويندي آهي.[حوالو گهربل]

تلنگانا ۽ آنڌرا پرديش ۾ ڦرين کي ننڍن ٽڪرن ۾ ڪٽي پونگل جي موسم ۾ مصالحيدار ڪري طور پچايو ويندو آهي. ڪڏهن نرم ٻجن کي رات ڀر ڀڄائي انهن جي ٻاهرين کل لاهي اندر وارو نرم حصو مختلف کاڌن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. هن صورت کي پٽڪا پپو هانوپا/اناپا چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ ”دٻايل هائيسنٿ ڀاڄي“ آهي. کل لٿل ٻجن مان پٽڪينا اناپاگنجالا چارو يا پٽڪا پپو نالي ڪري تيار ڪئي ويندي آهي، جيڪا ٻاجهري جي مانيءَ سان کاڌي ويندي آهي.[حوالو گهربل]

ڏکڻ اوڀر ۽ اوڀر ايشيا ۾ خوراڪي استعمال

[سنواريو]

ميانمار ۾ سيم (ليبلاب) جي ٻجن مان آهستي پچائي برمي ڪري هنات (ပဲကြီးနှပ်) تيار ڪئي ويندي آهي.[55] انهن کي کرڪرو تري برمي اچاريل چانهه جي پنن واري سلاد ۾ پڻ پيش ڪيو ويندو آهي.

هُئي، ويٽنام ۾ هائيسنٿ ڀاڄي چي دائو وان نالي مٺي سوپ جو اهم جزو آهي.[56]

چين ۾ هن جا ٻج بائي بيان ڊو جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. روايتي چيني جڙي ٻوٽين واري علاج ۾ استعمال ڪرڻ کان اڳ انهن کي عام طور سڪايو ۽ سيڪيو ويندو آهي. انهن کي تِلي کي مضبوط ڪرڻ، جسم جي گرمي ۽ آلاڻ گهٽائڻ ۽ بک وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.[57]

اوڀر آفريڪا ۾ خوراڪي روايت

[سنواريو]

ڪينيا ۾ هن ڀاڄي کي نجاهي يا نجاهي چيو ويندو آهي،[58] ۽ اها ڪيترين ئي برادرين، خاص طور ڪيڪويو ماڻهن ۾ مشهور آهي. ماضي ۾ هڪ موسم کي پڻ هن ڀاڄي سان منسوب ڪيو ويندو هو، جنهن کي ڪيميرا ڪيا نجاهي، يعني ”نجاهي جي موسم“، چيو ويندو هو. روايتي طور اهو خيال ڪيو ويندو هو ته هي ڀاڄي کير جي پيداوار وڌائي ٿي، تنهن ڪري اها ٻارن کي کير پياريندڙ مائرن جي اهم خوراڪ هئي.[15]

ٻجن کي اوٻاري پڪل يا نيم پڪل ڪيلن سان گڏ ميس ڪري کاڌو تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي هلڪو مٺو ذائقو حاصل ٿيندو آهي. هن وقت اوڀر آفريڪا ۾ ان جي پيداوار گهٽجي رهي آهي.[15][59] ان جو هڪ سبب اهو به ڄاڻايو وڃي ٿو ته ڪينيا ۾ نوآبادياتي دور دوران هارين کي مقامي ڀاڄي ڇڏي برآمد لاءِ عام ڀاڄي، فاسيولس ولگاريس، پوکڻ تي مجبور ڪيو ويو.[19]

طبي استعمال

[سنواريو]

تائيوان جي محققن معلوم ڪيو ته سيم (ليبلاب) جي ٻجن مان حاصل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ سان ڳنڍجندڙ پروٽين، يعني ليگوم ليڪٽن، انفلوئنزا وائرسن ۽ SARS-CoV-2 جي انفيڪشن کي اثرائتي نموني روڪي سگهي ٿي.[60]

فنلينڊ ۽ آمريڪا جي محققن معلوم ڪيو ته ليب ليب جي ٻجن مان تيار ڪيل چيونگ گم جا عرق ڪيترن قسمن جي وائرسن خلاف اثر ڏيکارين ٿا. اهو اثر شايد Flt3 ريسيپٽر انٽرايڪٽنگ ليڪٽن (FRIL) جي وائرسن سان ڳنڍجڻ واري عمل سبب هجي. هن عرق جو وائرس مخالف اثر پاڪ ڪيل FRIL جي اثر سان ملندڙ جلندڙ هو.[61]

تصويري نمائش

[سنواريو]

وڌيڪ مطالعي لاءِ

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Lablab purpureus at Multilingual taxonomic information from the University of Melbourne
  2. ↑ ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو
  3. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "powo".
  4. 1 2 Lablab purpureus آرڪائيو ڪيا ويا 2021-06-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Tropical Forages.
  5. ↑ NRCS. "Lablab purpureus ٻوٽن جي ڊيٽابيس LAPU6". PLANTS Database. آمريڪا جي زراعت جو کاتو (USDA). 22 January 2016 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: line feed اکر in |title= at position 24 (مدد)
  6. ↑ Lablab purpureus L. (Sweet). University of Agricultural Sciences, Bangalore, India.
  7. ↑ Lablab purpureus, general information. آرڪائيو ڪيا ويا 2020-07-15 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. University of Agricultural Sciences, Bangalore, India.
  8. ↑ Allen, O. N.; Allen, Ethel Kullmann (1981). The Leguminosae: A Source Book of Characteristics, Uses, and Nodulation. Madison, Wisconsin, USA: University of Wisconsin Press. ص. 370. ISBN 978-0-299-08400-4.
  9. ↑ Verdcourt, B. (1970). "Studies in the Leguminosae-Papilionoïdeae for the 'Flora of Tropical East Africa': III". Kew Bulletin 24 (3): 379–447. doi:10.2307/4102845. Bibcode: 1970KewBu..24..379V.
  10. 1 2 Dolichos lablab. Floridata.
  11. ↑ Maass, B (30 July 2016). "Domestication, origin and global dispersal of Lablab purpureus (L.) Sweet (Fabaceae): current understanding". Legume Perspectives 13: 5–8. https://www.researchgate.net/publication/283634749.
  12. ↑ USDA NRCS. "Plant Guide for Lablab (Lablab purpureus)." USDA Natural Resources Conservation Service, October 2007, https://plants.usda.gov/DocumentLibrary/plantguide/pdf/pg_lapu6.pdf.
  13. ↑ Naeem, M.; Shabbir, Asfia; Aftab, Tariq; Khan, M. Masroor A. (2023). "Lablab bean (Lablab purpureus L.)—An untapped resilient protein reservoir". Neglected and Underutilized Crops. ص. 391–411. doi:10.1016/B978-0-323-90537-4.00018-1. ISBN 978-0-323-90537-4.
  14. ↑ North Carolina State University Extension. "Lablab purpureus (Lablab)." Accessed November 6, 2024. https://plants.ces.ncsu.edu/plants/lablab-purpureus/.
  15. 1 2 3 Maundu, Ngugi & Kabuye 1999, p. سانچو:Pn.
  16. ↑ Reidsma, Pytrik; Tekelenburg, Tonnie; van den Berg, Maurits; Alkemade, Rob (2006). "Impacts of land-use change on biodiversity: An assessment of agricultural biodiversity in the European Union". Agriculture, Ecosystems & Environment. Scenario-Based Studies of Future Land Use in Europe 114 (1): 86–102. doi:10.1016/j.agee.2005.11.026. Bibcode: 2006AgEE..114...86R.
  17. ↑ Mugwira, L. M.; Haque, I. (1993). "Screening forage and browse legumes germplasm to nutrient stress I: Tolerance of Medicago sativa L. to aluminum and low phosphorus in soils and nutrient solutions". Journal of Plant Nutrition 16 (1): 17–35. doi:10.1080/01904169309364512. Bibcode: 1993JPlaN..16...17M.
  18. ↑ Lelei, J.J.; Onwonga, R.N.; Freyer, B. (2011). "The Effect of Organic-Based Nutrient Management Strategies on Soil Nutrient Availability and Maize Performance in Njoro, Kenya". Innovations as Key to the Green Revolution in Africa. ص. 299–308. doi:10.1007/978-90-481-2543-2_29. ISBN 978-90-481-2541-8.
  19. 1 2 Robertson, Claire C. (1997). "Black, White, and Red All over: Beans, Women, and Agricultural Imperialism in Twentieth-Century Kenya". Agricultural History 71 (3): 259–299.
  20. 1 2 3 Maass, Brigitte L.; Knox, Maggie R.; Venkatesha, S. C.; Angessa, Tefera Tolera; Ramme, Stefan; Pengelly, Bruce C. (2010). "Lablab purpureus—A Crop Lost for Africa?". Tropical Plant Biology 3 (3): 123–135. doi:10.1007/s12042-010-9046-1. PMID 20835399. Bibcode: 2010TroPB...3..123M.
  21. ↑ Naeem, M.; Shabbir, Asfia; Ansari, Abid Ali; Aftab, Tariq; Khan, M. Masroor A.; Uddin, Moin (October 2020). "Hyacinth bean (Lablab purpureus L.) – An underutilised crop with future potential". Scientia Horticulturae 272. doi:10.1016/j.scienta.2020.109551. Bibcode: 2020ScHor.27209551N.
  22. ↑ Miller, Neil R.; Mariki, Wilfred; Nord, Alison; Snapp, Sieglinde (2020). "Cultivar Selection and Management Strategies for Lablab purpureus (L.) Sweet in Africa". Handbook of Climate Change Resilience. ص. 1083–1096. doi:10.1007/978-3-319-93336-8_102. ISBN 978-3-319-93335-1.
  23. ↑ Chakoma, Irenie; Manyawu, Godfrey J.; Gwiriri, Lovemore C.; Moyo, Siboniso; Dube, Sikhalazo (December 2016). The agronomy and use of Lablab purpureus in smallholder farming systems of southern Africa (Report). International Livestock Research Institute. hdl:10568/78513.
  24. ↑ Valenzuela, H.; Smith J. (2002). Lablab. Departments of Tropical Plant and Soil Sciences and Natural Resources and Environmental Management. https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/greenmanurecrops/lablab.pdf
  25. 1 2 Mogotsi, Kabo; Madzonga, Zibani (August 2024). "Production, harvest and conservation of Lablab Purpureus (L) Sweet forage in semi arid livestock regions: The case of east central Botswana". Journal of Animal and Plant Sciences 24 (4): 1085–1090. https://www.researchgate.net/publication/273136784.
  26. ↑ Kharbamon, B.; Jha, A. K.; Verma, V. K.; Choudhury, B. U.; Nath, Amit; Deka, B. C. (18 August 2017). "Response of Planting Time and Phosphorus Dosage on Yield and Nutrient uptake in Dolichos Bean (Lablab Purpureus L.)". Indian Journal of Hill Farming 30 (1). https://epubs.icar.org.in/index.php/IJHF/article/view/73289.
  27. ↑ Abera, Girma; Gerkabo, Hailu (23 February 2021). "Effects of green manure legumes and their termination time on yield of maize and soil chemical properties". Archives of Agronomy and Soil Science 67 (3): 397–409. doi:10.1080/03650340.2020.1733536. Bibcode: 2021ArASS..67..397A.
  28. ↑ Mthimunye, Latoya Miranda; Managa, Gudani Millicent; Nemadodzi, Lufuno Ethel (2023). "The Influence of Lablab Purpureus Growth on Nitrogen Availability and Mineral Composition Concentration in Nutrient Poor Savanna Soils". Agronomy 13 (3): 622. doi:10.3390/agronomy13030622. Bibcode: 2023Agron..13..622M.
  29. ↑ Dörr de Quadros, Patricia; R. Martin, Adam; Zhalnina, Kateryna; Dias, Raquel; Giongo, Adriana; Fulthorpe, Roberta; Bayer, Cimelio; W. Triplett, Eric et al. (2019). "Lablab Purpureus Influences Soil Fertility and Microbial Diversity in a Tropical Maize-Based No-Tillage System". Soil Systems 3 (3): 50. doi:10.3390/soilsystems3030050. Bibcode: 2019SoiSy...3...50D.
  30. ↑ Gott, Jordan; Massawe, Prosper; Miller, Neil R.; Goerndt, Michael; Streubel, Jason; Burton, Michael G. (January 2024). "Little or no maize ( Zea mays ) grain yield loss occurred in intercrop with mid-maturity lablab ( Lablab purpureus ) in northeastern Tanzania". Crop Science 64 (1): 413–421. doi:10.1002/csc2.20916.
  31. ↑ Letting, Fanuel K.; Venkataramana, Pavithravani B.; Ndakidemi, Patrick A. (December 2021). "Breeding potential of lablab [Lablab purpureus (L.) Sweet: a review on characterization and bruchid studies towards improved production and utilization in Africa]". Genetic Resources and Crop Evolution 68 (8): 3081–3101. doi:10.1007/s10722-021-01271-9. PMID 34580565. Bibcode: 2021GRCEv..68.3081L.
  32. ↑ Vaijayanthi, Panichayil V.; Chandrakant; Ramesh, Sampangi (2019). "Hyacinth Bean (Lablab purpureus L. Sweet): Genetics, Breeding and Genomics". Advances in Plant Breeding Strategies: Legumes. ص. 287–318. doi:10.1007/978-3-030-23400-3_8. ISBN 978-3-030-23399-0.
  33. ↑ Sennhenn, A.; Njarui, D. M. G.; Maass, B. L.; Whitbread, A. M. (2017). "Understanding growth and development of three short-season grain legumes for improved adaptation in semi-arid Eastern Kenya". Crop and Pasture Science 68 (5): 442. doi:10.1071/CP16416. https://oar.icrisat.org/10104/1/Sennhenn_etal_Legumes_Kenya_Crop%26PastureSc_2017.pdf.
  34. ↑ United States Food and Drug Administration (2024). "Daily Value on the Nutrition and Supplement Facts Labels". FDA. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2024-03-27 تي محفوظ ڪيل. 2024-03-28 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ "TABLE 4-7 Comparison of Potassium Adequate Intakes Established in This Report to Potassium Adequate Intakes Established in the 2005 DRI Report". ص. 120. هن ۾: Stallings, Virginia A.; Harrison, Meghan; Oria, Maria, مرتب (2019). "Potassium: Dietary Reference Intakes for Adequacy". Dietary Reference Intakes for Sodium and Potassium. ص. 101–124. doi:10.17226/25353. ISBN 978-0-309-48834-1. PMID 30844154. سانچو:NCBIBook.
  36. ↑ Smartt, John (1985). "Evolution of grain legumes. II. Old and new world pulses of lesser economic importance". Experimental Agriculture 21 (3): 1–18. doi:10.1017/S0014479700012205.
  37. ↑ Shivashankar, G.; Kulkarni, R. S. (1992). van der Maesen (مرتب). Plant Resources of South-East Asia, No. 1, Pulses. Wageningen, The Netherlands: Pudoc. ص. 48–50.
  38. 1 2 "PROTA (Plant Resources of Tropical Africa)". اصل نسخو مان 2016-01-10 تي محفوظ ڪيل.
  39. ↑ Pearman, Georgina (2005). Prance, Ghillean; Nesbitt, Mark (مرتب). The Cultural History of Plants. Routledge. ص. 144. ISBN 0-415-92746-3.
  40. ↑ Lablab purpureus. آرڪائيو ڪيا ويا 2005-01-30 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Grassland Species Profiles. خوراڪ ۽ زراعت جي تنظيم.
  41. ↑ Lablab purpureus. آرڪائيو ڪيا ويا 2011-06-29 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. مسوري نباتاتي باغ.
  42. ↑ Lablab purpureus. مستقبل لاءِ ٻوٽا. آرڪائيو ڪيا ويا December 13, 2006, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  43. 1 2 3 Dolichos lablab (Lablab purpureus). آرڪائيو ڪيا ويا 2007-04-10 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Poisonous Plants of North Carolina. اتر ڪيرولائنا رياستي يونيورسٽي.
  44. ↑ "Lablab bean/Indian Bean/Avarakkai". Local Seeds (آمريڪي انگريزي ۾). 2020-10-12 تي حاصل ڪيل.
  45. ↑ Guretzki, Sebastian; Papenbrock, Jutta (2014). "Characterization of Lablab purpureus Regarding drought tolerance, trypsin inhibitor activity and cyanogenic potential for selection in breeding programmes". Journal of Agronomy and Crop Science 200 (1): 24–35. doi:10.1111/jac.12043. Bibcode: 2014JAgCS.200...24G.
  46. ↑ Melvyn Reggie Thomas (Jan 12, 2017). "Olpad farmers revive farming of Surti papdi". ٽائمز آف انڊيا. 2019-11-20 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ Amit, Dassana (2023-02-14). "Papdi Bhaji Recipe". Dassana's Veg Recipes (آمريڪي انگريزي ۾). 2025-01-24 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ Nair, Manu (2014-01-01). "papanasini: AMARA PAYAR ( അമര പയർ )". papanasini. 2018-11-14 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ "Amarapayar Curry (Snowpeas Curry)". اصل نسخو مان 2018-11-14 تي محفوظ ڪيل. 2018-11-14 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ "Amara Thoran". Nammude Ruchikal (انگريزي ۾). 2018-11-14 تي حاصل ڪيل.
  51. ↑ "Vegetable names in Tamil and English". Learn Tamil Online (آمريڪي انگريزي ۾). 2020-07-17 تي حاصل ڪيل.
  52. ↑ Amit, Dassana (2019-02-06). "avarakkai poriyal | avarakkai recipe". Dassana Amit Recipes (آمريڪي انگريزي ۾). 2020-07-17 تي حاصل ڪيل.
  53. ↑ "Avarakkai Sambar | Broad Beans Sambar | Easy Sambar Recipe". Revi's Foodography (آمريڪي انگريزي ۾). 2015-10-17. اصل نسخو مان October 17, 2015 تي محفوظ ڪيل. 2020-07-17 تي حاصل ڪيل.
  54. ↑ "Mochai Kottai Kootu Recipe-Field Beans Kootu". Padhuskitchen (آمريڪي انگريزي ۾). 2019-01-10. 2020-07-17 تي حاصل ڪيل.
  55. ↑ "အိစိမ့်မွှေးပဲကြီးနှပ်". How to Cook (برمي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2021-01-10 تي محفوظ ڪيل. 2021-01-08 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ Vietnamese Food Team. "Hyacinth Bean Sweet Soup Recipe (Chè Đậu Ván)". vietnamesefood.com. Vietnamese Food. اصل نسخو مان 2 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 30 May 2015 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ "Hyacinth bean (bai bian dou)". Acupuncture Today. February 2019. 1 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  58. ↑ "The Njahi Wars: Behind Kenya's Controversial Black Bean". Serious Eats (انگريزي ۾). 2021-05-15 تي حاصل ڪيل.
  59. ↑ Maass, Brigitte L.; Knox, Maggie R.; Venkatesha, S. C.; Angessa, Tefera Tolera; Ramme, Stefan; Pengelly, Bruce C. (2010). "Lablab purpureus (L.) Sweet – a crop lost for Africa?". Tropical Plant Biology 3 (3): 123–35. doi:10.1007/s12042-010-9046-1. PMID 20835399. Bibcode: 2010TroPB...3..123M.
  60. ↑ Liu, Yo-Min; Shahed-Al-Mahmud, Md.; Chen, Xiaorui; Chen, Ting-Hua; Liao, Kuo-Shiang; Lo, Jennifer M.; Wu, Yi-Min; Ho, Meng-Chiao et al. (2020). "A carbohydrate-binding protein from the edible Lablab beans effectively blocks the infections of influenza viruses and SARS-CoV-2". Cell Reports (CellReports) 32 (6). doi:10.1016/j.celrep.2020.108016. PMID 32755598.
  61. ↑ Daniell, Henry; Guo, Yuwei; Singh, Rahul; Karki, Uddhab; Kulchar, Rachel J.; Wakade, Geetanjali; Pihlava, Juha-Matti; Khazaei, Hamid et al. (8 January 2025). "Debulking influenza and herpes simplex virus strains by a wide-spectrum anti-viral protein formulated in clinical grade chewing gum". Molecular Therapy 33 (1): 184–200. doi:10.1016/j.ymthe.2024.12.008. PMID 39663701.

ذريعا

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=سيم&oldid=399024" تان ورتل