تنقيد جون شاخون

سائنسي تنقيد

سائنسي تنقيد (Scientific Criticism) اها تنقيد جيڪا ادبي پاري کي سائنسي اصولن موجب تجزياتي (Analysis) مرحلي مان گذاري عقلي دليلن سان پرکي ۽ ان ۾ سماجي قدرن جو به پتو لڳائي ۽ جمالياتي پهلوئن کي به اجاگر ڪري، ان کي علمي ۽ سائنسي تنقيد چئبو آهي.

سائنسي تنقيد جو بنيادي واسطو اخلاقي قدرن سان نه، پر مقداري يا درجابنديءَ وارن قدرن سان هوندو آهي. ان جو مرڪزي مقصد اهو جانچڻ هوندو آهي ته ڪو خيال، نظريو يا دعويٰ صحيح يا غلط ثابت ٿي سگهي ٿي يا نه، ۽ ان جي صحيح اطلاق جون حدون ڪهڙيون آهن، بنا ان جي ته ماڻهو ان کي پسند ڪن ٿا يا ناپسند، يا ان جا اخلاقي نتيجا ڪهڙا آهن. ان مقصد لاءِ سائنسدان منطق، مشاهدي، تجربي مان حاصل ٿيل ثبوت ۽ آزمائش (تجربي) کي بنياد بڻائيندو آهي، ۽ لاڳاپيل عمل جي نيت ۽ مقصد تي به ڌيان ڏيندو آهي.

ظاهر آهي ته سائنسدان پڻ هڪ اخلاقي وجود آهي ۽ سندس ذاتي لاڙا يا تعصب ٿي سگهن ٿا، پر سائنس جو مقصد اهو آهي ته اهڙا اخلاقي يا ذاتي تعصب سائنسي نتيجن تي اثرانداز نه ٿين. اهوئي سائنسي معروضيت (Objectivity) جو بنيادي تقاضو آهي. جيڪڏهن ڪو سائنسدان ذاتي تعصب سبب ڪنهن معاملي سان لاڳاپيل اهم ثبوت کي نظرانداز ڪري، ته اهو سائنسي تنقيد جو جائز موضوع بڻجي سگهي ٿو.

سائنسدان ڪنهن اخلاقي نظام تي پڻ سائنسي بنيادن تي تنقيد ڪري سگهن ٿا، پر اها تنقيد ان بنياد تي نه هوندي آهي ته اهو اخلاقي نظام پنهنجي ذات ۾ سٺو يا خراب آهي، بلڪه ان بنياد تي هوندي آهي ته اهو معلوم حقيقتن يا منطقي ثبوتن سان هم آهنگ ناهي، يا ان ۾ اهڙا مفروضا يا قدر شامل آهن، جيڪي ثابت ٿيل علمي شاهديءَ جي ابتڙ آهن.

عام طور سائنس جو واسطو مقصدن جي خواهشمندي يا اخلاقي حيثيت سان نه، پر وسيلن ۽ مقصدن جي لاڳاپي سان هوندو آهي. سائنسي تحقيق ۾ بنيادي سوال اهو هوندو آهي ته دليل، مطالعي ۽ تجربي جي بنياد تي چونڊيل وسيلا حقيقت ۾ گهربل نتيجو پيدا ڪري سگهن ٿا يا نه، ۽ جيڪڏهن ها، ته ڇو. تنهنڪري سائنسدان ثبوت ۽ دليل جي مدد سان اهو ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي ته جيڪڏهن ڪو ماڻهو مقصد X حاصل ڪرڻ چاهي، ته ان لاءِ Y ڪرڻ يا Z کان پاسو ڪرڻ ضروري آهي. پر اهو فيصلو ڪرڻ ته ڪنهن کي X حاصل ڪرڻ گهرجي يا نه، سائنسي تحقيق جي دائري کان ٻاهر آهي. وڌ ۾ وڌ سائنسدان اهو چئي سگهي ٿو ته جيڪڏهن X حاصل ڪيو ويندو، ته ان جا فلاڻا فائدا يا نقصان سامهون ايندا.

جڏهن سائنسدان هڪ ٻئي جي ڪم تي تنقيد ڪندا آهن، ته اها گهڻو ڪري انتهائي فني ۽ تخصصي نوعيت جي هوندي آهي، جنهن کي سمجهڻ لاءِ لاڳاپيل علمي شعبي جي ڄاڻ ضروري هوندي آهي. جيتوڻيڪ سائنسي تنقيد جا ڪجهه عام اصول موجود آهن، پر هر سائنسي شعبي جا پنهنجا مخصوص معيار، طريقا ۽ انداز هوندا آهن.

سائنس جو بنيادي مقصد سچ جي ڳولا آهي. تنهنڪري جيڪڏهن ڪو سائنسدان بي ايماني ڪري، مثال طور ثبوتن ۾ هٿ چراند ڪري يا ڪوڙا انگ اکر پيش ڪري، ته اهڙو رويو غير سائنسي سمجهيو ويندو ۽ سخت تنقيد جوڳو هوندو. ان کان علاوه، سائنسي تنقيد جا عام موضوع غلط مفروضا، نموني جي تعصب (Sampling bias)، طريقهٔڪار جون غلطيون، شمارياتي خاميون، يا ثبوتن سان مطابقت نه رکندڙ نتيجا پڻ هوندا آهن.

جمالياتي تنقيد

جمالياتي تنقيد (Aesthetic Criticism) جمالياتي نقاد وري تخليق جي جماليات تي غور ويچار ۽ ان جي پرک ڪندا آهن. جمالياتي تنقيد جماليات جي اها شاخ آهي، جيڪا خوبصورتي ۽ بدصورتي، سٺي ۽ خراب ذوق، اسلوب ۽ فيشن، معنا، بناوت جي معيار ۽ انساني جذبن ۽ احساسن (جهڙوڪ خوشي، ڏک، پسند ۽ ناپسند) بابت تنقيدي جائزو وٺندي آهي. انساني زندگيءَ جي گهڻن ئي پهلوئن ۾ جمالياتي پاسو موجود هوندو آهي، تنهنڪري جمالياتي تنقيد جو دائرو تمام وسيع آهي. گهڻو ڪري تعميري فن جي تنقيد کي جمالياتي تنقيد جي اعليٰ صورت سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ تعميراتي فن، فن، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي کي گڏائي اهڙو خوشگوار رهائشي ماحول تخليق ڪري ٿو، جنهن ۾ ماڻهو روزمره جي زندگي گذاريندا آهن.

جمالياتي نقاد رڳو ايترو نٿو چوي ته "هيءَ شيءِ خوبصورت آهي" يا "هيءَ بدصورت آهي". ان جو مقصد اهو هوندو آهي ته ڪنهن فن پارِي يا تخليقي ڪم جي معنيٰ کي واضح ڪري، بيان ڪري ته ڪا شيءِ خوبصورت يا بدصورت ڇو محسوس ٿئي ٿي، ڪنهن بناوت يا خاڪي جي مفهوم کي ڪيئن سمجهڻ گهرجي، يا ڪنهن ثقافتي تخليق جون قوتون ۽ ڪمزوريون ڪهڙيون آهن. ان مقصد لاءِ جمالياتي نقاد مختلف معيارن جي مدد وٺندو آهي، جن ۾ هيٺيان شامل آهن:

• تخليقي عمل جي پويان مقصد يا محرڪ
• اهو سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي پسمنظر، جنهن ۾ تخليق وجود ۾ آئي
• جمالياتي اثر پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيل فني طريقا يا مادي وسيلا
• اهي قدر، احساس، دلچسپيون، ضرورتون يا آدرش، جيڪي تخليق پيش ڪري ٿي
• تنقيد هيٺ آيل شيءِ جو لاڳاپيل شين، موضوعن، روايتن يا صنفن سان تعلق
• مشاهدو ڪندڙ ۽ مشاهدو هيٺ آيل شيءِ جي وچ ۾ لاڳاپو، ۽ ان جو مجموعي اثر
• اها ڪردار يا مقصد، جيڪو تنقيد هيٺ آيل شيءِ ادا ڪري ٿي

اهڙن معيارن جي بنياد تي، جيڪي عام طور وسيع علم ۽ لاڳاپيل ڄاڻ جو تقاضو ڪن ٿا، جمالياتي نقاد پنهنجي پڙهندڙن يا ٻڌندڙن کي ڪنهن فن پارِي يا ثقافتي تخليق جي خوبيون ۽ محدوديتون سمجهائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. اهڙيءَ ريت اهي انهن جمالياتي پهلوئن ڏانهن ڌيان ڇڪائيندا آهن، جيڪي عام ماڻهن جي نظر کان اوجهل رهجي سگهن ٿا، ماڻهن جي جمالياتي ذوق کي سنواريندا آهن، ۽ ان ڳالهه تي بحث کي هٿي ڏيندا آهن ته جمالياتي اظهار جا ڪهڙا نمونا وڌيڪ موزون يا وڻندڙ آهن.

ڪن حالتن ۾ جمالياتي تنقيد جمالياتي دعوائن جي حمايت ۾ حقيقتن يا منطقي دليلن جي بنياد تي ثبوت به پيش ڪري سگهي ٿي. مثال طور، اهو ثابت ڪري سگهجي ٿو ته ڪنهن فنڪار جي ڪا خاص نيت يا مقصد موجود هو يا نه هو. پر جيستائين اهو سوال آهي ته "خوبصورتي ڏسندڙ جي اک ۾ هوندي آهي"، تيستائين جمالياتي تنقيد ۾ هميشه هڪ ذاتي يا موضوعي عنصر پڻ موجود رهندو آهي، جيڪو ثابتي جو محتاج نه هوندو، پر فرد جي پسند، ذوق ۽ ترجيح جو اظهار هوندو آهي. اهڙي پسند کي بيان ته ڪري سگهجي ٿو، پر ان جو ٻين ماڻهن جي پسند سان معروضي نموني ڀيٽ ڪرڻ هميشه ممڪن نه هوندو.