سنڌ جو برٽش انڊيا وارو دؤر
برطانوي راڄ هيٺ سنڌ يا برٽش انڊيا ۾ سنڌ، سنڌ جي تاريخ جو اهو دور آهي، جيڪو 1843ع ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي فتح سان شروع ٿيو ۽ آگسٽ 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي ۽ پاڪستان جي قيام سان ختم ٿيو. 1843ع کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي تائين الڳ انتظام هيٺ رهي، جنهن کان پوءِ ان کي بمبئي پريزيڊنسي جي انتظام سان ڳنڍيو ويو. لڳ ڀڳ نوَ ڏهاڪن جي سياسي جدوجهد کان پوءِ سنڌ 1 اپريل 1936ع تي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي برطانوي هندستان جو الڳ گورنر وارو صوبو بڻيو.[1]
برطانوي دور سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ سماجي تاريخ ۾ وڏي تبديليءَ جو زمانو هو. هن دور ۾ هڪ پاسي نوآبادياتي انتظام، زميني محصول ۽ نئين عدالتي ۽ انتظامي نظام وسيلي برطانوي اقتدار مضبوط ٿيو، ته ٻئي پاسي ريلوي، بندرگاهن، روڊن، جديد آبپاشي، ڇپائي، جديد تعليم ۽ شهري ادارن جو ڦهلاءُ ٿيو. ڪراچي هڪ ننڍي بندرگاهي شهر مان برطانوي هندستان جي اهم واپاري بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو، جڏهن ته سکر بئراج ۽ واهن جي وسيع نظام سنڌ جي زرعي معيشت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. ساڳئي وقت نوآبادياتي حڪمراني خلاف مزاحمت، سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرائڻ جي تحريڪ، حر تحريڪ ۽ هندستان جي آزاديءَ سان لاڳاپيل سياسي سرگرميون پڻ هن دور جون اهم خصوصيتون هيون.
پسمنظر
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٽالپر خاندان
ارڙهين صديءَ جي آخر کان سنڌ تي ٽالپر خاندان جي حڪمراني هئي. ٽالپرن جا مرڪز حيدرآباد، خيرپور ۽ ميرپورخاص هئا. اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اتر-اولهه هندستان، افغانستان ۽ سنڌو درياهه جي واپاري ۽ فوجي اهميت ۾ دلچسپي وڌندي وئي. برطانيا کي وچ ايشيا ڏانهن روسي اثر وڌڻ جو پڻ خدشو هو، جنهن ڪري سنڌ ۽ افغانستان برطانوي حڪمت عمليءَ ۾ اهميت اختيار ڪئي.
1809ع ۾ انگريزن ۽ سنڌ جي ميرن وچ ۾ معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1832ع واري معاهدي تحت سنڌو درياهه ۽ سنڌ جا ڪجهه رستا واپار لاءِ کوليا ويا. 1830ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ دوران برطانوي فوجن جي سنڌ مان گذرڻ ۽ نون معاهدن ٽالپر حڪمرانن ۽ انگريزن جي لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ وڌائي.[2]
سنڌ تي برطانوي قبضو
[سنواريو]1842ع ۾ چارلس نيپئر کي سنڌ ۾ برطانوي فوجي ۽ سياسي اختيار ڏنا ويا. ٽالپر ميرن ۽ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ وچ ۾ نون معاهدن ۽ اختيارن بابت تڪرار وڌڻ کان پوءِ معاملو هٿياربند مقابلي تائين پهتو.
17 فيبروري 1843ع تي مياڻي جي جنگ ۾ چارلس نيپئر جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج ٽالپرن جي فوج کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ حيدرآباد تي انگريزن جو قبضو قائم ٿيو. مير شير محمد ٽالپر مزاحمت جاري رکي، پر 24 مارچ 1843ع تي دٻي جي جنگ ۾ سندس فوج کي پڻ شڪست ملي. ان جنگ ۾ هوشو شيدي ٽالپر فوج طرفان وڙهندي مارجي ويو.[3]
انهن جنگين کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي قبضي هيٺ اچي ويو. البت خيرپور رياست کي ٽالپر حڪمرانن جي هڪ شاخ هيٺ نوابي رياست جي حيثيت سان برقرار رکيو ويو، جيڪا برطانوي بالادستي قبول ڪندي 1947ع تائين الڳ نوابي رياست رهي.
سنڌ جي الحاق بابت برطانيا اندر به اختلاف موجود هئا. ڪي همعصر برطانوي عملدار ۽ پوءِ جا مورخ ان ڪارروائيءَ کي ضرورت کان وڌيڪ جارحاڻي نوآبادياتي توسيع قرار ڏيندا رهيا، جڏهن ته برطانوي حڪومت ان کي پنهنجي سياسي ۽ فوجي مفادن جي تناظر ۾ جائز قرار ڏنو.
شروعاتي برطانوي انتظام
[سنواريو]فتح کان پوءِ چارلس نيپئر سنڌ جو پهريون برطانوي گورنر بڻيو. 1847ع ۾ سندس روانگيءَ کان پوءِ سنڌ جو انتظام بمبئي حڪومت سان ڳنڍيو ويو ۽ سنڌ لاءِ ڪمشنر جو عهدو قائم ڪيو ويو. بعد ۾ سنڌ ڊگهي عرصي تائين بمبئي پريزيڊنسي جو انتظامي ڊويزن رهي.
سنڌ جو ڪمشنر صوبي جو مکيه نوآبادياتي عملدار هو. انتظامي مقصدن لاءِ سنڌ کي ضلعن ۽ تعلقن ۾ ورهايو ويو ۽ ڪليڪٽر، ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ مختيارڪار جهڙا عهدا نوآبادياتي انتظام جو حصو بڻيا. روينيو وصولي، پوليس، عدالتن ۽ مقامي حڪومت لاءِ پڻ نوان يا تنظيم نو ڪيل ادارا قائم ٿيا.
بارٽل فريئر، جيڪو 1851ع کان 1859ع تائين سنڌ جو ڪمشنر رهيو، شروعاتي برطانوي انتظام جي اهم شخصيتن مان هو. سندس دور ۾ رستا، بندرگاهه، ٽپال، تعليم ۽ سنڌي ٻوليءَ جي انتظامي استعمال لاءِ قدم کنيا ويا.
1857ع جي بغاوت ۽ سنڌ
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو 1857ع جي هندستاني بغاوت
1857ع ۾ اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترن علائقن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف وڏي فوجي ۽ سياسي بغاوت ٿي. سنڌ ۾ بغاوت اتر هندستان جهڙي وسيع پيماني تي نه پکڙي، پر ڪراچي ۾ مقرر 21هين بمبئي نيٽو انفنٽريءَ جي ڪجهه سپاهين سيپٽمبر 1857ع ۾ بغاوت جي ڪوشش ڪئي. برطانوي اختيارين ان کي جلد دٻائي ڇڏيو.
1857ع کان پوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هندستان تي حڪمراني ختم ڪئي وئي ۽ 1858ع ۾ هندستان سڌو سنئون برطانوي تاج جي ماتحت آيو. ان سان سنڌ پڻ برطانوي راڄ جو حصو بڻجي وئي.
سنڌي ٻولي ۽ رسم الخط
[سنواريو]برطانوي قبضي کان اڳ فارسيءَ کي انتظامي ۽ درٻاري ٻوليءَ طور وڏي حيثيت حاصل هئي، جڏهن ته سنڌي مختلف رسم الخطن ۾ لکبي هئي. برطانوي انتظام سنڌيءَ کي هيٺين سطح جي انتظام، عدالتن ۽ تعليم ۾ استعمال ڪرڻ لاءِ هڪ معياري رسم الخط جي ضرورت محسوس ڪئي.
1848ع کان سنڌيءَ کي انتظامي ڪم ۾ آڻڻ بابت سرڪاري بحث شروع ٿيو. بارٽل فريئر 1851ع ۾ سنڌ ۾ مقرر سول آفيسرن لاءِ سنڌي ڳالهائڻ جي ڄاڻ حاصل ڪرڻ تي زور ڏنو. برطانوي عملدارن ۾ رسم الخط بابت اختلاف هئا: رچرڊ فرانسس برٽن عربي بنياد واري رسم الخط جو حامي هو، جڏهن ته جارج اسٽئڪ سنڌ ۾ استعمال ٿيندڙ هندو-سنڌي يا خداوادي بنيادن واري رسم الخط کي ترجيح ڏني.[4]
1853ع ۾ بي. ايڇ. ايلس جي نگرانيءَ هيٺ مقامي سنڌي عالمن ۽ سرڪاري عملدارن جي مدد سان عربي-فارسي بنياد واري سنڌي الفابيٽ کي معياري صورت ڏني وئي. ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن لاءِ اضافي اکر شامل ڪيا ويا. ان کان پوءِ اسڪولي ڪتاب، سرڪاري مواد ۽ ترجما سنڌيءَ ۾ ڇپجڻ لڳا.[5]
هن پاليسيءَ جو جديد سنڌي نثر، درسي ڪتابن، ڇپائي ۽ معياري لکڻيءَ جي ترقيءَ تي وڏو اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌي رسم الخط جي تاريخ برطانوي دور کان گهڻي پراڻي آهي ۽ عربي-سنڌي، خداوادي ۽ ٻيا رسم الخط اڳ ئي مختلف حلقن ۾ استعمال ٿيندا هئا.
جديد تعليم جو ڦهلاءُ
[سنواريو]برطانوي دور ۾ روايتي مڪتبن ۽ مدرسن سان گڏ جديد طرز جا اسڪول قائم ٿيڻ شروع ٿيا. سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارن ۾ سنڌي ۽ بعد ۾ انگريزي تعليم جو دائرو وڌيو.
مسلمانن ۾ جديد تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ حسن علي آفندي ۽ سندس ساٿين 1 سيپٽمبر 1885ع تي ڪراچيءَ ۾ سنڌ مدرسته الاسلام قائم ڪيو. هي ادارو سنڌ ۾ جديد مسلم تعليم جي اهم مرڪزن مان بڻيو.[6]
1887ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌ آرٽس ڪاليج قائم ٿيو، جيڪو بعد ۾ ڊي. جي. سنڌ ڪاليج جي نالي سان مشهور ٿيو. ان کان سواءِ مشنري، هندو سماجي تنظيمن، مسلمان تعليمي انجمنن ۽ مقامي مخير ماڻهن ڪيترائي اسڪول ۽ تعليمي ادارا قائم ڪيا.
تعليم جي واڌ سان سنڌ ۾ وڪيلن، استادن، صحافين، سرڪاري ملازمن ۽ جديد سياسي قيادت جو نئون طبقو پيدا ٿيو، جنهن ويهين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
ڪراچيءَ جي ترقي
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪراچي جي تاريخ
برطانوي دور ۾ سڀ کان وڏي شهري تبديلي ڪراچي ۾ آئي. انگريزن فيبروري 1839ع ۾ ڪراچيءَ تي قبضو ڪيو هو، يعني سنڌ جي مڪمل فتح کان چار سال اڳ. 1843ع کان پوءِ ڪراچيءَ جي جاگرافيائي مقام ۽ قدرتي بندرگاهه سبب ان کي سنڌ جي فوجي، انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ترقي ڏني وئي.[7]
1850ع واري ڏهاڪي کان ڪراچي بندرگاهه ۾ کوٽائي، بند، جيٽي، پلن ۽ ٻين سهولتن جي تعمير شروع ٿي. 1886ع جي قانون تحت ڪراچي پورٽ ٽرسٽ قائم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو ۽ 1887ع کان بندرگاهه جو انتظام ٽرسٽ حوالي ٿيو.[8]
آمريڪي گهرو ويڙهه دوران آمريڪي ڪپهه جي فراهمي گهٽجڻ سبب سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن مان ڪپهه جي برآمد وڌي. 1869ع ۾ سوئيز ڪئنال کلڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي يورپ سان سامونڊي واپار جي اهميت وڌيڪ وڌي. 1899ع تائين ڪراچي ڏکڻ ايشيا جي اهم ڪڻڪ ۽ ڪپهه برآمد ڪندڙ بندرگاهن مان هڪ بڻجي چڪو هو.[9]
ڪراچيءَ ۾ ميونسپل ادارن، بندرگاهه، ڇانوڻي، مارڪيٽن، رستن، تعليمي ادارن ۽ نئين رهائشي علائقن جي قيام سان آبادي تيزيءَ سان وڌي. سنڌي ۽ بلوچ مقامي آباديءَ سان گڏ پارسي، گجراتي، ڪڇي، ميمڻ، هندو واپاري، گوا جا عيسائي ۽ ٻين علائقن جا ماڻهو پڻ شهر ۾ اچي آباد ٿيا.
ريلوي ۽ آمدرفت
[سنواريو]سنڌ جي زرعي پيداوار کي ڪراچي بندرگاهه تائين پهچائڻ ۽ فوجي آمدرفت آسان ڪرڻ لاءِ ريلويءَ کي خاص اهميت ڏني وئي. 13 مئي 1861ع تي ڪراچي کان ڪوٽڙي تائين لڳ ڀڳ 105 ميل ڊگهي ريلوي لائين عام آمدرفت لاءِ کولي وئي، جيڪا موجوده پاڪستان جي علائقي ۾ قائم ٿيل شروعاتي ريلوي لائينن مان هئي.[10]
بعد ۾ سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ کي اتر طرف وڌائي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. ريلوي ۽ سنڌو درياهه تي هلندڙ ٻاڦ وارين ٻيڙين ڪراچي بندرگاهه، سنڌ جي زرعي علائقن ۽ اتر هندستان جي مارڪيٽن وچ ۾ واپار کي تيز ڪيو.
آبپاشي ۽ زرعي تبديليون
[سنواريو]سنڌ جي معيشت بنيادي طور سنڌو درياهه ۽ زراعت تي دارومدار رکندي هئي. برطانوي دور جي شروعات ۾ آبپاشيءَ جو وڏو حصو موسمي ٻوڏ وارن واهن تي ٻڌل هو. نوآبادياتي حڪومت موجود واهن جي مرمت سان گڏ نوان واهه ۽ آبپاشي منصوبا تعمير ڪيا.
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڄامڙائو سميت ڪيترن واهن جي منصوبن تي ڪم ڪيو ويو. سڀ کان وڏي تبديلي سکر بئراج جي تعمير سان آئي. بئراج جو تصور اڻويهين صديءَ ۾ پيش ڪيو ويو هو، پر منصوبي جي منظوري 1923ع ۾ ٿي. تعمير 1 جولاءِ 1923ع تي شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو.[11]
ان وقت ان کي لائيڊ بئراج پڻ چيو ويندو هو. بئراج مان نڪرندڙ ستن وڏن واهن سنڌ جي لکين ايڪڙ زمين لاءِ وڌيڪ يقيني آبپاشي مهيا ڪئي. ان سان ڪڻڪ، ڪپهه، چانور ۽ ٻين فصلن جي پوک وڌي ۽ ڪيترائي نوان زرعي علائقا آباد ٿيا.
بئراج ۽ واهن جي نظام سان گڏ زمين جي ورڇ، آبادڪاري ۽ روينيو پاليسين سنڌ جي ڳوٺاڻي سماج تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا. نوآبادياتي دور ۾ وڏن زميندارن، جاگيردارن ۽ مقامي بااثر طبقي جي سياسي ۽ معاشي حيثيت پڻ ڪيترن علائقن ۾ مضبوط رهي.
زميني محصول ۽ ڳوٺاڻي سماج
[سنواريو]برطانوي انتظام لاءِ زمين مان حاصل ٿيندڙ محصول آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو. ان مقصد لاءِ زمين جي ماپ، سروي، ملڪيت ۽ پوک بابت وڌيڪ منظم سرڪاري رڪارڊ تيار ڪيا ويا. ڪليڪٽر ۽ روينيو عملو زرعي محصول جي وصولي ۽ زميني انتظام ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪري ويو.
آبپاشيءَ جي توسيع سان زرعي پيداوار ۽ پوک هيٺ ايراضي وڌي، پر ان جا فائدا سماج جي سڀني طبقن ۾ هڪجهڙا ورهايل نه هئا. زمين جي ملڪيت جو وڏو حصو وڏن زميندارن، جاگيردارن ۽ پيرن وٽ رهڻ، هارين جي قرضداري ۽ زميندار-هاري لاڳاپا سنڌ جي ڳوٺاڻي سماج جا اهم مسئلا رهيا. ويهين صديءَ ۾ اهي مسئلا سنڌ جي سياسي بحث ۽ هاري تحريڪن جو پڻ موضوع بڻيا.
واپار ۽ معيشت
[سنواريو]برطانوي دور ۾ سنڌ جي معيشت کي هندستاني ۽ عالمي نوآبادياتي مارڪيٽ سان وڌيڪ مضبوطيءَ سان ڳنڍيو ويو. ڪپهه، ڪڻڪ، چانور، اُن ۽ ٻين زرعي شين جي برآمد ۾ واڌ ٿي. ڪراچي بندرگاهه ۽ ريلويءَ جي ترقيءَ سان سنڌ نه رڳو پنهنجي زرعي پيداوار، پر پنجاب ۽ اتر-اولهه وارن علائقن جي مال لاءِ پڻ سامونڊي واپار جو اهم رستو بڻجي وئي.
انهيءَ معاشي تبديليءَ سان ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ شڪارپور جهڙن شهرن ۾ واپاري ۽ بئنڪنگ سرگرميون وڌيون. سنڌي هندو واپاري برادريون هندستان، وچ ايشيا، خليج ۽ ٻين علائقن تائين پکڙيل واپاري نيٽ ورڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪنديون رهيون.
مڪاني حڪومت ۽ شهري ادارا
[سنواريو]اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ برطانوي حڪومت ميونسپل ادارا قائم ڪرڻ شروع ڪيا. ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور ۽ ٻين شهرن ۾ ميونسپل انتظام صفائي، پاڻي، رستن، مارڪيٽن ۽ شهري سهولتن جي ذميواري سنڀالڻ لڳو.
ويهين صديءَ جي شروعات تائين مقامي حڪومت جا ادارا سياسي تربيت جو به ذريعو بڻيا. ڄامشيد نسروانجي مهتا جهڙن اڳواڻن ڪراچيءَ جي شهري انتظام ۽ ترقيءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.
سنڌ کي بمبئي کان ڌار ڪرڻ جي تحريڪ
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان جدائي
سنڌ جو بمبئي پريزيڊنسيءَ سان ڳانڍاپو جغرافيائي فاصلي، انتظامي ضرورتن، مالي معاملن ۽ سياسي نمائندگيءَ سبب ڊگهي عرصي تائين بحث هيٺ رهيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مسلمان سياسي قيادت سنڌ کي بمبئيءَ کان ڌار ڪري الڳ صوبو ٺاهڻ جو مطالبو وڌيڪ منظم انداز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو.
سنڌ جي جدائيءَ جي تحريڪ ۾ غلام محمد ڀرڳڙي، شاهنواز ڀٽو، عبدالله هارون، غلام حسين هدايت الله، محمد ايوب کهڙو ۽ ٻين سياسي اڳواڻن مختلف مرحلن تي ڪردار ادا ڪيو. آغا خان ٽيون پڻ آل انڊيا سطح تي سنڌ جي جدا صوبي واري مطالبي جي حمايت ڪئي.
سنڌ جي مالي طور الڳ صوبو بڻجڻ جي صلاحيت هڪ اهم تڪراري سوال هو. جدائيءَ جي حامين دليل ڏنو ته سنڌ پنهنجي آمدني ۽ وسيلن سان صوبائي انتظام هلائڻ جي قابل هئي. سر غلام حسين هدايت الله سميت سنڌي نمائندن ان سلسلي ۾ بمبئي ۽ آل انڊيا فورمن تي دليل پيش ڪيا.[12]
گول ميز ڪانفرنسن ۽ بعد واري آئيني عمل ۾ سنڌ جي جدائيءَ جو سوال شامل ٿيو. آخرڪار گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ڪري گورنر وارو صوبو ٺاهڻ جو قانوني بندوبست ڪيو ويو.
الڳ سنڌ صوبو، 1936ع
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ صوبو (1936–1955)
1 اپريل 1936ع تي سنڌ رسمي طور بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي برطانوي هندستان جو الڳ سنڌ صوبو بڻيو. ڪراچي ان جي گاديءَ جو هنڌ مقرر ٿيو. سر لينسلاٽ گراهم سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو.[13]
گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع جي سيڪشن 46 ۾ سنڌ کي گورنر جي صوبن ۾ شامل ڪيو ويو ۽ سيڪشن 47 تحت ان کي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو.[14]
1937ع جون چونڊون ۽ صوبائي سياست
[سنواريو]سنڌ جي پهرين صوبائي قانون ساز اسيمبليءَ جون چونڊون 7 فيبروري 1937ع تي ٿيون.[15] سنڌ جي سياست ۾ ان دور ۾ مضبوط پارٽي نظم بدران وڏن زميندارن، پيرن، قبائلي اڳواڻن ۽ مختلف سياسي گروهن جو اثر گهڻو هو، جنهن سبب حڪومتون ۽ اتحاد بار بار تبديل ٿيندا رهيا.
سر غلام حسين هدايت الله، الله بخش سومرو، مير بنده علي خان ٽالپر ۽ محمد ايوب کهڙو هن دور جي اهم سياسي شخصيتن مان هئا.
الله بخش سومرو ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم رهيو. هو آل انڊيا مسلم ليگ جي پاڪستان واري سياست سان اختلاف رکندو هو ۽ گڏيل هندستان جي حمايت ڪندڙ اڳواڻن مان هو. 1942ع ۾ برطانوي حڪومت طرفان ڏنل اعزاز واپس ڪرڻ کان پوءِ کيس وزارت تان هٽايو ويو. 1943ع ۾ سندس قتل سنڌ جي سياسي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو.
حر تحريڪ
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو حر تحريڪ
برطانوي راڄ خلاف سنڌ ۾ سڀ کان نمايان هٿياربند مزاحمتي تحريڪن مان هڪ حر تحريڪ هئي، جيڪا پير پاڳاري جي مريدن سان لاڳاپيل هئي. ان جون پاڙون اڻويهين صديءَ تائين پهچن ٿيون، پر پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني، جيڪو سورهيه بادشاهه جي نالي سان مشهور ٿيو، جي دور ۾ تحريڪ برطانوي حڪومت لاءِ وڏو چئلينج بڻجي وئي.
ٻي عالمي جنگ دوران حرن ۽ برطانوي اختيارين وچ ۾ هٿياربند تڪرار تيز ٿيو. ريلوي، سرڪاري مواصلات ۽ ٻين نوآبادياتي هدفن تي حملا ٿيا، جڏهن ته برطانوي حڪومت وڏي پيماني تي گرفتاريون ۽ فوجي ڪارروايون ڪيون. 1942ع ۾ سنڌ جي متاثر علائقن ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ويو.[16]
پير صبغت الله شاهه کي برطانوي اختيارين گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ مقدمو هلائڻ کان پوءِ 20 مارچ 1943ع تي ڦاهي ڏني. حر تحريڪ جي نوعيت بابت تاريخدانن جون تشريحون مختلف آهن: پاڪستاني ۽ سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ ان کي گهڻو ڪري برطانوي سامراج خلاف آزاديءَ جي مزاحمت طور ڏٺو وڃي ٿو، جڏهن ته نوآبادياتي برطانوي دستاويزن ۾ حرن کي امن امان لاءِ خطرو ۽ سندن سرگرمين کي ڏوهاري ڪاررواين طور پيش ڪيو ويو. ان ڪري تحريڪ بابت ٻنهي قسمن جي ذريعن کي سندن تاريخي پسمنظر سان پڙهڻ ضروري آهي.
ٻي عالمي جنگ
[سنواريو]ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ، خاص طور ڪراچي، برطانوي فوجي رسد ۽ آمدرفت لاءِ اهم مرڪز بڻيو. سوئيز ڪئنال کان هندستان ايندڙ سامونڊي رستن تي ڪراچي پهرين اهم بندرگاهن مان هو. بندرگاهه، ريلوي، هوائي اڏن ۽ فوجي ڇانوڻين جي اهميت جنگ دوران وڌيڪ وڌي.[17]
پاڪستان جي تحريڪ ۽ سنڌ
[سنواريو]1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ آل انڊيا مسلم ليگ سنڌ ۾ پنهنجو تنظيمي اثر وڌايو. عبدالله هارون، جي. ايم. سيد، محمد ايوب کهڙو ۽ ٻين سنڌي اڳواڻن مختلف مرحلن تي مسلم ليگ ۽ پاڪستان جي مطالبي جي حمايت ڪئي، جڏهن ته الله بخش سومري سميت ڪجهه اهم سنڌي سياستدان ورهاڱي جي مخالفت ڪندا رهيا.
3 مارچ 1943ع تي سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ هڪ قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمان اڪثريتي علائقن لاءِ الڳ سياسي بندوبست جي مطالبي جي حمايت ڪئي وئي. سنڌ جي موجوده صوبائي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب سنڌ اسيمبلي برطانوي هندستان جي صوبائي قانون ساز ادارن مان پهرين هئي جنهن پاڪستان جي قيام جي حق ۾ اهڙي قرارداد منظور ڪئي.[18]
ان دور ۾ سنڌ جي سياست هڪجهڙي نه هئي؛ مسلم ليگ، ڪانگريس، قومپرست، آزاد گروهه، هندو سياسي تنظيمون، زميندار گروهه ۽ مذهبي اڳواڻ مختلف سياسي موقف رکندا هئا. تنهن ڪري 1940ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست کي رڳو هڪ سياسي ڌارا تائين محدود نٿو ڪري سگهجي.
1947ع ۽ برطانوي راڄ جو خاتمو
[سنواريو]1947ع ۾ برطانوي حڪومت هندستان ڇڏڻ جو فيصلو ڪيو. 26 جون 1947ع تي سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ جي خاص اجلاس ۾ سنڌ جي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ فيصلو ڪيو ويو.[19]
14 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان جي قيام سان سنڌ تي برطانوي راڄ ختم ٿي ويو ۽ سنڌ پاڪستان جو صوبو بڻجي ويو. ڪراچي نئين ملڪ جي پهرين گاديءَ جو هنڌ بڻيو.
ورهاڱي کان پوءِ سنڌ ۾ تمام وڏي آباديءَ جي لڏپلاڻ ٿي. سنڌ جي هندو ۽ سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو، جڏهن ته هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجر وڏي انگ ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيا. ان آباديءَ جي تبديليءَ سنڌ جي شهري سماج، معيشت، ٻولي ۽ سياست تي گهرا اثر ڇڏيا.
برطانوي دور جا اثر
[سنواريو]برطانوي حڪمراني سنڌ تي گهڻ رخا ۽ ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا. جديد ريلوي، بندرگاهه، آبپاشي، سرڪاري کاتا، جديد تعليمي ادارا، ميونسپل حڪومت ۽ جديد مواصلاتي نظام وڏي حد تائين هن دور ۾ وڌيا. سنڌي ٻوليءَ جي موجوده عربي بنياد واري معياري الفابيٽ کي 1853ع ۾ سرڪاري صورت ڏني وئي ۽ سنڌيءَ ۾ جديد درسي ۽ نثري ادب جي اشاعت تيزيءَ سان وڌي.
ساڳئي وقت اهي تبديليون نوآبادياتي رياست جي سياسي ۽ معاشي ضرورتن سان پڻ ڳنڍيل هيون. ريلوي ۽ بندرگاهن سنڌ جي واپار کي وڌايو، پر انهن جو هڪ اهم مقصد خام مال ۽ زرعي پيداوار کي برطانوي هندستان ۽ عالمي سامراجي منڊي تائين پهچائڻ ۽ فوجي آمدرفت آسان ڪرڻ پڻ هو. آبپاشيءَ زرعي پيداوار وڌائي، پر زمين جي ورڇ ۽ نوآبادياتي روينيو نظام سان گڏ وڏن زميندارن جي طاقت ۽ هاري مسئلن جا ڪيترائي پراڻا ڍانچا به برقرار رهيا.
اهڙيءَ طرح برطانوي دور سنڌ لاءِ هڪ طرف جديد انفراسٽرڪچر، ادارن ۽ نئين سياسي شعور جي واڌ جو زمانو هو، ته ٻئي طرف سياسي خودمختياري وڃائڻ، نوآبادياتي معاشي پاليسين ۽ برطانوي اقتدار خلاف مزاحمت جو دور پڻ هو.
اهم تاريخون
[سنواريو]- 1832ع — انگريزن ۽ ٽالپرن وچ ۾ واپار ۽ سنڌ جي رستن بابت معاهدو.
- 1839ع — برطانوي فوجن جو ڪراچيءَ تي قبضو.
- 17 فيبروري 1843ع — مياڻي جي جنگ؛ ٽالپر فوج جي شڪست.
- 24 مارچ 1843ع — دٻي جي جنگ؛ مير شير محمد ٽالپر جي فوج جي شڪست.
- 1843ع — سنڌ جي وڏي حصي جو ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان الحاق.
1847ع — سنڌ جو انتظام بمبئي حڪومت سان ڳنڍيو ويو ۽ ڪمشنري نظام قائم ٿيو. 1853ع — عربي بنياد واري معياري سنڌي الفابيٽ جي سرڪاري ترتيب. 1857ع — ڪراچيءَ ۾ 21هين نيٽو انفنٽريءَ جي بغاوت جي ڪوشش. 1858ع — ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي جاءِ تي سڌي برطانوي تاج جي حڪمراني. 13 مئي 1861ع — ڪراچي–ڪوٽڙي ريلوي لائين جو افتتاح. 1885ع — سنڌ مدرسته الاسلام جو قيام. 1887ع — ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عملي شروعات ۽ سنڌ آرٽس ڪاليج جو قيام. 1923ع — سکر بئراج جي تعمير جي شروعات. 1932ع — سکر بئراج جو آبپاشي نظام ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. 1 اپريل 1936ع — سنڌ بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي الڳ صوبو بڻيو. 7 فيبروري 1937ع — سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ جون پهريون چونڊون. 1942ع — حر تحريڪ دوران سنڌ جي متاثر علائقن ۾ مارشل لا. 20 مارچ 1943ع — سورهيه بادشاهه کي ڦاهي. 3 مارچ 1943ع — سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حق ۾ قرارداد. 26 جون 1947ع — سنڌ اسيمبليءَ جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ فيصلو. 14 آگسٽ 1947ع — برطانوي راڄ جو خاتمو ۽ سنڌ جو پاڪستان جو صوبو بڻجڻ.
پڻ ڏسو
[سنواريو]سنڌ جي تاريخ ٽالپر خاندان مياڻي جي جنگ دٻي جي جنگ برطانوي هندستان بمبئي پريزيڊنسي سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان جدائي سنڌ صوبو (1936–1955) حر تحريڪ سکر بئراج ڪراچي جي تاريخ سنڌي ٻولي پاڪستان جي تحريڪ
حوالا
[سنواريو]- ↑ "Government of India Act 1935" (انگريزي ۾). UK Legislation.
- ↑ Burton, Richard F. (1851). Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus (انگريزي ۾). London: W. H. Allen.
- ↑ Outram, James (1846). The Conquest of Scinde: A Commentary (انگريزي ۾).
- ↑ Shah, Saqlain; Kiran Fatima; Faryal Wadho. "British Language Policy in Colonial Sindh" (en ۾). University of Chitral Journal of Linguistics and Literature.
- ↑ Ellis, B. H. (1855). Report on Education in Sindh (انگريزي ۾). Bombay: Education Society's Press.
- ↑ "History of Sindh Madressatul Islam" (انگريزي ۾). Sindh Madressatul Islam University.
- ↑ "History of Karachi Port Trust" (انگريزي ۾). Karachi Port Trust.
- ↑ "Karachi Port Trust Act, 1886" (انگريزي ۾). Karachi Port Trust.
- ↑ "KPT History" (انگريزي ۾). Karachi Port Trust.
- ↑ "History" (انگريزي ۾). Pakistan Railways.
- ↑ "Sukkur Barrage" (انگريزي ۾). Irrigation Department, Government of Sindh.
- ↑ "Ghulam Hussain Hidayatullah" (انگريزي ۾). Sindh Archives.
- ↑ "Legislative Assembly of Sind under Government of India Act 1935" (PDF) (انگريزي ۾). Provincial Assembly of Sindh.
- ↑ "Government of India Act 1935" (انگريزي ۾). UK Legislation.
- ↑ "Legislative Assembly of Sind under Government of India Act 1935" (PDF) (انگريزي ۾). Provincial Assembly of Sindh.
- ↑ "Sind (Outbreak of Violence)" (انگريزي ۾). UK Parliament.
- ↑ "History of Karachi Port Trust" (انگريزي ۾). Karachi Port Trust.
- ↑ "Resolution of Provincial Assembly of Sindh" (انگريزي ۾). Provincial Assembly of Sindh.
- ↑ "Provincial Assembly of Sindh" (انگريزي ۾). Provincial Assembly of Sindh.
وڌيڪ پڙهڻ
[سنواريو]- Burton, Richard F. (1851). Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus (انگريزي ۾). London: W. H. Allen.
- Outram, James (1846). The Conquest of Scinde: A Commentary (انگريزي ۾).
- Lambrick, H. T. Sir Charles Napier and Sind (انگريزي ۾). Oxford University Press.
- Khuhro, Hamida. Mohammed Ayub Khuhro: A Life of Courage in Politics (انگريزي ۾). Oxford University Press.
- Ansari, Sarah F. D. (1992). Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843–1947 (انگريزي ۾). Cambridge University Press.
- Ellis, B. H. (1855). Report on Education in Sindh (انگريزي ۾). Bombay: Education Society's Press.