حبيب بن المهلب
| حبيب بن مهلب | |
|---|---|
| سنڌ جو اموي گورنر | |
| 717( 99 ھجري تائين) | |
| پيشرو | عامر بن عبدالله |
| جانشين | عمر بن مسلم باھلي |
| ريجنٽ | سليمان بن عبدالملڪ |
| گهراڻو | بنو اميہ |
| مذهب | اسلام |
حبيب بن المهلب الأزدي (وفات 720ع) اموي خلافت ۾ هڪ گورنر ۽ فوجي ڪمانڊر هو ۽ مهلبِي خاندان جو ميمبر هو۔ هن بعد ۾ پنهنجي ڀاءُ يزيد بن المهلب جي بغاوت ۾ حصو ورتو ۽ «جنگِ العقر» ۾ مارجي ويو۔ حبيب بن المهلب بن ابي صفره، سليمان بن عبدالملڪ جي ڏينهن ۾ سنڌ جو گورنر ٿي آيو. هن جي ڏينهن ۾ سنڌ جي داخلي امن امان کي ڪجهه نقصان پهتو.[1]
نسب
[سنواريو]حبيب بن المهلب بن ابي صفرة — جنهن جو نالو ظالم بن سراق بن صبح بن ڪندي بن عمرو بن عدي بن وائل بن الحارث بن العتيڪ بن الأزد الأزدي هو۔[2]
سوانح عمري
[سنواريو]حبيب فوجي ڪمانڊر المهلب بن ابي صفرة جو پٽ هو، جنهن جي ماتحت هن پنهنجي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ خدمت ڪئي۔[3][4] 686ع ۽ ٻيهر 695ع ۾ هن پنهنجي پيءُ جي فوجي مهمن ۾ حصو ورتو، جن جو مقصد بصره، الأحواز ۽ فارس جي علائقن ۾ ازارقه باغين کي ختم ڪرڻ هو۔ 697ع ۾ جڏهن ازارقه خلاف فوجي ڪارروائيون ختم ٿي ويون، تڏهن حبيب خراسان ڪبرىٰ ڏانهن ويو، جتي المهلب کي الحجاج بن يوسف الثقفي طرفان گورنر مقرر ڪيو ويو هو۔ ٽي سال پوءِ هن المهلب جي ڪيش (شهرسبز) خلاف فوجي مهم ۾ حصو ورتو۔ هن مهم دوران کيس ربنجن تي حملي جي قيادت لاءِ چونڊيو ويو، پر جڏهن بخارا جي حاڪم سندس خلاف پيش قدمي ڪئي ته هن پوئتي هٽڻ جو فيصلو ڪيو۔
702ع ۾ جڏهن المهلب وفات ڪري ويو، تڏهن حبيب پنهنجي پيءُ جي وصيت وصول ڪرڻ لاءِ موجود هو۔ ان کان پوءِ هن فوج جي قيادت سنڀالي ۽ ان کي پنهنجي ننڍي ڀاءُ يزيد ڏانهن وٺي ويو، جنهن کي الحجاج طرفان خراسان جو نئون ۽ تسليم ٿيل گورنر مقرر ڪيو ويو هو۔ حبيب ايندڙ ڪجهه سال يزيد جي مدد ڪندو رهيو، پر جڏهن 704ع ۾ يزيد کي معزول ڪيو ويو ته حبيب به پنهنجي عهدي کان محروم ٿي ويو۔ هن عرصي دوران کيس ڪرمان جو نائب گورنر مقرر ڪيو ويو، ۽ هو ان عهدي تي رهيو جيستائين الحجاج سڀني مهلبين کي سندن عهدن تان هٽائي ڇڏيو۔ ان کان پوءِ کيس بصره ۾ الحجاج جي حڪم تي گرفتار ڪيو ويو ۽ تشدد جو نشانو بڻايو ويو، پر خليفي الوليد بن عبد الملك جي حڪم تي مهلبين کي امان ڏيڻ بعد کيس ڪا وڌيڪ سزا نه ڏني وئي۔
الوليد جي وفات ۽ 715ع ۾ سليمان بن عبد الملك جي خلافت سنڀالڻ کان پوءِ مهلبين ٻيهر اقتدار ۾ اچي ويا۔ يزيد کي خليفي طرفان عراق جو گورنر مقرر ڪيو ويو، جيڪو اڳ الحجاج جو عهدو هو۔ ساڳئي وقت حبيب کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو، جيڪا علائقو تازو محمد بن القاسم الثقفي فتح ڪيو هو، ۽ کيس اتي فوجي مهم جاري رکڻ جو حڪم ڏنو ويو۔ صوبي ۾ پهچڻ کان پوءِ حبيب درياهه سنڌ جي ڪناري تي پنهنجو لشڪرگاهه قائم ڪيو ۽ الرور جي مقامي ماڻهن کان بيعت حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو۔ پنهنجي گورنري دوران هن هڪ اڻڄاتل قبيلي سان جنگ ڪري کين شڪست ڏني، پر ڪا وڏي علائقائي ڪاميابي حاصل نه ٿي۔
حبيب سليمان جي خلافت جي سڄي عرصي دوران سنڌ ۾ رهيو۔ 717ع ۾ سليمان جي وفات کان پوءِ مهلبين ٻيهر اقتدار کان محروم ٿي ويا۔ نئين خليفي عمر بن عبد العزيز يزيد کي عراق مان هٽائي کيس قيد ڪيو۔ حبيب کي به پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو، جنهن کان پوءِ هن سنڌ ڇڏي آخرڪار بصره واپس موٽي آيو۔
گورنري وارو دور جا واقعا
[سنواريو]حبيب بن مهلب ((انگريزي: Habib bin Muhalab)) بنو اميه جي خلافت دوران سنڌ جو گورنر رهيو، جيڪو پنهنجي ڀاءُ يزيد بن مهلب جي نمائندي طور هتي حڪومت ڪندو هو۔ مختلف تاريخي ماخذن موجب سندس مقرري سليمان بن عبدالملڪ جي دور خلافت ۾ ٿي، جنهن کيس سنڌ جو والي مقرر ڪري موڪليو۔[5]
سنڌ ۾ پهچڻ کان پوءِ حبيب باغين خلاف سخت ڪارروائيون ڪيون ۽ ڪيترن ئي مخالفن کي سزائون ڏئي علائقي کي پنهنجي تابع بڻايو۔ اروڙ جي رهواسين سندس اطاعت قبول ڪئي، جڏهن ته ڪجهه مقامي سردارن مزاحمت جاري رکي، جن کي گرفتار ڪري بغاوت جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي۔[6][7]
ساڳئي وقت راجا ڏاهر جو پٽ جيسنگھ، جيڪو غالباً ڪشمير مان واپس آيو هو، برهمڻ آباد ۾ داخل ٿيو ۽ سياسي حالتن کي وڌيڪ پيچيده بڻايو۔ حبيب برهمڻ آباد تي فوجي مهم هلائڻ جو ارادو رکيو، پر 20 صفر 99ھ (717ع) تي خليفي سليمان بن عبدالملڪ جي وفات سبب سياسي صورتحال تبديل ٿي وئي۔[6] نئين خليفي عمر بن عبدالعزيز اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ انتظامي تبديليون ڪيون۔ هن يزيد بن مهلب کي عراق ۽ خراسان جي گورنري تان هٽائي قيد ڪيو، ۽ ساڳئي وقت حبيب بن مهلب کي به سنڌ جي گورنري تان معزول ڪري ڇڏيو۔[6] ان جي جاءِ تي عمر بن مسلم باهلي کي سنڌ جو نئون حاڪم مقرر ڪيو ويو۔[6] بلاذري، يعقوبي ۽ ٻين مؤرخن مطابق، حبيب جي سنڌ ۾ موجودگي دوران هو سنڌو درياءَ جي ڪناري تي لشڪرگاهه قائم ڪري رهيو هو، جتي کيس مقامي ماڻهن جي اطاعت حاصل ٿي۔ تنهن هوندي به، سياسي بيچيني ۽ خلافت ۾ تبديلين سبب سندس حڪمراني مختصر رهي۔[6] انهيءَ دور ۾ خليفي عمر بن عبدالعزيز هندستان جي مختلف راجائن ڏانهن خط موڪلي اسلام قبول ڪرڻ يا خلافت جي اطاعت اختيار ڪرڻ جي دعوت ڏني۔ سندس نرم مزاجي، انصاف ۽ دينداري سبب ڪيترن علائقن ۾ مثبت اثر پيو ۽ مقامي آباديءَ ۾ عرب اثرات وڌڻ لڳا۔[6] ڪجهه روايتن موجب، جيسنگھ سياسي مصلحت تحت اسلام قبول ڪيو، پر ان جو نتيجو سندس لاءِ نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ ته ڀرپاسي جا حڪمران اڳ ئي اسلام قبول ڪري چڪا هئا۔ ان دور کان پوءِ سنڌ ۾ عربي ثقافت، نالن ۽ رواجن جو اثر نمايان ٿيڻ لڳو۔[6] مجموعي طور، حبيب بن مهلب جو سنڌ ۾ دور حڪومت سياسي تبديلين، فوجي ڪارروائين ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين سان گهڻو متاثر رهيو، جنهن سبب سندس انتظامي اثر محدود مدت تائين برقرار رهيو۔
يزيد بن مهلب جي بغاوت
[سنواريو]خليفي عمر بن عبدالعزيز جي وفات فيبروري 720ع ۾ ٿي۔ لڳ ڀڳ ساڳئي وقت يزيد بن مهلب قيد مان فرار ٿي عراق موٽڻ جو فيصلو ڪيو۔ ان وقت حبيب بصره ۾ پنهنجي ڀائرن المفضل بن مهلب، مروان بن مهلب ۽ عبدالملڪ بن مهلب سان گڏ موجود هو۔ جڏهن يزيد جي فرار ٿيڻ جي خبر بصره پهتي، تڏهن شهر جي والي عدي بن أرطأة الفزاري احتياطي قدم طور مهلبي خاندان جي ماڻهن کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو۔ ٿوري ئي وقت بعد يزيد پنهنجي لشڪر سان بصره پهتو ۽ شهر جو گهيرو ڪيو۔ شهر جا محافظ شڪست کائي ويا، مهلبي خاندان اقتدار تي قبضو ڪري ورتو، ۽ حبيب پنهنجي ڀائرن سميت قيد مان آزاد ٿي يزيد جي خلافت خلاف بغاوت ۾ شامل ٿي ويو[8]۔
اڳين مهينن دوران حبيب يزيد سان گڏ رهيو، جنهن عراق ۾ پنهنجي حيثيت کي مضبوط ڪيو۔ جڏهن اها خبر پهتي ته مسلمة بن عبدالملڪ جي اڳواڻي ۾ هڪ لشڪر شام کان اڳتي وڌي رهيو آهي، تڏهن حبيب پنهنجي ڀاءُ کي صلاح ڏني ته يا ته فارس ڏانهن هٽي وڃي، جتي جبلن ۾ محفوظ پناهه گاهه قائم ڪري سگهجي ٿي، يا پنهنجي فوج جو ڪجهه حصو جزيرة الفراتية ڏانهن موڪلي دشمن جو مقابلو ڪيو وڃي۔ پر يزيد ٻنهي تجويزن کي رد ڪندي عراق ۾ رهڻ تي زور ڏنو۔ جڏهن اموي ۽ مهلبي لشڪر آگسٽ 720ع ۾ العقر جي ميدان ۾ آمهون سامهون ٿيا، تڏهن حبيب کي پنهنجي ڀاءُ جي فوج جي ساڄي پاسي (ميمنة) جي قيادت سونپي وئي۔ هن جنگ دوران، پنهنجي ڀاءُ يزيد جي وفات کان ٿوري وقت اڳ، حبيب پڻ مارجي ويو[9]۔
سنڌ جي اموي گورنرن جي فھرست
[سنواريو]
حوالا
[سنواريو]- ↑ ميمڻ عبدالمجيد سنڌي--سنڌ ۽ ملتان جون عربي حڪومتون؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ 1961ع
- ↑ جمهرة أنساب العرب۔ ابن حزم الأندلسي۔ ص 367–368
- ↑ Al-Tabari, v. 20: p. 174
- ↑ Al-Tabari, v. 22: p. 28
- ↑ {ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ
مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛
پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html.
{{cite web}}: Missing or empty|title=(مدد) } - 1 2 3 4 5 6 7 حوالي جي چڪ: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedشرر - ↑ ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سنڌ (پنج ڀاڱا گڏ) مصنف؛ مولوي نور محمد نظاماڻي, عبدالغني عبدالله, محمد صديق ”مسافر“ ايڊيشن؛ پهريون 2006ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي ڪاپي رائيٽ مهراڻ اڪيڊمي
- ↑ https://ar.wikipedia.org/wiki/حبيب_بن_المهلب.
{{cite web}}: Missing or empty|title=(مدد); Unknown parameter|حاصل ڪيل تاريخ=ignored (مدد); Unknown parameter|عنوان=ignored (مدد); Unknown parameter|موقع=ignored (مدد); Unknown parameter|ٻولي=ignored (مدد) - ↑ https://ar.wikipedia.org/wiki/حبيب_بن_المهلب.
{{cite web}}: Missing or empty|title=(مدد); Unknown parameter|حاصل ڪيل تاريخ=ignored (مدد); Unknown parameter|عنوان=ignored (مدد); Unknown parameter|موقع=ignored (مدد); Unknown parameter|ٻولي=ignored (مدد)