سليمان تاجر
سليمان تاجر
| |
|---|---|
| پيدائش | نامعلوم سيراف سان منسوب، عباسي خلافت |
| وفات | نامعلوم |
| پيشو | واپاري، سامونڊي سياح |
| شهرت جو ڪارڻ | هند ۽ چين بابت نائين صديءَ جو سفرنامي وارو احوال |
| نمايان ڪم | اخبار الصين والهند سان روايتي نسبت |
| مذهب | اسلام |
سليمان تاجر (عربي ٻولي: سليمان التاجر)، جنهن کي سليمان سيرافي يا سليمان التاجر السيرافي پڻ سڏيو ويو آهي، نائين صدي عيسويءَ/ٽين صدي هجريءَ سان لاڳاپيل مسلمان واپاري ۽ سامونڊي سياح هو، جنهن سان هندستان ۽ چين بابت 237هه (851ع) ۾ لکيل هڪ قديم عربي سفرنامي جو احوال روايتي طور منسوب ڪيو وڃي ٿو.[1]
روايتي تحقيق ۾ هن کي سيراف سان تعلق رکندڙ واپاري قرار ڏنو ويو آهي، جيڪو فارسي نار کان هندستان ۽ چين تائين هلندڙ سامونڊي واپار سان واقف هو. سندس نالي سان منسوب احوال نائين صديءَ جي هندي سمنڊ واري سامونڊي دنيا، هندستان، سرانديپ، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين بابت قديم عربي معلومات جي اهم ماخذن مان شمار ڪيو ويو آهي.[2]
نالو ۽ سڃاڻپ
[سنواريو]تاجر سندس ذاتي نالو نه پر عربي لقب آهي، جنهن جي معنيٰ واپاري آهي. بعد واري علمي ادب ۾ کيس سليمان التاجر، سليمان السيرافي ۽ سليمان التاجر السيرافي جي نالن سان سڃاتو ويو آهي.
سيرافي نسبت کيس سيراف سان ڳنڍي ٿي، جيڪو عباسي دور ۾ فارسي نار جي ڪناري تي هڪ اهم بين الاقوامي بندرگاهه هو. سيراف جا واپاري عمان، هندستان، سرانديپ، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين تائين سامونڊي واپار ڪندا هئا.
سليمان جي ڄمڻ ۽ وفات جا سال يا هجري مهينا معتبر ماخذن ۾ محفوظ ناهن. تنهنڪري سندس Infobox ۾ بنا ماخذ جي اندازي واري تاريخ ڏيڻ مناسب ناهي.
سفرنامي جي نسبت بابت مسئلو
[سنواريو]سليمان تاجر سان منسوب متن جي مصنفيت بابت پراڻي ۽ جديد تحقيق ۾ فرق آهي. پراڻن ڇاپن ۽ ڪيترن ثانوي ماخذن ۾ 237هه (851ع) واري پهرين احوال کي سليمان تاجر جو سفرنامو قرار ڏنو ويو، ۽ اهو مواد پوءِ سلسلة التواريخ يا چين ۽ هند بابت سفرنامي جي نالي سان مشهور ٿيو.[1]
پر جديد تنقيدي تحقيق وڌيڪ محتاط آهي. Library of Arabic Literature جي جديد ايڊيشن Accounts of China and India ۾ 851ع واري پهرين حصي کي هڪ اڻڄاتل سامونڊي واپاري جو احوال قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن تہ ابو زيد سيرافي ڏهين صديءَ جي شروعات ۾ ان سان وڌيڪ روايتون ۽ معلومات ملائي ٻيو حصو ترتيب ڏنو.[2]
ان ڪري سليمان تاجر کي بنا وضاحت جي سڄي موجوده ڪتاب جو واحد مصنف قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو؛ البت 851ع واري متن جي سليمان تاجر ڏانهن روايتي نسبت تاريخي ادب ۾ گهڻي پراڻي آهي.
237هه (851ع) وارو احوال
[سنواريو]سليمان سان منسوب هند ۽ چين بابت بيان 237هه (851ع) سان تاريخ ٿيل آهي.[3]
هي تاريخ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ اها هن احوال کي هندستاني سمنڊ ۽ چين بابت محفوظ ٿيل ابتدائي عربي بيانن مان هڪ بڻائي ٿي.
سنڌ بابت سنڌي تحقيقي ادب ۾ پڻ سليمان تاجر کي انهن عرب سياحن ۽ واپارين ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جن سنڌ ۽ هند جي سامونڊي دنيا بابت معلومات محفوظ ڪئي.[4]
هندستان ڏانهن سفر
[سنواريو]سليمان سان منسوب احوال مان نائين صديءَ جي هندستان بابت ڪيتريون معلوماتون ملن ٿيون. هن مختلف هندستاني حڪمرانن، سامونڊي علائقن، واپار، سماجي رسمن ۽ مذهبي زندگيءَ بابت بيان ڏنا.
خاص طور هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي هڪ حڪمران، جنهن کي عربي متن ۾ بلهرا جي لقب سان ياد ڪيو ويو، بابت معلومات اهم آهي. اسلامي جاگرافيدانن وٽ بلهرا عام طور راشٽرڪوٽ سلطنت جي حڪمران لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب هو.
سليمان جي بيان موجب بلهرا مسلمانن سان سٺو سلوڪ ڪندڙ حڪمرانن مان هو. Encyclopaedia Iranica پڻ 237هه (851ع) واري سليمان تاجر جي بيان مان نقل ڪندي ٻڌائي ٿي تہ Komkam جي بلهرا ۽ سندس رعيت مسلمانن سان دوستاڻو رويو رکندا هئا.[1]
هندستان جون سياسي طاقتون
[سنواريو]سليمان سان منسوب متن نائين صديءَ جي هندستان جي مختلف وڏين سياسي طاقتن بابت پڻ معلومات ڏئي ٿو.
ان ۾ جرز يا گُرجر حڪمران جو ذڪر اچي ٿو، جنهن کي جديد تاريخنگاري گُرجر-پرتيهار سلطنت سان ڳنڍي ٿي. ان دور ۾ مهير ڀوج گُرجر-پرتيهار سلطنت جي اهم حڪمرانن مان هو.
احوال ۾ هندستان جي هڪ ٻي وڏي طاقت رُهمي يا Rahma جو پڻ ذڪر آهي. انهن پراڻن عربي جاگرافيائي نالن کي جديد ملڪن يا خاندانن سان سڃاڻڻ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهن، تنهنڪري انهن کي قطعي جديد سڃاڻپ سان پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي.
سنڌ سان لاڳاپو
[سنواريو]سنڌي تاريخنگاري ۾ سليمان تاجر کي سنڌ مان گذرندڙ يا سنڌ جي سامونڊي دنيا سان واقف عرب سياحن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.[4]
نائين صديءَ ۾ سنڌ فارسي نار ۽ هندستاني سمنڊ جي واپاري نظام جو اهم حصو هئي. عراق ۽ سيراف کان اوڀر طرف ويندڙ سامونڊي جهاز سنڌ، هندستان جي اولهندي ڪناري، سرانديپ ۽ اڳتي چين سان ڳنڍيل واپاري رستن جو حصو هئا.
تنهن هوندي بہ موجود جديد تحقيق مان سليمان جي سنڌ اندر ڪهڙن مخصوص شهرن جو ذاتي دورو ڪرڻ قطعي طور ثابت ڪرڻ ڏکيو آهي. تنهنڪري هن سنڌ جو سفر ڪيو واري روايتي سنڌي بيان کي ماخذ ڏانهن منسوب ڪرڻ مناسب آهي، نه تہ بنا شرط جي سوانحي حقيقت طور لکڻ.
هندي سمنڊ جو سامونڊي واپار
[سنواريو]سليمان سان منسوب احوال جي وڏي اهميت ان ۾ محفوظ ٿيل نائين صديءَ جي سامونڊي واپار جي معلومات آهي. ان دور ۾ بصرو، سيراف ۽ عمان جا واپاري هندستاني سمنڊ مان ٿيندا هندستان، سرانديپ، ملايا ۽ چين تائين پهچندا هئا.
اهي رستا رڳو سامان جي ڏي وٺ لاءِ نه هئا؛ انهن ذريعي ماڻهو، مذهبي برادريون، ٻوليون، سامونڊي علم ۽ ثقافتي روايتون پڻ مختلف علائقن ۾ منتقل ٿينديون هيون.
جديد تحقيق Accounts of China and India کي نائين ۽ ڏهين صدين ۾ قائم ٿيل وسيع هندستاني سمنڊ واري واپاري نيٽ ورڪ بابت غيرمعمولي عربي ماخذ قرار ڏئي ٿي.[2]
چين
[سنواريو]سليمان سان منسوب احوال جو سڀ کان مشهور حصو تانگ دور جي چين بابت آهي. چين کي هڪ وڏي، منظم ۽ واپاري لحاظ کان ترقي يافته ملڪ طور بيان ڪيو ويو آهي.
متن ۾ چين جي حڪومتي انتظام، شهرن، محصولن، کاڌن، واپاري شين، عدالتي انتظام ۽ ڌارين واپارين جي زندگيءَ بابت معلومات ملي ٿي.
انهيءَ ڪري هي احوال چين بابت ابتدائي اسلامي جاگرافيائي ۽ سفري ادب جو هڪ اهم ماخذ بڻجي ويو.
خانفو
[سنواريو]عربي متن ۾ چين جي هڪ وڏي بندرگاهه جو نالو خانفو اچي ٿو، جنهن کي عام طور جديد گوانگجو (Canton/Guangzhou) سان سڃاتو وڃي ٿو.
هي بندرگاهه سامونڊي رستي سان ايندڙ پرڏيهي واپارين جو اهم مرڪز هو. فارسي نار، عمان، هندستان ۽ ٻين علائقن جا واپاري هتي ايندا هئا.
احوال ۾ خانفو ۾ رهندڙ مسلمان واپارين ۽ سندن مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات ملي ٿي.
چين ۾ مسلمان
[سنواريو]سليمان سان منسوب متن جي اهم خصوصيت چين ۾ آباد مسلمان واپارين بابت ابتدائي معلومات آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ نائين صديءَ تائين چين جي وڏي سامونڊي بندرگاهه ۾ مسلمانن جي منظم واپاري آبادي موجود هئي.
بعد ۾ ابو زيد سيرافيءَ جي اضافن سان گڏ هي متن چين ۾ مسلمانن، واپارين ۽ ٻين پرڏيهي برادرين جي موجودگي بابت اسلامي دنيا جي اهم ادبي شاهدين مان بڻجي ويو.[2]
چيني چينيءَ جا ٿانو
[سنواريو]سليمان تاجر جي نالي سان منسوب سڀ کان مشهور مشاهدي مان هڪ چين جي نفيس چينيءَ جي ٿانون بابت آهي.
237هه (851ع) واري بيان ۾ چيني ڪاريگرن جي اهڙي نفيس مٽيءَ جي ٿانون جو ذڪر آهي، جيڪي ايترا سنها ۽ شفاف هئا جو انهن مان پاڻيءَ جي چمڪ ڏسي سگهبي هئي. Encyclopaedia Iranica هن کي چيني porcelain بابت قديم ترين واضح پرڏيهي حوالن مان شمار ڪري ٿي.[3]
اهو بيان خاص طور تانگ دور جي اعليٰ معيار واري سفيد چينيءَ جي ٿانون سان ڳنڍيو ويو آهي.[3]
چانهه بابت بيان
[سنواريو]سليمان سان منسوب متن چين ۾ هڪ اهڙي ٻوٽي جي استعمال جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن جا پن گرم پاڻيءَ سان پيئندا هئا ۽ جنهن مان حڪومت کي آمدني حاصل ٿيندي هئي.
بعد جي محققن هن بيان کي چانهه بابت ابتدائي غيرچيني حوالن مان شمار ڪيو آهي. اهڙي طرح سندس سفرنامي واري روايت چانهه جي عالمي تاريخ جي مطالعي ۾ پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿي.
چين جو انتظام
[سنواريو]احوال ۾ چيني شهري ۽ انتظامي نظام بابت ڪيترائي مشاهدا شامل آهن. واپارين جي داخلا، محصول، واپاري سامان جي نگراني ۽ حڪومتي عملدارن جي ڪم بابت بيان نائين صديءَ جي چين ۽ اسلامي دنيا جي انتظامي نظامن جي تقابلي مطالعي لاءِ دلچسپ مواد مهيا ڪري ٿو.
متن ۾ خوراڪ ۽ اناج جي فراهمي، بازارن ۽ شهرن جي انتظام بابت پڻ معلومات اچي ٿي.
سرانديپ
[سنواريو]هندستان کان چين ڏانهن ويندڙ سامونڊي رستي جي بيان ۾ سرانديپ پڻ اهم مقام رکي ٿي. وچئين دور جي مسلمان جاگرافيدانن ۽ واپارين لاءِ سرانديپ هندستاني سمنڊ جي اهم تجارتي منزل هئي.
هتان قيمتي پٿر، موتي ۽ ٻيون قيمتي شيون سامونڊي واپار ۾ شامل ٿينديون هيون. سليمان سان منسوب روايت اهڙي وسيع تجارتي دنيا کي بيان ڪري ٿي جيڪا اوڀر آفريڪا ۽ فارسي نار کان چين تائين پکڙيل هئي.[2]
سامونڊي مشاهدا
[سنواريو]سفرنامي ۾ سامونڊي سفر جي خطرن، موسمي حالتن ۽ سامونڊي جانورن بابت پڻ ڪيترائي بيان موجود آهن.
وڏن وهيلن، طوفانن ۽ سمنڊ تي پيدا ٿيندڙ غيرمعمولي موسمي منظرن جا بيان ان دور جي ملاحن جي سامونڊي تجربي کي محفوظ ڪن ٿا. انهن بيانن ۾ حقيقي مشاهدي سان گڏ وچئين دور جون روايتون ۽ عجائباتي عنصر به شامل آهن.
ان ڪري انهن سڀني بيانن کي جديد سامونڊي سائنس جو سڌو بيان سمجهڻ بدران نائين ۽ ڏهين صديءَ جي سامونڊي علم ۽ ادبي روايت جي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجي.
ابو زيد سيرافي
[سنواريو]سليمان تاجر سان منسوب 237هه (851ع) واري مواد جي تاريخ سمجهڻ لاءِ ابو زيد سيرافي کي سليمان کان الڳ رکڻ ضروري آهي.
ابو زيد ڏهين صديءَ جي شروعات جو سيراف سان تعلق رکندڙ مصنف ۽ سامونڊي دنيا جو ڄاڻو هو. جديد تحقيق موجب هو 303هه (915–916ع) ۾ سيراف کان بصرو منتقل ٿيو.[2]
هن اڳ موجود هند ۽ چين واري احوال ۾ واپارين، ملاحن ۽ ٻين ماڻهن کان ٻڌل وڌيڪ معلومات شامل ڪئي. موجوده متن جو ٻيو وڏو حصو انهيءَ ابو زيد جي تدوين ۽ اضافن سان تعلق رکي ٿو.[2]
اهڙيءَ طرح سليمان تاجر ۽ ابو زيد سيرافي هڪ شخص نه آهن، جيتوڻيڪ پراڻي ثانوي ادب ۾ ٻنهي سان لاڳاپيل مواد ڪڏهن ڪڏهن گڏ پيش ڪيو ويو آهي.
ڪتاب جو نالو
[سنواريو]سليمان سان منسوب متن کي مختلف دورن ۽ ڇاپن ۾ مختلف نالن سان شايع ڪيو ويو آهي. انهن ۾ اخبار الصين والهند، سلسلة التواريخ ۽ جديد انگريزي ايڊيشن ۾ Accounts of China and India شامل آهن.
ان ڪري سلسلة التواريخ کي لازمي طور سليمان پاڻ طرفان 237هه ۾ ڏنل اصل ڪتابي عنوان قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي؛ هي نالو متن جي بعد واري مخطوطي ۽ اشاعتي روايت سان پڻ لاڳاپيل آهي.
يورپ ۾ اشاعت ۽ تحقيق
[سنواريو]هن عربي متن ڏانهن جديد يورپي عالمن جو ڌيان اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ويو. سليمان تاجر ۽ ابو زيد سيرافيءَ سان لاڳاپيل سلسلة التواريخ جو ڇاپو پيرس مان 1811ع (1226هه) ۾ Louis-Mathieu Langlès جي ادارت هيٺ شايع ٿيو.[1]
ان کان پوءِ متن تي وڌيڪ تحقيق ٿي ۽ 1845ع (1261–1262هه) ۾ فرانسيسي ترجمي سميت نئون ڇاپو شايع ٿيو.[1]
جديد دور ۾ Tim Mackintosh-Smith جي تحقيق ۽ ترجمي سان متن Accounts of China and India جي عنوان هيٺ Library of Arabic Literature/New York University Press پاران شايع ڪيو ويو، جنهن ۾ مخطوطي جي مصنفيت ۽ ٻن مختلف مرحلن جي ترتيب بابت وڌيڪ محتاط موقف اختيار ڪيو ويو آهي.[2]
تاريخي اهميت
[سنواريو]سليمان تاجر سان منسوب احوال نائين صديءَ جي هندستاني سمنڊ واري دنيا جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم آهي. ان ۾ هندستان، سرانديپ، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين جي واپار، سماج، قدرتي شين ۽ سامونڊي رستن بابت اهڙو مواد محفوظ ٿيو، جيڪو ٻين همعصر عربي ماخذن ۾ هميشه ايتري تفصيل سان نٿو ملي.[2]
سنڌ جي تاريخ جي لحاظ کان هن احوال جي اهميت سنڌ کي ان وڏي سامونڊي ۽ واپاري نظام جي پسمنظر ۾ سمجهڻ ۾ آهي، جنهن ۾ فارسي نار، سنڌ ۽ هندستان جا بندرگاهه اوڀر ايشيا تائين پهچندڙ رستن سان ڳنڍيل هئا.
ساڳئي وقت جديد تحقيق جي روشنيءَ ۾ سليمان جي ذاتي سوانح ۽ متن جي مصنفيت بابت احتياط ضروري آهي. سندس ڄمڻ، وفات ۽ زندگيءَ جا گهڻا ذاتي تفصيل معلوم ناهن، ۽ 237هه (851ع) واري پهرين حصي جي سليمان ڏانهن نسبت روايتي آهي، جڏهن تہ جديد تنقيدي ايڊيشن ان جي مصنف کي اڻڄاتل سامونڊي واپاري قرار ڏئي ٿي.[2]
پڻ ڏسو
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- 1 2 3 4 5 "Bombay: Persian Communities of". Encyclopaedia Iranica (انگريزي ۾). 4 October 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Abū Zayd al-Sīrāfī (2017). Accounts of China and India (انگريزي ۾). Mackintosh-Smith, Tim پاران ترجمو ڪيل. New York University Press. ISBN 9781479830596.
- 1 2 3 Carswell, John. "ČĪNĪ". Encyclopaedia Iranica (انگريزي ۾). جلد V. ص. 590–593. 4 October 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 ميمڻ, عبدالمجيد سنڌي (1991). "سنڌ ـ سياحن جي نظر ۾" (sd ۾). مهراڻ (سنڌي ادبي بورڊ) (1).
وڌيڪ پڙهڻ
[سنواريو]- Abū Zayd al-Sīrāfī (2017). Accounts of China and India (انگريزي ۾). Mackintosh-Smith, Tim پاران ترجمو ڪيل. New York University Press. ISBN 9781479830596.
- Mackintosh-Smith, Tim; Montgomery, James E., مرتب (2014). Two Arabic Travel Books: Accounts of China and India and Mission to the Volga (انگريزي ۾). New York University Press. ISBN 9781479803507.
- ميمڻ, عبدالمجيد سنڌي (1991). "سنڌ ـ سياحن جي نظر ۾" (sd ۾). مهراڻ (سنڌي ادبي بورڊ) (1).