مواد ڏانھن هلو

درمڻو ترڪي

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان

درمڻو ترڪي
سائنسي درجا بندي e
Unrecognized taxon (fix): Artemisia
جنس: Template:Taxonomy/Artemisia{. maritima
حياتياتي نالو
Artemisia maritima
L. 1753

درمڻو ترڪي (عربي: شيخ خراساني، سرحدي: جھان، بلوچي: ترخس پيڙا، اردو ۽ فارسي: درمند ۽ جوهري اجوائن، لاطيني: آرٽيميسيا ميريٽيما) [Artemisia maritima] يورپ ۾ ملندڙ ورم وُڊ (آرٽيميسيا) جي هڪ قسم آهي، جنهن کي عام طور سامونڊي ورم وُڊ چيو ويندو آهي.[1] ماضيءَ ۾ ان کي ان جي هم معنيٰ سائنسي نالي Seriphidium maritimum سان پڻ گهڻو سڏيو ويندو هو.[2] هي ٻوٽو اتر يورپ جي ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارن جو ڏيهي آهي، جتي اهو اولهه ۽ اتر فرانس، آئرلينڊ، برطانيا، بيلجيم، نيدرلينڊز، جرمني، ڊينمارڪ، سويڊن، ناروي، بالٽڪ رياستون ۽ اتر اولهه روس ۾ ملي ٿو.[3][4] برطانيا ۾ هي ٻوٽو اولهه واري سامونڊي ڪناري تي وگٽن تائين ۽ اوڀر واري ڪناري تي ڪروڊن اپسمنڊ تائين ملي ٿو. آئرلينڊ ۾ اهو اوڀر ۽ اولهه وارن سامونڊي ڪنارن تي ڊبلن کان ڪلوگ تائين ۽ ٽرالي اپسمنڊ کان گالوي تائين موجود آهي. اهو آئل آف مين تي پڻ ملي ٿو.[1][5] هن جون ٻه ذيلي قسمون (سب اسپيشيز) آهن:[3]

  • آرٽيميسيا ميريٽيما subsp. ميريٽيما – پکيڙ جي اولهندي حصي ۾.
  • آرٽيميسيا ميريٽيما subsp. ھيوميفوسا (Fr. ex سي. ھارٽم.) ڪي.Perss. – پکيڙ جي اتر اوڀر واري حصي ۾.

پاڪستان ۾ هڪڙي قسم جو گاھ آهي، جنھن جا پن سوئن جئان ٿين ٿا. سندس ٻج گرڦي جي ٻج جئان ٿئي ٿو. هن جي سڪل مکڙين مان هڪ جوهر سينٽونين نڪري ٿو. گلن جو رنگ هيڊو ڳاڙهو ۽ پنن جو ڀورو ٿيندو آهي، ذائقي ۾ تلخ ٿئي ٿو[6].

وضاحت ۽ مشابهت رکندڙ قسمون

[سنواريو]

سامونڊي ورم وُڊ (آرٽيميسيا ميريٽيما) هڪ جڙي ٻوٽي نما گهڻ ورهيو ٻوٽو يا ننڍڙو نيم جهنگلي ٻوٽو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 50 سينٽي ميٽرن تائين اوچو ٿيندو آهي. هي آگسٽ کان سيپٽمبر تائين گل ڪندو آهي. ان جا پن هلڪي ڀوري-سائي کان سفيد مائل سائي رنگ جا، تيز خوشبودار ۽ سڄو ٻوٽو نرم سفيد ڪپهه جهڙن وارن سان ڍڪيل هوندو آهي. هن ٻوٽي ۾ هوا وسيلي زرخيزي (اينيموفيلي) ٿيندي آهي.[2][7]

هن جا پن ٻه ڀيرا گهرا پنڇيدار (ڊيپلي ٽوائيس پنيٽيفڊ) هوندا آهن ۽ انهن جا ڀاڱا سنها، سڌا ۽ لڪير نما هوندا آهن. ننڍڙا ڊگها گلن جا مٿا، جن مان هر هڪ ۾ ٽي کان ڇهه نلي نما گلڙا (فلوريٽس) هوندا آهن، لڳ ڀڳ 1–2 ملي ميٽر قطر جا، پيلي يا ناسي مائل رنگ جا هوندا آهن. اهي آگسٽ ۽ سيپٽمبر ۾ نڪرندا آهن ۽ گلن جا گلڇڳا (ريسيما) ڪڏهن جهڪيل ته ڪڏهن سڌا هوندا آهن.[2][8]

هي ٻوٽو ايوپيٿيشيا ايڪسٽينساريا نالي پوپٽ جي سنڊي لاءِ خوراڪ جو اهم ذريعو پڻ آهي.[9]

هي ٻوٽو آرٽيميسيا ابسنٿيم (ورم وُڊ) ۽ آرٽيميسيا اسٽيليريانا (هوئري مگ ورٽ) سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ان جي پنن جا ڀاڱا وڌيڪ سنها هوندا آهن ۽ انهن جي ويڪر 2 ملي ميٽرن کان گهٽ هوندي آهي. ان کان سواءِ اي. اسٽيليريانا ۾ آرٽيميسيا ميريٽيما جهڙي تيز خوشبو موجود نه هوندي آهي.[2]

ڏکڻ اوڀر يورپ مان هن ٻوٽي بابت شايع ٿيل ڪجهه رپورٽون دراصل نالي جي غلط استعمال تي ٻڌل آهن، جتي ويجهي لاڳاپيل قسم آرٽيميسيا سينٽونيڪم (آرٽيميسيا سينٽونيڪم) کي غلطي سان آرٽيميسيا ميريٽيما سمجهيو ويو هو.[10]

رهائش

[سنواريو]

هي ٻوٽو گهڻو ڪري لوڻياٺي مٽيءَ ۾ وڌندو آهي ۽ عام طور لوڻياٺي دلدل جي نسبتاً خشڪ حصن، کاري پاڻيءَ وارن کاهين، سامونڊي ٽڪرين ۽ سامونڊي ڪنارن تي موجود ڪنڪريلي ساحلي زمين تي ملي ٿو.[1]

لوڻياٺي دلدلن جي ٻين ڪيترن ئي ٻوٽن وانگر، هي قسم هاڻي سامونڊي علائقن کان پري اندروني علائقن ۾ به پکڙجڻ لڳو آهي، خاص طور انهن رستن جي ڪنارن تي، جتي سياري ۾ برف ۽ ڄميل پاڻي ڳارڻ لاءِ لوڻ ڇٽيو ويندو آهي.[1]

استعمال

[سنواريو]

طب ۾ استعمال

[سنواريو]

روايتي طب موجب آرٽيميسيا ميريٽيما جو مزاج گرم ۽ خشڪ (ٽئين درجي) سمجهيو ويندو آهي. ان جي متبادل طور افسنتين ۽ سداب جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جڏهن ته روايتي خوراڪ جي مقدار هڪ کان ٽن ماسن تائين بيان ڪئي وئي آهي.[11] روايتي ذريعن موجب هي ٻوٽو ڪرم ايجنسي، بلوچستان ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ملي ٿو. ماضيءَ ۾ ان جو جوهر روسي ترڪستان مان حاصل ڪيو ويندو هو، جڏهن ته بعد ۾ ڪشمير ۾ پڻ تيار ٿيڻ لڳو.[12]

يوناني ۽ روايتي طب ۾ هن ٻوٽي کي سوڄ گهٽائڻ ۽ ڦٽن جي ڀرڻ ۾ مددگار سمجهيو ويندو آهي. روايتي استعمال موجب ان کي زيتون جي تيل سان ملائي وارچري (Alopecia) تي لڳايو ويندو آهي. ان جو ڪاڙهو آنڊن جي ڪينئن جي خاتمي لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي.[13] هن ٻوٽي جي سڪل گلن مان سنٽونين (Santonine) نالي هڪ ڪيميائي جزو حاصل ڪيو ويندو آهي، جيڪو ماضيءَ ۾ ايلوپيٿي دوائن ۾ خاص طور آنڊن جي ڪيڙن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندو هو. روايتي طب موجب هي ٻوٽو جلندر جي سوڄ، ڪجهه قسمن جي تپن، حيض ۽ پيشاب جي رواني، ۽ فاسد خلطن جي اخراج لاءِ پڻ مفيد سمجهيو ويندو آهي ۽ طبيعت کي نرم ڪري ٿو. ساڳين روايتي ذريعن موجب، جيتوڻيڪ ٻوٽو پاڻ غير سمي بيان ڪيو ويو آهي، پر ان مان حاصل ٿيندڙ سنٽونين وڌيڪ مقدار ۾ زهريلو اثر رکي سگهي ٿو.[14]

ٻيا استعمال

[سنواريو]
Artemisia maritima جي پنن جو ويجهو منظر

سن 1771ع ۾ نباتات جي ماهر جان هل هن ٻوٽي بابت لکيو ته هي هڪ انتهائي اثرائتو ڪڙو ٻوٽو آهي. سندس موجب هن جو بنيادي استعمال بک وڌائڻ لاءِ ٿيندو آهي، جڏهن ته عام ورم وُڊ (آرٽيميسيا ايبسنٿيم) هاضمي ۾ مدد لاءِ وڌيڪ مشهور آهي. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته هن ٻوٽي جا گلن وارا چوٽا ۽ نوان ڪنڊا وڌيڪ فائديمند سمجهيا ويندا آهن، جڏهن ته پراڻا پن ۽ تنا استعمال لائق ناهن. ان دور ۾ دوا ساز هن ٻوٽي مان تيار ٿيندڙ محفوظ ڪيل ٻوٽيدار تياري (ڪنزرو) ۾ ٻوٽي جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ کنڊ شامل ڪندا هئا، پر هل جي راءِ موجب گهڻي مٺاڻ سبب ان جون دوائن واريون خاصيتون گهٽجي وينديون هيون.[15]

بعد ۾ رابرٽ جان ٿارنٽن پنهنجي ڪتاب اي فيملي ھربل ۾ لکيو ته هن ٻوٽي کي ان جي وزن کان ٽي ڀيرا وڌيڪ نفيس کنڊ سان گڏي هڪ محفوظ دوائن واري تياري (ڪنزرو) ٺاهبي هئي، جنهن جي سفارش لنڊن ڪاليج آف فزيشنز ڪندو هو. اهڙي تياري انهن ماڻهن کي ڏني ويندي هئي، جيڪي هن ٻوٽي جون ٻيون دوائي صورتون برداشت نه ڪري سگهندا هئا.[16]

هي ٻوٽو سيسڪوئيٽرپينوئيڊ قسم جي قدرتي مرڪب سنٽونن (Santonin) جو اهم ذريعو پڻ آهي، جيڪو تاريخي طور دوائن جي تياري ۾ استعمال ٿيندو رهيو آهي.[17]

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 3 4 P.A. Stroh; T. A. Humphrey; R.J. Burkmar; O.L. Pescott; D.B. Roy; K.J. Walker, مرتب (2020). "Sea Wormwood Artemisia maritima L." BSBI Online Plant Atlas 2020. Botanical Society of Britain and Ireland. 9 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  2. 1 2 3 4 Streeter D, Hart-Davies C, Hardcastle A, Cole F, Harper L. 2009. Collins Flower Guide. Harper Collins ISBN 9-78-000718389-0
  3. 1 2 "Plants of the World Online". Plants of the World Online. 2024-11-09 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ Tela Botanica, Armoise maritime, Artemisia maritima L. in French
  5. ↑ "Seriphidium maritimum". NBN Atlas. National Biodiversity Network Trust. February 24, 2024 تي حاصل ڪيل.
  6. ↑ ڪتاب: فرھنگ جعفري؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، سنڌ 1.
  7. ↑ "Artemisia maritima Sea Wormwood PFAF Plant Database".
  8. ↑ "Artemisia maritima Sea Wormwood PFAF Plant Database".
  9. ↑ Lowen, James (2021). Much Ado About Mothing. London: Bloomsbury. ص. 384. ISBN 978-1-4729-6697-1.
  10. ↑ Soják, (L.); Waldst. & Hegi, Kit.); Poljakov, Kit.). "Artemisia santonicum". Euro+Med-Plantbase. 2024-11-09 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ ڪتاب: فرھنگ جعفري؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، سنڌ.
  12. ↑ ڪتاب: فرھنگ جعفري؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، سنڌ.
  13. ↑ ڪتاب: فرھنگ جعفري؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، سنڌ.
  14. ↑ ڪتاب: فرھنگ جعفري؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، سنڌ.
  15. ↑ Hill, John (1771). Virtues of British Herbs. With the History, Description, and Figures of the several Kinds. London: Printed for R. Baldwin. ص. 12-13.
  16. ↑ Thornton, Robert John (1814). A Family Herbal: or, Familiar Account of the Medical Properties of British and Foreign Plants. London: B. and R. Crosby. ص. 707.
  17. ↑ Hanson, James Ralph (2003). Natural Products: The Secondary Metabolites. Cambridge: Royal Society of Chemistry. ص. 85. ISBN 9780854044900. 2016-10-23 تي حاصل ڪيل.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=درمڻو_ترڪي&oldid=393366" تان ورتل