سنت
سنت ((عربي: السُّنَّة، انگريزي: Sunnah)؛ جمع: سُنَن) اسلام ۾ هڪ اهم ديني ۽ فقهي اصطلاح آهي، جنهن جي معنيٰ استعمال جي ميدان مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. عام اسلامي اصطلاح ۾ سنت مان پيغمبر محمد ﷺ سان منسوب قول، عمل، تقرير يا منظوري ۽ سندس اختيار ڪيل طريقي کي مراد ورتو ويندو آهي. اسلامي قانون جي روايتي نظرين ۾ قرآن کان پوءِ سنت کي شرعي احڪامن جي اهم بنيادي ماخذن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.[1]
سنت جي مفهوم ۽ ان جي حدن بابت اسلامي علمي روايتن ۾ هڪجهڙي اصطلاحي تعريف موجود نه رهي آهي. محدثن، اصولِ فقه جي عالمن، فقيهن ۽ عقيدي جي عالمن وٽ لفظ جو استعمال ڪجهه مختلف آهي. اهڙيءَ طرح اهل سنت، شيعه، اباضي ۽ ٻين اسلامي روايتن ۾ سنت کي محفوظ ۽ سمجهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ حديثي مجموعن ۽ اصولن ۾ پڻ فرق ملي ٿو.
لغوي معنيٰ
[سنواريو]عربي ٻوليءَ ۾ سُنّة جي بنيادي معنائن ۾ واٽ، طريقو، روش، سيرت، دستور يا هلندڙ رواج شامل آهن. ابن منظور لسان العرب ۾ سنت کي طريقي ۽ سيرت جي معنيٰ ۾ بيان ڪري ٿو، جيڪا سٺي يا خراب ٻنهي قسمن جي ٿي سگهي ٿي.[2]
انهيءَ لغوي مفهوم جو مثال حديث ۾ آيل عبارت «من سن سنة حسنة...» مان پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ سنّ ڪنهن طريقي يا عمل کي جاري ڪرڻ جي مفهوم ۾ استعمال ٿيو آهي.[3]
اصطلاحي معنائون
[سنواريو]محدثن وٽ
[سنواريو]محدثن وٽ وسيع معنيٰ ۾ سنت مان پيغمبر محمد ﷺ سان منسوب سندس قول، فعل، تقرير، سيرت ۽ جسماني يا اخلاقي وصفون مراد ٿي سگهن ٿيون. ڪجهه محدثن جي تعريف ۾ نبوت کان اڳ واري سيرت بابت روايتون پڻ شامل ڪيون وينديون آهن.
تقرير مان مراد اهڙو عمل آهي جيڪو پيغمبر ﷺ جي موجودگي يا ڄاڻ ۾ ٿيو ۽ پاڻ ان کي رد يا منع نه ڪيائين؛ اهڙي منظوري کي اسلامي حديثي ۽ فقهي علم ۾ دليل طور بحث هيٺ آندو ويندو آهي.
اصولِ فقه ۾
[سنواريو]اصول الفقه ۾ سنت عام طور قرآن کان الڳ، پيغمبر ﷺ سان منسوب اهڙي قول، فعل يا تقرير لاءِ استعمال ٿئي ٿي جنهن مان شرعي حڪم اخذ ڪري سگهجي. انهيءَ اصطلاح ۾ سنت جو مطلب لازمي طور مستحب نه آهي؛ سنت مان واجب، حرام، مستحب، مڪروه يا مباح سميت مختلف فقهي حڪم اخذ ٿي سگهن ٿا.
فقه ۾
[سنواريو]فقهي اصطلاح ۾ لفظ سنت ڪڏهن اهڙي عمل لاءِ به استعمال ٿيندو آهي جيڪو شرعاً گهربل هجي پر فرض يا واجب جي درجي تائين نه پهچي. انهيءَ استعمال ۾ سنت جو مفهوم مندوب يا مستحب جي ويجهو آهي.
ان ڪري سنت بطور شرعي ماخذ ۽ سنت بطور فقهي حڪم ٻه الڳ اصطلاحي استعمال آهن.
عقيدي جي علم ۾
[سنواريو]اسلامي عقيدي ۽ فرقن بابت لکڻين ۾ سنت جو لفظ پيغمبر ﷺ ۽ ابتدائي اسلامي روايت جي پيرويءَ لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي. انهيءَ استعمال سان اهل السنة والجماعة جو اصطلاح لاڳاپيل آهي، جيڪو بعد ۾ سني اسلام جي سڃاڻپ لاءِ مشهور ٿيو.
قرآن ۾ لفظ سنت
[سنواريو]قرآن ۾ عربي پاڙ س ن ن مان سُنّة ۽ سُنن جا لفظ مختلف هنڌن تي آيا آهن. قرآني عربي جي لغوي ڊيٽابيس موجب سُنّة/سُنن جا 16 استعمال ملن ٿا.[4]
قرآن ۾ هي لفظ خاص طور هيٺين صورتن ۾ اچي ٿو:
- سُنّة الله — الله جو مقرر طريقو يا دستور؛
- سُنّة الأولين — اڳين قومن جو طريقو يا انهن سان لاڳو ٿيل اڳوڻو دستور؛
- سُنن الذين من قبلكم — اڳين ماڻهن جا طريقا يا مثال.
مثال طور قرآن ۾ اچي ٿو:
| ” | سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلُ وَلَن تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا | “ |
۽:
| ” | قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ | “ |
قرآن ۾ اصطلاحي صورت سنة النبي يا سنة الرسول لفظي طور استعمال ٿيل نه آهي. البت قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ مسلمانن کي رسول جي اطاعت ۽ سندس پيرويءَ جو حڪم ڏنو ويو آهي، جهڙوڪ قرآن جي سورة آل عمران جي آيت 32، سورة النساء جي آيت 59، سورة النور جي آيت 54 ۽ سورة الأحزاب جي آيت 21. اسلامي قانون جي عالمن انهن ۽ ٻين آيتن کي نبوي سنت جي شرعي حجيت بابت بحث ۾ دليل طور استعمال ڪيو آهي.
سنت ۽ حديث
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو حديث نبوي
سنت ۽ حديث پاڻ ۾ گهرو تعلق رکن ٿا، پر تاريخي ۽ علمي لحاظ کان ٻئي لفظ مڪمل طور مترادف نه آهن.
حديث عام طور ڪنهن مخصوص روايت يا خبر کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پيغمبر ﷺ جو قول، عمل، تقرير يا وصف نقل ٿيل هجي؛ جڏهن ته سنت جو مفهوم ان طريقي، نموني يا عمل ڏانهن اشارو ڪري سگهي ٿو جنهن جي نمائندگي اهڙيون روايتون ڪن ٿيون.
اسلامي علم جي ترقيءَ سان حديث سنت کي ڄاڻڻ ۽ محفوظ ڪرڻ جو بنيادي ذريعو بڻجي وئي. خاص ڪري امام شافعي (وفات 204ھ/820ع) نبوي سنت جي قانوني حجيت ۽ حديث سان ان جي تعلق کي منظم انداز ۾ پيش ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.[5]
تنهن هوندي به ابتدائي اسلامي فقهي روايت ۾ سنت جو لفظ ڪڏهن نبوي حديث کان وڌيڪ وسيع مفهوم ۾ استعمال ٿيندو هو، جنهن ۾ ڪنهن علائقي جي قائم ٿيل فقهي روايت، صحابه جي عمل يا اڳين مسلمانن جي تسليم ٿيل طريقي جو تصور به شامل ٿي سگهيو ٿي. بعد واري فقهي علم ۾ نبوي سنت جو مفهوم وڌيڪ مرڪزي بڻجي ويو.
سنت جا قسم
[سنواريو]قولي سنت
[سنواريو]سنتِ قوليه (عربي ٻولي: السنة القولية) مان مراد پيغمبر محمد ﷺ سان منسوب قول ۽ ارشاد آهن.
فعلي سنت
[سنواريو]سنتِ فعليه (عربي ٻولي: السنة الفعلية) مان مراد پيغمبر ﷺ جا عمل آهن، جهڙوڪ عبادتن جي ادائيگيءَ جو طريقو ۽ ٻين معاملن ۾ سندس عمل.
تقريري سنت
[سنواريو]سنتِ تقريريه (عربي ٻولي: السنة التقريرية) مان مراد اهڙا قول يا عمل آهن جيڪي صحابه طرفان پيغمبر ﷺ جي ڄاڻ يا موجودگيءَ ۾ ٿيا ۽ پاڻ انهن کي رد نه ڪيائين، يا انهن جي منظوري ظاهر ڪيائين.
فقهاءَ وڌيڪ اهو به بحث ڪن ٿا ته پيغمبر ﷺ جا ڪهڙا عمل تشريعي ۽ امت لاءِ پيرويءَ جو نمونو آهن ۽ ڪهڙا عمل ذاتي عادت، انساني طبيعت يا مخصوص تاريخي حالتن سان تعلق رکن ٿا.
اسلامي قانون ۾ حيثيت
[سنواريو]روايتي سني اصولِ فقه ۾ قرآن کان پوءِ نبوي سنت اسلامي قانون جو بنيادي ماخذ آهي. سنت قرآن ۾ موجود حڪمن جي وضاحت، تفصيل يا عملي صورت بيان ڪري سگهي ٿي.
مثال طور قرآن مسلمانن کي نماز قائم ڪرڻ، زڪوات ڏيڻ، روزو رکڻ ۽ حج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو، جڏهن ته انهن عبادتن جي ڪيترن عملي تفصيلن جي وضاحت نبوي روايت ۽ مسلسل اسلامي عمل ذريعي ٿي آهي.
اسلامي قانون جي تاريخ ۾ سنت جي قانوني حيثيت بابت بحث ابتدائي دور کان موجود رهيو. امام شافعي پنهنجي الرسالة ۾ رسول ﷺ جي سنت کي شرعي دليل طور منظم نظرياتي بنياد فراهم ڪيو. بعد ۾ اصولِ فقه جي سني مڪتبن ۾ قرآن، سنت، اجماع ۽ مختلف صورتن ۾ قياس يا ٻين استدلالي اصولن کي قانون اخذ ڪرڻ جي ذريعن طور بحث هيٺ آندو ويو.
سنت جي تاريخي ارتقا
[سنواريو]اسلام کان اڳ عربي استعمال ۾ سنت ڪنهن قائم ٿيل طريقي، رواج يا مثال لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي. اسلام جي ابتدائي دور ۾ به لفظ جي اها وسيع معنيٰ موجود رهي.
اسلامي قانون جي شروعاتي ترقيءَ دوران مختلف علمي مرڪزن، جهڙوڪ مدينو، مڪو، ڪوفو ۽ بصرو، ۾ مقامي فقهي روايتن ۽ اڳين مسلمانن جي عمل کي اهميت حاصل هئي. امام مالڪ جي فقهي طريقي ۾ خاص طور عمل اهل المدينة، يعني مديني وارن جي قائم ٿيل عمل، کي اهم حيثيت حاصل هئي.
ٻي هجري صديءَ ۾ حديثي مواد جي وڌندڙ تدوين ۽ اصولِ فقه جي تشڪيل سان سنت جو مفهوم وڌندڙ طور پيغمبر محمد ﷺ جي قولن ۽ عملن سان ڳنڍجندو ويو. امام شافعي جي فقهي نظريي هن عمل ۾ خاص اثر ڇڏيو.[6][7]
حديثن جي گڏ ڪرڻ، سندن اسناد جي ڇنڊڇاڻ ۽ راوين جي جانچ سان علم الحديث جون مختلف شاخون وجود ۾ آيون. ٽين هجري صديءَ ۽ ان کان پوءِ وڏا حديثي مجموعا مرتب ٿيا.
سني روايت ۾
[سنواريو]سني اسلام ۾ نبوي سنت جي ڄاڻ لاءِ حديثي روايت بنيادي حيثيت رکي ٿي. وقت سان گڏ ڪيترائي حديثي مجموعا وڏي علمي اهميت حاصل ڪري ويا، جن مان صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم کي سني حديثي روايت ۾ خاص مقام حاصل ٿيو. انهن سان گڏ سنن ابي داود، جامع ترمذي، سنن نسائي ۽ سنن ابن ماجه کي گڏ ڪري عام طور ڇهه ڪتاب يا الكتب الستة چيو ويندو آهي.
سني فقهي مڪتب حديث جي قبوليت، روايتن جي تعبير ۽ مختلف دليلن کي هڪٻئي سان ملائڻ جي طريقن ۾ ڪجهه اختلاف رکن ٿا، پر نبوي سنت جي شرعي اهميت تي روايتي سني فقهي مڪتبن ۾ بنيادي اتفاق رهيو آهي.
شيعه روايت ۾
[سنواريو]اثنا عشري شيعه اصولِ فقه ۾ سنت جو دائرو پيغمبر محمد ﷺ تائين محدود نه رکيو ويندو آهي، بلڪه معصوم امامن جا قول، عمل ۽ تقرير پڻ سنت جي ڄاڻ جو ذريعو سمجهيا ويندا آهن.[8]
اثنا عشري شيعه حديثي روايت جا چار مشهور بنيادي مجموعا، جن کي الكتب الأربعة چيو ويندو آهي، هي آهن:
- الڪافي — محمد بن يعقوب ڪليني
- من لا يحضره الفقيه — شيخ صدوق
- تهذيب الأحكام — شيخ طوسي
- الاستبصار — شيخ طوسي
اثنا عشري شيعه عالمن ۾ انهن ڪتابن جي هر روايت جي صحت بابت هڪ ئي موقف نه آهي. خاص طور اصولي روايت ۾ روايتن جي سند ۽ دلالت جي الڳ جانچ ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته تاريخي اخباري روايت انهن حديثي مجموعن بابت مختلف منهج اختيار ڪيو آهي.
اباضي روايت ۾
[سنواريو]اباضي اسلام ۾ پڻ سنت کي ديني ۽ فقهي ماخذ طور اهميت حاصل آهي، پر اباضي حديثي روايت جا پنهنجا مجموعا ۽ سندي طريقا آهن. اباضي روايت سان لاڳاپيل اهم حديثي ڪتابن ۾ الجامع الصحيح ۽ ترتيب المسند شامل آهن.[9]
سنت ۽ بدعت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بدعت
اسلامي مذهبي ادب ۾ سنت کي گهڻو ڪري بدعت جي مقابلي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. هن استعمال ۾ سنت مان قائم ٿيل ديني طريقو، جڏهن ته بدعت مان دين ۾ پوءِ پيدا ٿيل نئين عمل يا تصور کي مراد ورتو ويندو آهي.
پر بدعت جي تعريف، حدن ۽ درجابنديءَ بابت اسلامي عالمن ۾ مختلف نظريا رهيا آهن. امام شافعي سان منسوب وضاحت موجب نوان معاملا ٻن قسمن جا ٿي سگهن ٿا: اهڙا جيڪي قرآن، سنت، اثر يا اجماع جي مخالفت ڪن، ۽ اهڙا نوان ڪم جيڪي انهن جي مخالفت نه ڪن.[10]
ابن حجر عسقلاني پڻ لغوي ۽ شرعي بدعت جي استعمال ۾ فرق بيان ڪيو آهي.[11]
سنت حسنه ۽ سنت سيئه
[سنواريو]صحيح مسلم ۾ جرير بن عبدالله کان روايت ٿيل حديث ۾ من سن في الإسلام سنة حسنة ۽ من سن في الإسلام سنة سيئة جا لفظ اچن ٿا.[3]
حديث جو پسمنظر صدقي جي ترغيب سان لاڳاپيل آهي: هڪ شخص جي اڳڀرائي کان پوءِ ٻين ماڻهن به صدقو ڪرڻ شروع ڪيو. هن حديث جي تفسير ۾ عالمن سنة حسنة کي ڪنهن چڱي طريقي جي شروعات يا ڪنهن اڳ ۾ موجود نيڪ عمل کي عملي طور جاري ڪرڻ جي مفهوم ۾ بيان ڪيو آهي. هن حديث ۽ كل بدعة ضلالة جهڙين روايتن جي پاڻ ۾ تعلق بابت مختلف فقهي ۽ ڪلامي مڪتبن ۾ تفصيلي بحث موجود آهي.
سنت جي پيروي
[سنواريو]قرآن ۾ رسول جي اطاعت بابت ڪيترائي حڪم ملن ٿا. مثال طور:
| ” | قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ | “ |
۽:
| ” | لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ | “ |
حديثي روايت ۾ پڻ نبوي سنت جي پيرويءَ تي زور ڏنو ويو آهي. عرباض بن ساريه سان منسوب مشهور حديث ۾ پيغمبر ﷺ کان «عليكم بسنتي وسنة الخلفاء الراشدين المهديين» جا لفظ روايت ٿيل آهن. هي حديث سنن ابي داود ۽ جامع ترمذي سميت ڪيترن حديثي مجموعن ۾ نقل ٿيل آهي.[12]
جديد دور ۾ بحث
[سنواريو]اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ اسلامي جديديت، حديث جي تاريخي تنقيد ۽ جديد قانوني مسئلن سبب سنت جي نوعيت بابت نوان بحث پيدا ٿيا.
ڪجهه جديد مسلمان مفڪرن سنت ۽ حديث ۾ وڌيڪ واضح فرق ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. فضل الرحمن ملڪ سنت کي پيغمبر ﷺ جي اخلاقي ۽ ديني نموني مان نڪرندڙ هڪ زنده ۽ ارتقا ڪندڙ روايت طور سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.[13]
جاويد احمد غامدي جهڙن ڪجهه جديد عالمن وري سنت کي اهڙن ديني عملن سان خاص طور ڳنڍيو آهي جيڪي مسلمان امت ۾ عملي تواتر سان منتقل ٿيا آهن. ٻئي طرف روايتي سني، شيعه ۽ ٻين حديثي مڪتبن ۾ حديثي روايت سنت کي معلوم ڪرڻ جو بنيادي ذريعو برقرار آهي.
قرآنين يا حديث جي حجيت تي تنقيد ڪندڙ مختلف جديد تحريڪن جا موقف پڻ هڪجهڙا ناهن: ڪي حديث کي شرعي ماخذ طور رد ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا ان کي قرآن جي تابع تاريخي يا ثانوي ماخذ طور قبول ڪن ٿا.[14]
ڏسو پڻ
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- ↑ Duderija, Adis (2015). The Sunna and its Status in Islamic Law: The Search for a Sound Hadith. Palgrave Macmillan. ISBN 9781137369925.
- ↑ ابن منظور, محمد بن مكرم. "سنن". لسان العرب. بيروت: دار صادر.
- 1 2 مسلم بن الحجاج. "كتاب الزكاة". صحيح مسلم. حديث 1017.
- ↑ "Quran Dictionary: س ن ن". The Quranic Arabic Corpus. University of Leeds. 3 October 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Brown, Daniel W. (1996). Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought. Cambridge University Press. ISBN 9780521570770.
- ↑ Schacht, Joseph (1950). The Origins of Muhammadan Jurisprudence. Oxford University Press.
- ↑ Brown, Daniel W. (1996). Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought. Cambridge University Press.
- ↑ مظفر, محمد رضا. أصول الفقه. جلد 3.
- ↑ Sadgrove, Philip (2004). "From Wadi Mizab to Unguja". The Transmission of Learning in Islamic Africa. Brill. ISBN 9789004137790.
- ↑ البيهقي, أحمد بن الحسين. مناقب الشافعي.
- ↑ ابن حجر العسقلاني, أحمد بن علي. "كتاب الاعتصام بالكتاب والسنة". فتح الباري شرح صحيح البخاري.
- ↑ الترمذي, محمد بن عيسى. "كتاب العلم، باب ما جاء في الأخذ بالسنة واجتناب البدع". سنن الترمذي. حديث 2676.
- ↑ Rahman, Fazlur (1965). Islamic Methodology in History. Karachi: Central Institute of Islamic Research.
- ↑ Brown, Daniel W. (1996). Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought. Cambridge University Press. ISBN 9780521570770.
وڌيڪ پڙهڻ
[سنواريو]- Brown, Daniel W. (1996). Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought. Cambridge University Press. ISBN 9780521570770.
- Duderija, Adis (2015). The Sunna and its Status in Islamic Law: The Search for a Sound Hadith. Palgrave Macmillan. ISBN 9781137369925.
- Schacht, Joseph (1950). The Origins of Muhammadan Jurisprudence. Oxford University Press.
- Rahman, Fazlur (1965). Islamic Methodology in History. Karachi.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو)