مواد ڏانھن هلو

تخيل

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
جوزف نول پيٽن، فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر

تخيل (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ ذهن ۾ حسي احساسن يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.[1][2] ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،[3] تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.[4] تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.[5]

تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.[6][7][8]

تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي معنوي يادگيري ۽ واقعاتي يادگيري کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.[9] اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي.

تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو آکاڻي ٻڌائڻ ۽ بيانيي جي مشق آهي.[6][10] آکاڻين، پري ڪهاڻين، خيالي ادب ۽ سائنسي افساني ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.[حوالو گهربل] ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري خيالي راند (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي ڪردار ادا ڪرڻ ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.[11]

واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو

اشتقاق

[سنواريو]

”تخيل“ عربي لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..[12] انگريزي لفظ اميجينيشن لاطيني لفظ اميجنيٽئو مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح φᾰντᾰσῐ́ᾱ (فنٽاسيا) جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ اميجينيٽو جي معنيٰ ذهني تصوير يا خيالي تصور پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ اميجينيشن لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.[13]

وصف

[سنواريو]

جديد فلسفي سمجهاڻيءَ موجب، تخيل کي عام طور ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ذهني تصويرون تخليق ڪري ٿي ۽ انهن تصويرن جي وچ ۾ غير منطقي، پر باهمي لاڳاپن تي ٻڌل ذهني منتقليون قائم ڪري ٿي.[14]

تخيل بابت هڪ نظرئي موجب، اهو ادراڪ (cognition) سان ويجهڙائي رکي ٿو، ۽ ذهني عملن ۾ هڪ ادراڪي عمل طور ڪم ڪري ٿو.[15] تخيل جو تعلق عقلي سوچ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تخيلي ۽ منطقي سوچ، ٻنهي جو بنياد ممڪن حالتن بابت سوچڻ واري ساڳئي ادراڪي عمل تي هوندو آهي.[16] بهرحال، تخيل کي رڳو ذهني يا ادراڪي سرگرمي نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جسم، ماحول، مادي شين ۽ ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.[17]

نفسيات ۾، تخيل کي گهڻو ڪري ذهني تصوير (مينٽل اميجري) سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جنهن مان مراد ذهن ۾ انهن شين يا واقعن جون تصويرون ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جيڪي اڳ حواسن وسيلي محسوس ڪيون ويون هجن. ڪجهه نفسيات دان هن عمل کي تصويرڪشي (اميجري يا اميجنگ) سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا ۽ ان کي ورجائتي تخيل (ريپراڊڪٽو اميجينيشن) ۽ تخليقي تخيل (ڪنسٽرڪٽو اميجينيشن) ۾ ورهائين ٿا. تخليقي تخيل وري ارادي تخيل (والنٽري اميجينيشن)، جهڙوڪ ذهني گردش، ۽ غير ارادي تخيل (انوالنٽري اميجينيشن)، جهڙوڪ خواب، ڏينهن جا خواب، وهم ۽ اوچتي بصيرت ۾ ورهايو ويندو آهي.[18]

اڄڪلهه ڪلينڪي نفسيات ۾ بصري تصور (وژيوئل اميجري) کي پريشاني، ڊپريشن، شيزوفرينيا ۽ پارڪنسن جي بيماري جهڙين نفسياتي ۽ عصبي بيمارين جي علاج ۾ پڻ وڌندڙ حد تائين استعمال ڪيو وڃي ٿو.[19]

شاعري

[سنواريو]

”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.[20]

تصوري تاريخ

[سنواريو]

قديم دور

[سنواريو]

قديم يوناني فيلسوفن تخيل، جنهن کي هو فانتاسيا (phantasia) چوندا هئا، کي ذهني تصويرن سان ڪم ڪندڙ ذهني صلاحيت طور بيان ڪيو.[21] ارسطو پنهنجي ڪتاب ڊي اينيما ۾ تخيل کي اهڙي قوت قرار ڏنو، جيڪا ذهن ۾ تصوير پيدا ڪري ٿي.[22][23] هن وصف موجب تخيل جو تعلق سوچ، خوابن ۽ يادگيري سميت ڪيترين ئي ذهني سرگرمين سان هو.[23]

افلاطون پنهنجي ڪتاب فائليبس ۾ ڏينهن جي خوابن تي بحث ڪندي مستقبل بابت تخيل کي روح جي اندر موجود هڪ مصور جي ڪم سان تشبيهه ڏني.[24] پر افلاطون هن مصور کي تخليقڪار نه، پر رڳو تصويرون ٺاهيندڙ سمجهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس نظر ۾ تخيل تخليقي نه، پر نمائندگي ڪندڙ صلاحيت هئي.[25]

يوناني فيلسوف عام طور تخيل کي ادراڪ ۽ عقلي سوچ کان الڳ سمجهندا هئا. ارسطو جي خيال موجب تخيل حواس ۽ عقل جي وچ ۾ واسطي جو ڪم ڪندو آهي.[23] سندس خيال ۾ ذهني تصويرون، جيڪي خوابن، ڏسڻ يا حسي ادراڪ مان پيدا ٿينديون آهن، روح جي هيٺين حصن سان لاڳاپيل هونديون آهن، تنهنڪري اهي جذبات ۽ بنيادي خواهشن کان متاثر ٿي عقل جي فيصلي کي به متاثر ڪري سگهن ٿيون.[22][25]

وچون دور

[سنواريو]

وچئين دور ۾ تخيل جو تصور مذهب، ادب، فن ۽ خاص طور شاعري سان ويجهڙائي رکندڙ هو.[26] ان دور جا ڪيترائي عالم شاعرن کي ”تخيلي“ سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ تخيل اها ذهني صلاحيت هئي، جيڪا شاعري تخليق ڪرڻ کي ممڪن بڻائيندي هئي.[27] اها صلاحيت ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سبب انسان کي ”اندرين اک“ سان ڏسڻ جو احساس فراهم ڪندي هئي.[21][28]

هن تصور جو هڪ مشهور مثال جيفري چاسر جي دي ڪينٽربري ٽيلز جي ڪهاڻي دي مين آف لاز ٽيل ۾ ملي ٿو، جتي هو ”ذهن جي اک“ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هڪ نابين ماڻهو به پنهنجي ذهن جي اک سان ڏسي سگهي ٿو.[29][30]

وچئين دور جي نفسياتي نظرين موجب تخيل اندروني حواسن جي هڪ قوت هئي، جيڪا يادگيري ۽ عام احساس سان گڏ ڪم ڪندي هئي. اهو يادگيري يا ادراڪ مان حاصل ٿيل ذهني تصويرن کي ترتيب ڏئي عقل تائين پهچائيندو هو، جنهن سان عقل کي حسي ڄاڻ حاصل ٿيندي هئي.[31][32] اهڙيءَ طرح تخيل، حسي ادراڪ کان سواءِ به، جيئن خوابن ۾، تصويرن کي نئين ترتيب ڏئي حقيقت جي نئين صورت پيش ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هو.[27][33]

وچئين دور جي فن ۾ خيالي مخلوق جون تصويرون، جن ۾ مختلف جانورن ۽ انسانن جا عضوا گڏائي نيون صورتون ٺاهيون وينديون هيون.

جيتوڻيڪ وچئين دور ۾ تخيل کي مڪمل تخليق جي صلاحيت نه ڏني ويندي هئي، پر اهو يادگيري يا حسي ادراڪ مان مليل تصويرن کي نون طريقن سان گڏائي نوان تصور پيدا ڪرڻ جي قابل سمجهيو ويندو هو.[32] مثال طور، اهو ”سون“ ۽ ”جبل“ جي تصويرن کي ملائي ”سون جو جبل“ جهڙو تصور پيدا ڪري سگهندو هو.[34]

وچئين دور جي فن ۾ تخيل جو اهم ڪردار اهو هو ته ڏٺل شين جي مختلف حصن کي گڏائي افسانوي، پراسرار يا غيرمعمولي مخلوق جون تصويرون ٺاهيون وينديون هيون.[35] اهڙي عڪاسي فرشتن، شيطانن، دوزخ، قيامت ۽ ٻين مذهبي يا ڏندڪٿائي منظرن ۾ وڏي پيماني تي نظر اچي ٿي.[25][26]

نشاةِ ثانيہ ۽ شروعاتي جديد دور

[سنواريو]

نشاةِ ثانيہ جي دور ۾ قديم يوناني ۽ رومي متنن جي ٻيهر دريافت ۽ انساني عظمت جي واکاڻ تي زور ڏنو ويو، پر ان دور جي عالمن "تخيل" جي نظرياتي سمجهاڻيءَ ۾ نمايان اضافو نه ڪيو.[21][31] مثال طور مارسيليو فيچينو چترڪاري، مجسمه سازي ۽ شاعري جهڙين فني تخليقن کي انساني تخليقيت جون خاص يا امتيازي صورتون نه سمجهندو هو، ۽ نه ئي هن تخليقيت کي تخيل جي قوت سان منسوب ڪيو. ان جي بدران، فيچينو جو خيال هو ته تخيل اهو ذريعو آهي، جنهن وسيلي الاهي مداخلت تصويرن جي صورت ۾ بصيرت منتقل ڪري ٿي، جيڪا آخرڪار فن جي تخليق کي ممڪن بڻائي ٿي.[25][27][36]

ڊان ڪئخوتي، سورمن جي داستانن جي ڪتابن ۾ محو.

تنهن هوندي به، انسانيت پسند مفڪرن جو وڌو ويو بنياد پوءِ ايندڙ فلسفين لاءِ تخيل ۽ تخليقيت جي وچ ۾ لاڳاپي کي وڌيڪ واضح ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو.[25] شروعاتي جديد دور جي فلسفين تخيل کي اهڙي صلاحيت يا وصف طور ڏسڻ شروع ڪيو، جيڪا ڪنهن فرد ۾ موجود ٿي سگهي ٿي. ميگوئل ڊي سروانتس، جيڪو هسپانوي طبيب ۽ فلسفي خوان هورتي ڊي سان خوان کان متاثر هو، پنهنجي مشهور ڪردار ڊان ڪئخوتي کي تخليق ڪيو، جيڪو هورتي جي "ايجاد سان ڀرپور ذهن" واري تصور جي نمائندگي ڪري ٿو.[33][37][38] ان دور ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهڙي ذهانت عام طور انهن ماڻهن ۾ هوندي آهي، جن وٽ تخيل سندن ingenium (اسپيني: ingenio؛ عقل يا ذهني صلاحيت جي ويجهو مفهوم) جو سڀ کان نمايان جزو هوندو آهي.[39][33][40][41]

شروعاتي جديد دور جي فلسفين تخيل کي هڪ فعال ۽ ادراڪي صلاحيت طور به تسليم ڪرڻ شروع ڪيو، جيتوڻيڪ ان کي بنيادي طور حسي ادراڪ (Latin: sensus) ۽ خالص فهم (Latin: intellectio pura) جي وچ ۾ واسطي طور ڏٺو ويندو هو.[21] ريني ڊيڪارٽ پنهنجي ڪتاب پهرين فلسفي بابت تأملات (1641ع) ۾ تخيل کي اهڙي قوت طور بيان ڪيو، جيڪا جسماني شين تي فعال ڌيان ڏئي ٿي، پر ساڳئي وقت مختلف حواسن مان ايندڙ اثرن تي غيرفعال نموني ڀاڙي ٿي.[21][42][43] ٿامس هابز جي تحريرن ۾ تخيل انساني ادراڪ جو هڪ بنيادي عنصر بڻجي ويو.[44]

سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران "تخيل" جو مفهوم شروعاتي جديد دور جي شهري زندگيءَ جي ڪيترن ئي شعبن تائين ڦهلجي ويو.[45][46] خوان لوئيس ويويس تخيل ۽ خطابت جي مهارتن جي وچ ۾ لاڳاپي ڏانهن ڌيان ڇڪايو.[47] هورتي هن خيال کي وڌيڪ وسيع ڪندي تخيل کي انهن سڀني علمن سان وابسته ڪيو، جن ۾ "شڪلون، مناسبت، هم آهنگي ۽ تناسب" ضروري هجن، جهڙوڪ طب ۽ جنگي فن.[39][48][49] ان کان سواءِ گليليو گليلي تخيل کي ذهني تجربن (thought experiments) ۾ استعمال ڪيو، جهڙوڪ پڙهندڙن کان اهو تصور ڪرائڻ ته گُليل مان ڇڏايل پٿر ڪهڙي رخ ۾ اڏامندو.[50]

روشن خياليءَ جو دور ۽ ان کان پوءِ

[سنواريو]

روشن خياليءَ جو دور دوران فلسفيانه بحثن ۾ تخيل جي قوت کي گهڻو ڪري تخليقيت، خاص طور جماليات سان ڳنڍيو ويندو هو.[51] وليم ڊف انهن پهرين مفڪرن مان هو، جنهن تخيل کي نابغائپ جي هڪ خاص خوبي قرار ڏنو. هن قابليت ۽ نابغائپ ۾ فرق ڪندي دليل ڏنو ته رڳو نابغائپ ئي حقيقي تخليقي جدت پيدا ڪري سگهي ٿي.[52] سيميوئل ٽيلر ڪولرج تخيل (اميجينيشن) ۽ خيالي آرائش (فينسي) ۾ فرق ڪيو. سندس خيال ۾ تخيل اهڙي حقيقت جو اظهار ڪري ٿو، جيڪا انسان جي روزمره وجود کان مٿانهين خيالي دنيا سان واسطو رکي ٿي، جڏهن ته فينسي يا تصوراتي آرائش رڳو فني روح جي تخليقي اظهار جي نمائندگي ڪري ٿي.[53] ديدرو جي انسائيڪلوپيڊيا جي مقدمي (فرانسيسي: ڊسڪورس پريليمينري ڊيس ايڊيٽورس) ۾ ژان لوران دالامبير تخيل کي لطيف فن جي تخليقي قوت قرار ڏنو.[54]

ايمانوئل ڪانٽ پنهنجي ڪتاب خالص عقل تي تنقيد (جرمن:ڪريٽيڪ ڊير رائنن فَرنُنفت) ۾ تخيل آئن بِلڊُنگس ڪرافٽ کي وجدان جي هڪ صلاحيت قرار ڏنو، جيڪا اهڙيون ذهني پيشڪشون (پريزنٽيشن) پيدا ڪري سگهي ٿي، يعني انهن شين جون حسي نمائندگيون جيڪي سڌيءَ طرح موجود نه هجن.[55] ڪانٽ تخيل جون ٻه صورتون بيان ڪيون: تخليقي تخيل (پراڊڪٽو اميجينيشن) ۽ ورجائيندڙ تخيل (ريپراڊڪٽو اميجينيشن). تخليقي تخيل ڪنهن شيءِ جي ذهني پيشڪش جو بنيادي سرچشمو هوندو آهي، تنهنڪري اهو تجربو کان به اڳ عمل ڪري سگهي ٿو؛ جڏهن ته ورجائيندڙ تخيل اڳوڻن تجربن مان حاصل ٿيل پيشڪشن کي ٻيهر ذهن ۾ آڻي، اڳ ۾ حاصل ڪيل حسي ادراڪن کي ياد ڏياريندو آهي.[56] ڪانٽ جي نظريي تخيل کي ادراڪ، حسي ادراڪ، جمالياتي فيصلي، فني تخليق ۽ اخلاق سان ڳنڍيو.[55][57]

ڪانٽ جي هن تصور فشتي، شيلنگ ۽ رومانويت جي مفڪرن لاءِ بنياد فراهم ڪيو، جن تخيل کي هڪ حقيقي تخليقي قوت ۾ تبديل ڪري پيش ڪيو، جيڪا نابغائپ، ايجاد، تخليقي سرگرمي ۽ آزادي سان وابسته هئي.[58] گيورگ ولهيلم فريڊرش هيگل جي فلسفي ۾، جيتوڻيڪ تخيل کي سندس اڳوڻن جيتري اهميت نه ڏني وئي، پر اهو هيگلي مظاهريت (فنامنالاجي) جي دفاع لاءِ شروعاتي نقطو بڻيو. هيگل تخيل بابت ٻن مختلف طريقن ۾ فرق ڪيو: هڪ مظاهرياتي تشريح، جيڪا انسان جي جيئري تجربي ۽ شعور تي ڌيان ڏئي ٿي؛ ۽ ٻي سائنسي-قياسي تشريح، جيڪا تخيل جي فطرت ۽ ڪردار کي منظم ۽ نظرياتي انداز ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.[59]

جديد دور

[سنواريو]

1913ع کان 1916ع جي وچ ۾ ڪارل يونگ "فعال تخيل" (ايڪٽو اميجينيشن) جو تصور پيش ڪيو ۽ ان کي نفسياتي علاج (سائيڪوٿراپي) ۾ متعارف ڪرايو.[60] يونگ جي نظر ۾، فعال تخيل اڪثر خوابن ۽ تخيل يا خيال پردازي (فينٽسي) وسيلي انسان جي تخليقي ذات سان ڪم ڪرڻ تي مشتمل هوندو آهي. هي مراقبو جي هڪ اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ انسان جي لاشعور جا مواد تصويرن، بيانيين يا جدا وجودن جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، ۽ اهڙيءَ طرح شعوري "انا" (ايگو) ۽ لاشعور جي وچ ۾ هڪ پل جو ڪم ڪندا آهن.[61]

البرٽ آئنسٽائن جو مشهور قول آهي: "تخيل... علم کان وڌيڪ اهم آهي. علم محدود آهي، جڏهن ته تخيل سڄي دنيا کي پنهنجي گهيري ۾ آڻي ٿو."[62]

نيڪولا ٽيسلا تخيل بابت لکيو:

جڏهن مون کي ڪو خيال ايندو آهي ته مان فوري طور ان کي پنهنجي تخيل ۾ تعمير ڪرڻ شروع ڪندو آهيان. مان ان جي بناوت ۾ تبديليون آڻيندو آهيان، بهتريون ڪندو آهيان ۽ ان اوزار کي پنهنجي ذهن ۾ هلائيندو آهيان. مون لاءِ ڪو فرق ناهي ته مان پنهنجي ٽربائن کي ذهن ۾ هلائيندس يا پنهنجي ورڪشاپ ۾ آزمائيندس. مان اهو به محسوس ڪري سگهندو آهيان ته اها توازن کان ٻاهر آهي يا نه. ٻنهي حالتن ۾ نتيجا ساڳيا هوندا آهن. اهڙيءَ ريت مان ڪنهن شيءِ کي هٿ لائڻ کان سواءِ ئي ڪنهن تصور کي تيزيءَ سان ترقي ڏئي مڪمل بڻائي سگهندو آهيان.[63]

تخيل جي مظاهرياتي (فنامنالاجيڪل) تشريح ژان پال سارتر جي 1940ع واري ڪتاب تخيلي: تخيل جي مظاهرياتي نفسيات (ليماجينئير: سائيڪالوجي فينومينالوجيڪ دي لِماجيناسيون) ۾ ملي ٿي، جيڪو دي سائيڪولاجي آف دي اميجينيشن جي نالي سان پڻ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ سارتر تخيل بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب تخيلي شيون ماضي جي تاثرن ۽ نئين ڄاڻ جي ميلاپ مان وجود ۾ اچن ٿيون. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته تخيل جو وجود انساني شعور جي ماهيت بابت ڇا ظاهر ڪري ٿو.[64] سارتر جي خيالن جي بنياد تي پوءِ ايندڙ مفڪرن هن تصور کي سماجيات تائين وڌايو ۽ سماجي تخيل (اميجنري) ۽ تخيل جي وجوديات (آنٽولاجي) جهڙا نظريا پيش ڪيا.[65][66]

ثقافتي تناظر

[سنواريو]

تخيل ڪيترين ئي ثقافتن ۾ هڪ مڃيل تصور رهيو آهي ۽ اڄ به آهي، خاص طور مذهبي تناظر ۾، جتي ان کي ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي جيڪا تصويرون يا ذهني صورتون تخليق ڪري ٿي.[67]

ٻڌ مت جي جمالياتي فڪر ۾ تخيل مذهبي عمل جو هڪ بنيادي جز آهي، خاص طور تصور سازي (وزيوئلائيزيشن) جي عملن ۾. انهن ۾ ٻڌ جي جسم جو ذهني تصور، آسماني ٻڌن ۽ ٻڌ-ميدانن (جهڙوڪ پاڪ ڀونين ۽ منڊالان) جو تصور، ۽ مذهبي تصويرن سان عقيدتمند وابستگي شامل آهي.[68][69]

ژوانگ زو جي تائوي فلسفي ۾ تخيل کي هڪ پيچيده ذهني عمل سمجهيو ويو آهي، جنهن کي ادراڪ جي هڪ اهم صورت طور اهميت ڏني وڃي ٿي. همدردي (همدردي) جي بنياد تي ان جي حمايت ڪئي وڃي ٿي، پر خالص عقل جي نقطهٔ نظر کان ان کي رڳو ذهني پيشڪش يا خيال پردازي (فينٽسي) قرار ڏنو وڃي ٿو.[67]

نفسياتي تحقيق ۾

[سنواريو]

يادگيري

[سنواريو]

يادگيري ۽ ذهني تصوير تخيل جي عمل سان لاڳاپيل ٻه ذهني سرگرميون آهن، جيڪي هڪ ٻئي تي اثرانداز ٿينديون آهن.[70] فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ (fMRI) مان معلوم ٿيو آهي ته ياد ڪرڻ ۽ تخيل ڪرڻ دوران دماغ جا ساڳيا حصا سرگرم ٿيندا آهن.[70] عام خيالن جي يادگيري جي ڀيٽ ۾ نون يا پراڻن اصل خيالن جي تخليق دوران به ٻنهي پيرا هپپوڪيمپل ۽ ميڊيل پري فرنٽل ڪورٽيڪس (mPFC) ۾ هڪجهڙو سرگرميءَ جو نمونو ڏٺو ويو آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته نون خيالن جي تعمير لاءِ اهي ئي عمل استعمال ٿيندا آهن، جيڪي واقعاتي يادگيري مان اصل تجربن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ ۾ ڪم ايندا آهن.[71]

تخيل ڪوڙي يادگيري جي ٺهڻ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. مثال طور، جڏهن شرڪت ڪندڙن کي خريداري مرڪز ۾ گم ٿيڻ بابت هڪ بيان پڙهڻ ۽ پوءِ ان واقعي کي ذهن ۾ آڻي لکت ۾ بيان ڪرڻ لاءِ چيو ويو، ته لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو ماڻهن بعد ۾ ان واقعي کي پنهنجي حقيقي يادگيري طور بيان ڪيو، جيتوڻيڪ اهو ڪڏهن پيش ئي نه آيو هو.[72] ان جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته تخيل ۽ يادگيري ٻنهي ۾ دماغ جا ساڳيا علائقا، خاص طور ذهني تصوير سان لاڳاپيل حصا، سرگرم ٿيندا آهن. هڪ فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ (fMRI) مطالعي ۾ ڏٺو ويو ته جن ماڻهن لفظي اشارن کان پوءِ شين جو ذهني تصور ڪيو، انهن مان ڪي بعد ۾ غلط نموني اهو سمجهڻ لڳا ته انهن اهي شيون حقيقت ۾ ڏٺيون هيون.[73] اهو پريڪيونيس ۽ هيٺيون پيريئٽل ڪورٽيڪس جي وڌيل سرگرمي سان لاڳاپيل هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته تخيل ۽ ادراڪ جي وچ ۾ موجود اوورليپ يادگيري ۾ بگاڙ آڻي سگهي ٿو. تخيل يادگيري تي ان طريقي سان به اثرانداز ٿئي ٿو، جو ماڻهو ڪنهن تصور ڪيل واقعي جي حقيقي هجڻ بابت وڌيڪ يقين ڪرڻ لڳن ٿا؛ هن عمل کي imagination inflation چيو ويندو آهي.[74] جڏهن ماڻهو ڪنهن اهڙي واقعي جو گهڻو واضح تصور ڪن ٿا، جنهن بابت شروعات ۾ سندن يقين هوندو آهي ته اهو پيش نه آيو هو، ته پوءِ هو بنا ثبوت جي به ان کي حقيقي سمجهڻ لڳن ٿا. اهڙيءَ ريت تخيل حقيقي ۽ تصور ڪيل تجربن جي وچ ۾ فرق کي ڌنڌلو ڪري سگهي ٿو.

ادراڪ

[سنواريو]

ژان پياجيه موجب، انسان جو ادراڪ سندس دنيا بابت تصور تي دارومدار رکي ٿو. اهو تصور تخيل جي مدد سان ادراڪن کي اڳ ۾ موجود ذهني تصويرن سان ترتيب ڏيڻ جو نتيجو هوندو آهي. پياجيه هڪ ٻار جو مثال ڏئي ٿو، جيڪو رات جو ڳوٺ ۾ هلندي چوندو آهي ته چنڊ سندس پٺيان اچي رهيو آهي. اهڙيءَ ريت ادراڪن کي دنيا جي تصور سان هم آهنگ ڪيو ويندو آهي ته جيئن اهي بامعنيٰ بڻجن، ۽ ان عمل لاءِ تخيل ضروري آهي.[75]

دماغي سرگرمي

[سنواريو]

نيوڪورٽيڪس ۽ ٿيلامس تخيل سميت دماغ جي ٻين اهم ڪمن، جهڙوڪ شعور ۽ تجريدي سوچ، جي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. تخيل دوران دماغ جا ڪيترائي نظام، جن ۾ جذبا، يادگيري ۽ سوچ شامل آهن، گڏجي ڪم ڪندا آهن.[76][77]

بصري ذهني تصوير سان لاڳاپيل دماغي نيٽ ورڪ فرنٽل ڪورٽيڪس کان وٺي حسي علائقن تائين پکڙيل هوندو آهي ۽ ڊفالٽ موڊ نيٽورڪ سان به اوورليپ ڪندو آهي. اهو عمل گهڻي حد تائين حسي ادراڪ جي ڪمزور صورت وانگر ڪم ڪري سگهي ٿو.[78]

هڪ فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ (fMRI) مطالعي ۾، شرڪت ڪندڙن کي پيچيده بصري شڪلين جو تصور ڪرڻ، انهن کي ذهني طور ٽڪرن ۾ ورهائڻ يا گڏيل شڪل ۾ ملائڻ لاءِ چيو ويو. ان دوران سندن دماغ جي آڪسيپيٽل لوب، فرنٽوپيريئٽل، پوسٽيرير پيريئٽل، پريڪيونيس ۽ ڊورسوليٽرل پري فرنٽل ڪورٽيڪس وارن علائقن ۾ سرگرمي ڏٺي وئي.[79]

ٻارن ۾ ادراڪي واڌ ويجهه

[سنواريو]

تخيل ٻارن جي ذهني، جذباتي ۽ سماجي واڌ ويجهه لاءِ انتهائي اهم آهي. ٻار اڪثر خيالي راند ۾ مشغول رهندا آهن، جتي هو ڪردار ادا ڪرڻ، شين کي علامتي طور استعمال ڪرڻ ۽ ٻين طريقن سان تصوراتي حالتون تخليق ڪري انهن کي عملي صورت ڏيندا آهن. اهڙي سرگرمي نون ادراڪي ڍانچن ۽ صلاحيتن جي واڌ ويجهه ۾ مدد ڪندي آهي، ۽ ٻولي، سماجي لاڳاپن ۽ ٻين ماڻهن جي نقطهٔ نظر کي سمجهڻ جهڙين صلاحيتن کي هٿي ڏيندي آهي.[80]

تخيل ابتدائي پڙهڻ جي صلاحيت جي ترقي ۾ پڻ مددگار آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ٻارن کي متن کي سمجهڻ، ان کي نون حالتن تي لاڳو ڪرڻ، ۽ ڪردار ادا ڪرڻ يا جسماني حرڪت ذريعي ان جي معنيٰ ڳولڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.[81]

تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي ته خيالي راند جذباتي خود ضابطو جي ترقي سان لاڳاپيل آهي. جيڪي ٻار، خاص طور سنڀاليندڙن سان گڏ، اهڙين راندين ۾ حصو وٺندا آهن، انهن ۾ جذبات تي ضابطو رکڻ جون صلاحيتون وڌيڪ بهتر هونديون آهن.[82] اهڙيءَ طرح خيالي راند انتظامي عملن (ايگزيڪيوٽو فنڪشنز) کي پڻ مضبوط ڪري ٿي، جيڪي جذباتي ۽ ادراڪي ٻنهي قسمن جي ضابطي سان لاڳاپيل آهن، ۽ گڏوگڏ سماج دوست روين جي واڌ ويجهه ۾ به مددگار ثابت ٿئي ٿي.[83]

فيصلا سازي

[سنواريو]

تخيل فيصلا سازي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ماڻهن کي مختلف حالتن ۽ انهن جي ممڪن نتيجن جو ذهني جائزو وٺڻ جي قابل بڻائي ٿو. ان جي ذريعي ماڻهو پنهنجي چونڊن جا نتيجا اڳواٽ تصور ڪري، متبادل رستا پرکي، ۽ خطري جو اندازو لڳائي سگهن ٿا، بغير انهن حالتن کي عملي طور آزمائڻ جي. اهڙي صلاحيت مسئلو حل ڪرڻ کي بهتر بڻائي ٿي ۽ وڌيڪ ڄاڻ تي ٻڌل فيصلا ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي.[84]

تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي ته مستقبل جي ممڪن نتيجن جو ذهني تصور ماڻهن ۾ وڌيڪ صبر پيدا ڪري سگهي ٿو. جڏهن شرڪت ڪندڙن کي فيصلا ڪرڻ کان اڳ مستقبل جي نتيجن جو تصور ڪرڻ لاءِ چيو ويو، ته انهن وڌيڪ صبر ۽ سوچي سمجهي چونڊون ڪيون.[85]

ذهني صحت

[سنواريو]

مختلف تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته تخيل ڀلائي ۽ ذهني صحت تي اثرانداز ٿئي ٿو. مقصد تي ٻڌل تخيل، جنهن ۾ ماڻهو پنهنجي ذاتي مقصدن کي حاصل ڪرڻ جو ذهني تصور ڪن ٿا، وڌيڪ ذهني سڪون ۽ گهٽ ڊپريشن سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.[86]

ساڳيءَ طرح، مثبت نتيجن جو ذهني تصور ڪرڻ تي ٻڌل علاج اميد وڌائڻ، پريشاني ۽ منفي جذبات گهٽائڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو آهي.[87] نفسياتي علاج ۾ تخيل جي هڪ مشهور ٽيڪنڪ تصويري ٻيهر ترتيب (اميجري ري اسڪرپٽنگ) آهي، جنهن ۾ ماڻهو تڪليف ڏيندڙ يادگيرين کي ذهن ۾ ٻيهر تخليق ڪري انهن کي وڌيڪ مثبت انجام سان بدلائيندا آهن، جنهن سان پريشاني، ڊپريشن ۽ صدمي کان پوءِ واري ذهني دٻاءُ جي بيماري (PTSD) جون علامتون گهٽجي سگهن ٿيون.[88]

بهرحال، جيڪڏهن تخيل جو ضابطو نه رهي، ته اهو نفسياتي تڪليف جو سبب پڻ بڻجي سگهي ٿو. تخيل جي عمل ۾ بگاڙ شيزوفرينيا جي دائري واريون بيماريون ۾ عام ڏٺو ويو آهي، جتي اهو ذاتي سڃاڻپ ۽ حقيقت جي ادراڪ ۾ تبديليون آڻي سگهي ٿو.[89][90]

اهڙيءَ طرح حد کان وڌيڪ خيالي خواب ڏسڻ (ميل ايڊاپٽنگ ڊي ڊريمنگ) به تخيل جي غير متوازن صورت آهي، جنهن ۾ ماڻهو انتهائي واضح ۽ لت جهڙي خيالي دنيا ۾ رهڻ لڳن ٿا. تحقيق مطابق اها حالت جذباتي ۽ روزمرهه جي ڪارڪردگي ۾ نمايان تڪليف سان لاڳاپيل آهي.[91]

ارتقائي نظريو

[سنواريو]
تخيل جي مختلف جزن جي نسلي ارتقا ۽ فردي واڌ ويجهه

تخيل جي نسلي ارتقا آهستي آهستي ٿي. تخيل جي سڀ کان سادي صورت، يعني تيز اکين جي حرڪت واري ننڊ دوران خواب ڏسڻ، لڳ ڀڳ 14 ڪروڙ سال اڳ ٿڻائتن جانورن ۾ تيز اکين جي حرڪت واري ننڊ جي ارتقا سان پيدا ٿي.[92] لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ سال اڳ پرائيميٽن ۾ پاسي وارو اڳيون پيشاني ڪورٽيڪس پيدا ٿيڻ سان اوچتي بصيرت جي صلاحيت وڌيڪ سڌري. لڳ ڀڳ 60 لک سال اڳ هوميننن جي نسل جي چمپانزين واري شاخ کان جدا ٿيڻ کان پوءِ تخيل جي صلاحيت ۾ وڌيڪ واڌ آئي.

اڳئين پيشانيءَ وارو تجزيو لڳ ڀڳ 33 لک سال اڳ پيدا ٿيو، جڏهن هومينن موڊ هڪ جا پٿر جا اوزار ٺاهڻ شروع ڪيا.[93] لڳ ڀڳ 20 لک سال اڳ پٿر جي اوزارن واري ثقافت جو موڊ ٻه تائين پهچڻ اڳئين پيشانيءَ واري تجزيي ۾ نمايان اڳڀرائيءَ جو اشارو ڏئي ٿو.

تخيل جو سڀ کان ترقي يافته عصبي طريقو، يعني اڳئين پيشانيءَ واري ترڪيب، ممڪن آهي ته انسانن ۾ لڳ ڀڳ 70 هزار سال اڳ پيدا ٿيو هجي، جنهن سان جديد انساني رويو وجود ۾ آيو.[94] جديد تخيل ڏانهن هن وڏي تبديليءَ کي قديم انسانن جي مطالعي ڪندڙ عالمن مختلف نالن سان بيان ڪيو آهي، جن ۾ ادراڪي انقلاب،[95] مٿئين پراڻي پٿر واري دور جو انقلاب[96] ۽ وڏي اڳتي ٽپ شامل آهن.[97]

مصنوعي تصور

[سنواريو]

عام مصنوعي ذهانت (AGI) جي هڪ ذيلي جزو طور مصنوعي تصور (آرٽيفيشل اميجينيشن) اهڙا حقيقي يا ممڪن افسانوي نمونا تيار، نقل ۽ سهولت فراهم ڪري ٿو،[98] جن جي بنياد تي اڳڪٿيون، ايجادون،[99] يا شعوري تجربا پيدا ڪري سگهجن. هي اصطلاح مشينن يا ڪمپيوٽري پروگرامن جي ان صلاحيت لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جنهن وسيلي اهي انسانن جي ذهني ۽ تخليقي سرگرمين، جهڙوڪ تخليقڪاري، بصري ادراڪ، ڊجيٽل فن، مزاح ۽ طنز جي تقليد ڪري سگهن ٿا.[100]

مصنوعي تصور جي تحقيق جا روايتي شعبا (مصنوعي) بصري[101] ۽ سمعي تصور تي مشتمل آهن،[102] جيڪي خيالن، ذهني تصويرن ۽ تصورن جي تشڪيل سان لاڳاپيل سڀني عملن کي شامل ڪن ٿا. هن شعبي ۾ مصنوعي بصري ياداشت، انساني جذبن جي بنياد تي مواد جي نمونابندي ۽ فلٽرنگ، ۽ تعاملي ڳولا جهڙن موضوعن تي پڻ تحقيق جاري آهي.[103] ان کان علاوه، اهو به اڀياس ڪيو پيو وڃي ته مصنوعي تصور مستقبل ۾ اهڙو مصنوعي جهان ڪيئن تخليق ڪري سگهي ٿو، جيڪو ماڻهن لاءِ حقيقت کان عارضي فرار جو ذريعو بڻجي سگهي.[104]

مصنوعي تصور جو هڪ اهم ذيلي شعبو مصنوعي اخلاق آهي، جيڪو وڌندڙ ڌيان حاصل ڪري رهيو آهي. مصنوعي ذهانت کي مشينن جي غلطين يا فيصلن جي ذميواري طئي ڪرڻ[105][106] ۽ اهڙيون مشينون تيار ڪرڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي ٿي، جيڪي عالمي سطح تي قبوليل اخلاقي اصولن تي عمل ڪن.[107] تازي تحقيق ۾ اخلاقيات جي سخت تعريف تي ڀاڙڻ بدران مشين لرننگ جي طريقن سان مشينن کي انساني اخلاقي فيصلن جي تقليد ڪرڻ سيکاريو وڃي ٿو.[108][109] هزارين ماڻهن جي اخلاقي فيصلن بابت ڊيٽا تي تربيت ڏنل اهڙا ماڊل عام طور تي وڏي پيماني تي قبوليل اخلاقي اصولن جي عڪاسي ڪري سگهن ٿا.[109]

عملي استعمال

[سنواريو]

مصنوعي تصور جا عملي استعمال تيزيءَ سان وڌي رهيا آهن. مثال طور، ريلم آف ڊزاسٽر نالي نظام ۾ آئيزيئاIsaiah (اشعيا: ھڪ عبراني پيغمبر) نالي مصنوعي تصوراتي ماڊل استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪو ممڪن آفتن جا منظرناما تيار ڪري انهن جي بنياد تي تجزيو ۽ منصوبابندي ۾ مدد فراهم ڪري ٿو.

اخلاقي تصور

[سنواريو]

اخلاقي تصور (مورل اميجينيشن) مان مراد عام طور اها ذهني صلاحيت آهي، جنهن وسيلي ماڻهو اخلاقي سوالن ۽ ڏکيائين جا حل تصور ۽ ذهني منظرڪشي جي عمل ذريعي ڳولي سگهي ٿو. علمي ادب ۾ "اخلاقي تصور" جون مختلف وصفون پيش ڪيون ويون آهن.[110]

فيلسوف مارڪ جانسن موجب، اخلاقي تصور "اها صلاحيت آهي، جنهن سان ماڻهو ڪنهن ڏنل صورتحال ۾ عمل ڪرڻ جي مختلف امڪانن کي تخليقي نموني پرکي سگهي ٿو ۽ ڪنهن خاص عمل مان پيدا ٿيندڙ امڪاني فائدي يا نقصان جو اڳواٽ تصور ڪري سگهي ٿو".[111]

هڪ مثال طور، اڊولف هٽلر تي قاتلاڻو حملو ڪندڙ ڪلاوس فون شٽائوفنبرگ بابت چيو ويو آهي ته هن (ٻين سببن سان گڏ) "اخلاقي تصور" جي عمل جي نتيجي ۾ نازي حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جو خطرو مول ورتو. هٽلر کي قتل ڪرڻ لاءِ سندس تياري رڳو پنهنجي ساٿين، ڪٽنب يا ان وقت جي دوستن سان همدردي جي ڪري نه هئي، پر هن ايندڙ نسلن ۽ انهن ماڻهن جي ممڪن تڪليفن بابت به سوچيو، جن کي هو ذاتي طور نه سڃاڻندو هو. ٻين لفظن ۾، اخلاقي تصور جي ذريعي هو اهڙن "مجرد" ماڻهن جي ڀلائي بابت به فڪرمند ٿيو، جهڙوڪ مستقبل جون جرمن نسلون، اهي ماڻهو جيڪي اڃا ڄاوا ئي نه هئا، يا اهي ماڻهو جيڪي سندس سڌي پهچ کان ٻاهر هئا.[112]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ سانچو:Cite The Britannica Dictionary
  2. ↑ "Imagination". Merriam-Webster Dictionary.
  3. ↑ سانچو:Cite Cambridge Dictionaries
  4. ↑ "Mental Imagery". The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University. 2021.
  5. ↑ Szczelkun, Stefan (2018-03-03). Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability. Stefan Szczelkun. ISBN 978-1-870736-10-7.
  6. 1 2 Norman, Ron (2000). "Cultivating Imagination in Adult Education". Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research: 1–2.
  7. ↑ Sutton-Smith, Brian (1988). "In Search of the Imagination". ۾ Egan, K.; Nadaner, D. (مرتب). Imagination and Education. New York: Teachers College Press. ص. 22.
  8. ↑ Egan, Kieran (1992). Imagination in Teaching and Learning. Chicago: University of Chicago Press. ص. 50.
  9. ↑ Devitt, Aleea L.; Addis, Donna Rose; Schacter, Daniel L. (2017-10-01). "Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis". Memory & Cognition 45 (7): 1078–1094. doi:10.3758/s13421-017-0716-1. PMID 28547677.
  10. ↑ Frye, Northrop (1963). The Educated Imagination. Toronto: Canadian Broadcasting Corporation. ص. 49.
  11. ↑ Goldman, Laurence (1998). Child's play: myth, mimesis and make-believe. Oxford New York: Berg Publishers. ISBN 978-1-85973-918-1.[صفحو گهربل]
  12. ↑ .ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي
  13. ↑ "imagination | Etymology of imagination by etymonline". www.etymonline.com (انگريزي ۾). 2024-07-27 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ Cottrell, Jonathan (2016), "Imagination, in modern philosophy", Routledge Encyclopedia of Philosophy (1 ڇاپو), London: Routledge, doi:10.4324/9780415249126-da083-1, ISBN 978-0-415-25069-6, 2024-07-31 تي حاصل ڪيل
  15. ↑
  16. ↑ Byrne, Ruth M. J. (2007). The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality. MIT Press. ص. 38. ISBN 978-0-262-26184-5.
  17. ↑ Vergunst, Jo (2012). Imagining Landscapes: Past, Present and Future. Ashgate Publishing. ISBN 978-1-4094-6144-9.
  18. ↑ Vyshedskiy, Andrey (2020). "Voluntary and Involuntary Imagination: Neurological Mechanisms, Developmental Path, Clinical Implications, and Evolutionary Trajectory". Evolutionary Studies in Imaginative Culture 4 (2): 1–18. doi:10.26613/esic.4.2.186.
  19. ↑ Pearson, Joel (2020-06-18). "The Visual Imagination". ۾ Abraham, Anna (مرتب). The Cambridge Handbook of the Imagination. Cambridge University Press. ص. 175. ISBN 978-1-108-42924-5.
  20. ↑ سنڌي آنلائين ڊڪشنري[مئل ڳنڍڻو] پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد
  21. 1 2 3 4 5 Pätzold, Deltev (2004). "Imagination in Descartes' Meditations". ۾ Nauta, Lodi; Pätzold, Detlev (مرتب). Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times. Groningen studies in cultural change. Leuven, Dudley, MA: Peeters. ص. 153–159, 172–173. ISBN 978-90-429-1535-0.
  22. 1 2 "The Internet Classics Archive | On the Soul by Aristotle". classics.mit.edu. 2024-07-04 تي حاصل ڪيل.
  23. 1 2 3 "Aristotle's Psychology > Imagination (Stanford Encyclopedia of Philosophy)". plato.stanford.edu (انگريزي ۾). 2024-06-10 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ "The Internet Classics Archive | Philebus by Plato". classics.mit.edu. 2024-07-30 تي حاصل ڪيل.
  25. 1 2 3 4 5 Cocking, John (1991-12-12). Murray, Penelope (مرتب). Imagination: A Study in the History of Ideas. London: Routledge. ص. 1, 8, 105–106. doi:10.4324/9780203980811. ISBN 978-0-203-98081-1.
  26. 1 2 Le Goff, Jacques (1988). The medieval imagination. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-47084-9.
  27. 1 2 3 Sumillera, Rocío G. (2016). "From Inspiration to Imagination: The Physiology of Poetry in Early Modernity". Parergon 33 (3): 17–42. doi:10.1353/pgn.2016.0129. ISSN 1832-8334.
  28. ↑ Castor, G. (1964). Pléiade poetics a study in sixteenth-century thought and terminology.
  29. ↑ "Man of Lawes Tale". metaphors.lib.virginia.edu. 2024-07-28 تي حاصل ڪيل.
  30. ↑ Chaucer, Geoffrey. "The Man of Laws Tale". ۾ Wyatt, A.J. (مرتب). The Canterbury Tales. London: University Correspondence College Press. Lines 550–553.
  31. 1 2 The Cambridge History of Renaissance Philosophy. Cambridge University Press. 1988. ISBN 978-0-521-25104-4.
  32. 1 2 Kooij, Suzanne (2004). "Poetic Imagination and the Paradigm of Painting in Early-modern France". Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times. Peeters. ISBN 978-90-429-1535-0.
  33. 1 2 3 Orobitg, Christine (2021). "Wit, Imagination, and the Goat". Cervantes and the early modern mind. Routledge. ص. 98–105. ISBN 978-0-415-78547-1.
  34. ↑ Harvey, E. Ruth (1975). The inward wits: psychological theory in the Middle Ages and the Renaissance. Warburg Institute. ISBN 978-0-85481-051-2.
  35. ↑ Bovey, Alixe (2002). Monsters and grotesques in medieval manuscripts. University of Toronto Press. ISBN 978-0-8020-8512-2.
  36. ↑ Frisvold, Nicholaj de Mattos (2013-01-01). Marsilio Ficino and His Platonic Psychology (Dissertation). Norwegian University of Science and Technology.
  37. ↑ de Iriarte, Mauricio. "El Ingenioso hidalgo y el Examen de ingenios: (qué debe Cervantes al Dr. Huarte de San Juan)" (Spanish ۾). Revista internacional de los estudios vascos 24 (4): 499–522.
  38. ↑ Green, Otis H. (1970). The literary mind of medieval & Renaissance Spain: essays. Studies in Romance languages. Lexington: University Press of Kentucky. ISBN 978-0-8131-1204-6.
  39. 1 2 Huarte de San Juan, Juan (1594). The examination of mens wits. Carew, Richard پاران ترجمو ڪيل. London. ص. 69–70, 103.
  40. ↑ Orobitg, Christine (2014-07-01). "Del Examen de ingenios de Huarte a la ficción cervantina, o cómo se forja una revolución literaria" (es ۾). Criticón (120–121): 23–39. doi:10.4000/criticon.700. ISSN 0247-381X. https://journals.openedition.org/criticon/700.
  41. ↑ Mestre Zaragozá, Marina (2018-08-29). "Les métiers de l'imagination dans l'Examen de ingenios para las ciencias de Huarte de San Juan" (fr ۾). Cahiers de recherches médiévales et humanistes. Journal of medieval and humanistic studies (35): 339–364. doi:10.4000/crm.15497. ISSN 2115-6360. https://journals.openedition.org/crmh/15497.
  42. ↑ Clarke, Desmond M. (2003). Descartes's theory of mind. Oxford : Oxford; New York: Clarendon Press; Oxford University Press. ISBN 978-0-19-926123-9. OCLC 52878350.
  43. ↑ Newman, Lex (2023), "Descartes' Epistemology", ۾ Zalta, Edward N.; Nodelman, Uri (مرتب), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2023 ڇاپو), Metaphysics Research Lab, Stanford University, 2024-07-29 تي حاصل ڪيل
  44. ↑ Runco, Mark A.; Albert, Robert S. (2010). "Creativity Research". ۾ Kaufman, James C.; Sternberg, Robert J. (مرتب). The Cambridge Handbook of Creativity. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-73025-9.
  45. ↑ Crane, William G. (1937-12-31). Wit and Rhetoric in the Renaissance. Columbia University Press. doi:10.7312/cran94640.
  46. ↑ Marr, Alexander; Garrod, Raphaële; Marcaida, José Ramón; Oosterhoff, Richard J. (2018-10-02). Logodaedalus. University of Pittsburgh Press. doi:10.2307/j.ctvcb5c95. ISBN 978-0-8229-8630-0.
  47. ↑ Mack, Peter (2004). "Early Modern Ideas of Imagination: The Rhetoric Tradition". ۾ Nauta, Lodi; Pätzold, Detlev (مرتب). Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times. Groningen studies in cultural change. Leuven, Dudley, MA: Peeters. ص. 59–60. ISBN 978-90-429-1535-0.
  48. ↑ Arrizabalaga, Jon (2018-08-29). "La medicina en Huarte de San Juan. Práctica clínica versus filosofía natural1". Cahiers de recherches médiévales et humanistes (35): 405–426. doi:10.4000/crm.15521. ISSN 2115-6360.
  49. ↑ Arrizabalaga, Jon; Giordano, Maria Laura (2020-12-30). "Cristianismo paulino en Huarte de San Juan: meritocracia y linaje en el Examen de ingenios para las ciencias (Baeza 1575, 1594)". Hispania Sacra 72 (146): 363–375. doi:10.3989/hs.2020.025. ISSN 1988-4265.
  50. ↑ Franklin, James (2000). "Diagrammatic reasoning and modelling in the imagination: the secret weapons of the Scientific Revolution" (PDF). ۾ Freeland, Guy; Corones, Anthony (مرتب). 1543 and All That: Image and Word, Change and Continuity in the Proto-Scientific Revolution. Dordrecht: Kluwer. ص. 53–115. ISBN 978-0-7923-5913-5.
  51. ↑ Kristeller, Paul Oskar; Tatarkiewicz, Wladyslaw; Kasparek, Christopher (January 1981). "A History of Six Ideas: An Essay in Aesthetics.". The Journal of Philosophy 78 (1): 56. doi:10.2307/2025397. ISSN 0022-362X. https://archive.org/details/journal-of-philosophy_1981-01_78_1/page/56.
  52. ↑ Dacey, John (1999). "Concepts of Creativity: A history". ۾ Runco, Mark A.; Pritzer, Steven R. (مرتب). Encyclopedia of Creativity. جلد 1. Elsevier. ISBN 978-0-12-227076-5.
  53. ↑ Gregory, A. P. R. (2003). Coleridge and the conservative imagination. Mercer University Press. p. 59
  54. ↑ Alembert, Jean Le Rond d'; Schwab, Richard N.; Rex, Walter E. (1995). Preliminary discourse to the Encyclopedia of Diderot. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-13476-5 – Internet Archive وسيلي.
  55. 1 2 Matherne, Samantha (2021). "Kant's theory of the imagination". ۾ Fridland, Ellen; Pavese, Carlotta (مرتب). The Routledge handbook of philosophy of skill and expertise. Routledge handbooks in philosophy. Abingdon, Oxon; New York, NY: Routledge. ISBN 978-1-138-74477-6.
  56. ↑ Kuehn, Manfred (2006). Louden, Robert B. (مرتب). Immanuel Kant: Anthropology from a Pragmatic Point of View. Cambridge: Cambridge University Press. ص. Anthro 7:167. doi:10.1017/cbo9780511809569. ISBN 978-0-511-80956-9.
  57. ↑ Kneller, Jane (2007-02-08). Kant and the Power of Imagination. Cambridge University Press. doi:10.1017/cbo9780511487248. ISBN 978-0-521-85143-5.
  58. ↑ López-Domínguez, Virginia (2018-12-22). "The Imagination in Kant and Fichte" (en ۾). Revista de Estud(i)os sobre Fichte 17 (17). doi:10.4000/ref.952. ISSN 2258-014X. https://journals.openedition.org/ref/952.
  59. ↑ Bates, Jennifer (2004). Hegel's Theory of Imagination. State University of New York Press. doi:10.1353/book4857. ISBN 978-0-7914-8445-6.
  60. ↑ Hoerni, Ulrich; Fischer, Thomas; Kaufmann, Bettina, مرتب (2019). The Art of C.G. Jung. W. W. Norton & Company. ص. 260. ISBN 978-0-393-25487-7.
  61. ↑ Jung, C. G.Hg (1997-12-31). Jung on Active Imagination. Princeton University Press. doi:10.1515/9781400866854. ISBN 978-1-4008-6685-4.
  62. ↑ The Saturday Evening Post (1929-10-26). What Life Means to Einstein An Interview by George Sylvester Viereck.
  63. ↑ Tesla, Nikola (1982). My inventions: the autobiography of Nikola Tesla. Internet Archive. Williston, Vt. : Hart Bros. ISBN 978-0-910077-00-2.
  64. ↑ Sartre, Jean-Paul (1972) [1940]. The Psychology of the Imagination. London: Psychology Press. ISBN 978-0-415-11954-2. OCLC 34102867.
  65. ↑ John B. Thompson, Studies in the Theory of Ideology (1984) p. 6
  66. ↑ John R. Searle, The Construction of Social Reality (Penguin 1996) p. 4
  67. 1 2 Imagination: Cross-Cultural Philosophical Analyses. Bloomsbury Academic. 2019. ص. 13–15. doi:10.5040/9781350050167. ISBN 978-1-350-05013-6.
  68. ↑ Copp, Paul (2014-12-31). The Body Incantatory: Spells and the Ritual Imagination in Medieval Chinese Buddhism. Columbia University Press. doi:10.7312/copp16270. ISBN 978-0-231-16270-8.
  69. ↑ Dalton, Jacob P. (2023-01-16). Conjuring the Buddha. Columbia University Press. doi:10.7312/dalt20582. ISBN 978-0-231-55618-7.
  70. 1 2 Long, Priscilla (2009-12-01). "My Brain On My Mind". The American Scholar. https://theamericanscholar.org/my-brain-on-my-mind/.
  71. ↑ Benedek, Mathias; Schües, Till; Beaty, Roger E.; Jauk, Emanuel; Koschutnig, Karl; Fink, Andreas; Neubauer, Aljoscha C. (2018-02-01). "To create or to recall original ideas: Brain processes associated with the imagination of novel object uses". Cortex 99: 93–102. doi:10.1016/j.cortex.2017.10.024. ISSN 0010-9452. PMID 29197665.
  72. ↑ Loftus, Elizabeth F. (May 1993). "The reality of repressed memories." (en ۾). American Psychologist 48 (5): 518–537. doi:10.1037/0003-066X.48.5.518. ISSN 1935-990X. PMID 8507050. https://doi.apa.org/doi/10.1037/0003-066X.48.5.518.
  73. ↑ Gonsalves, Brian; Reber, Paul J.; Gitelman, Darren R.; Parrish, Todd B.; Mesulam, M.-Marsel; Paller, Ken A. (October 2004). "Neural Evidence That Vivid Imagining Can Lead to False Remembering" (en ۾). Psychological Science 15 (10): 655–660. doi:10.1111/j.0956-7976.2004.00736.x. ISSN 0956-7976. PMID 15447635. https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/j.0956-7976.2004.00736.x.
  74. ↑ Garry, Maryanne; Manning, Charles G.; Loftus, Elizabeth F.; Sherman, Steven J. (June 1996). "Imagination inflation: Imagining a childhood event inflates confidence that it occurred" (en ۾). Psychonomic Bulletin & Review 3 (2): 208–214. doi:10.3758/BF03212420. ISSN 1069-9384. PMID 24213869. http://link.springer.com/10.3758/BF03212420.
  75. ↑ Piaget, J. (1967). The child's conception of the world. Tomlinson, J.; Tomlinson, A. پاران ترجمو ڪيل. London: Routledge & Kegan Paul.
  76. ↑ Abraham, Anna (2016-10-06). "The imaginative mind". Human Brain Mapping 37 (11): 4197–4211. doi:10.1002/hbm.23300. ISSN 1065-9471. PMID 27453527.
  77. ↑ Hustvedt, Siri (January 2011). "Three Emotional Stories: Reflections on Memory, the Imagination, Narrative, and the Self". Neuropsychoanalysis 13 (2): 187–196. doi:10.1080/15294145.2011.10773674. ISSN 1529-4145.
  78. ↑ Pearson, Joel (October 2019). "The human imagination: the cognitive neuroscience of visual mental imagery" (en ۾). Nature Reviews Neuroscience 20 (10): 624–634. doi:10.1038/s41583-019-0202-9. ISSN 1471-003X. PMID 31384033. https://www.nature.com/articles/s41583-019-0202-9.
  79. ↑ Schlegel, Alexander; Kohler, Peter J.; Fogelson, Sergey V.; Alexander, Prescott; Konuthula, Dedeepya; Tse, Peter Ulric (16 September 2013). "Network structure and dynamics of the mental workspace". Proceedings of the National Academy of Sciences 110 (40): 16277–16282. doi:10.1073/pnas.1311149110. ISSN 0027-8424. PMID 24043842. PMC 3791746. Bibcode: 2013PNAS..11016277S. https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2013-10-01_110_40/page/16277.
  80. ↑ Fink, Robert S. (December 1976). "Role of Imaginative Play in Cognitive Development" (en ۾). Psychological Reports 39 (3): 895–906. doi:10.2466/pr0.1976.39.3.895. ISSN 0033-2941. https://journals.sagepub.com/doi/10.2466/pr0.1976.39.3.895.
  81. ↑ Nehal, Mitasha; Rule, Peter N. (2018-06-27). "Imaginative play and reading development among Grade R learners in KwaZulu-Natal: An ethnographic case study". South African Journal of Childhood Education 8 (1). doi:10.4102/sajce.v8i1.518. ISSN 2223-7682. https://sajce.co.za/index.php/sajce/article/view/518.
  82. ↑ Galyer, Karma T.; Evans, Ian M. (January 2001). "Pretend Play and the Development of Emotion Regulation in Preschool Children" (en ۾). Early Child Development and Care 166 (1): 93–108. doi:10.1080/0300443011660108. ISSN 0300-4430. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0300443011660108.
  83. ↑ Bauer, Rebecca H.; Gilpin, Ansley T.; Thibodeau-Nielsen, Rachel B. (December 2021). "Executive functions and imaginative play: Exploring relations with prosocial behaviors using structural equation modeling" (en ۾). Trends in Neuroscience and Education 25. doi:10.1016/j.tine.2021.100165. PMID 34844695. https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2211949321000168.
  84. ↑ Nanay, Bence (February 2016). "The Role of Imagination in Decision-Making" (en ۾). Mind & Language 31 (1): 127–143. doi:10.1111/mila.12097. ISSN 0268-1064. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/mila.12097.
  85. ↑ Jenkins, Adrianna C.; Hsu, Ming (July 2017). "Dissociable Contributions of Imagination and Willpower to the Malleability of Human Patience" (en ۾). Psychological Science 28 (7): 894–906. doi:10.1177/0956797617698133. ISSN 0956-7976. PMID 28504898.
  86. ↑ Gamble, Beau; Tippett, Lynette J.; Moreau, David; Addis, Donna Rose (July 2021). "The Futures We Want: How Goal-Directed Imagination Relates to Mental Health" (en ۾). Clinical Psychological Science 9 (4): 732–751. doi:10.1177/2167702620986096. ISSN 2167-7026. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702620986096.
  87. ↑ Murphy, Susannah E.; Clare O'Donoghue, M.; Drazich, Erin H.S.; Blackwell, Simon E.; Christina Nobre, Anna; Holmes, Emily A. (November 2015). "Imagining a brighter future: The effect of positive imagery training on mood, prospective mental imagery and emotional bias in older adults" (en ۾). Psychiatry Research 230 (1): 36–43. doi:10.1016/j.psychres.2015.07.059. PMID 26235478.
  88. ↑ Arntz, Arnoud (April 2012). "Imagery Rescripting as a Therapeutic Technique: Review of Clinical Trials, Basic Studies, and Research Agenda" (en ۾). Journal of Experimental Psychopathology 3 (2): 189–208. doi:10.5127/jep.024211. ISSN 2043-8087.
  89. ↑ Rasmussen, Andreas Rosén; Raballo, Andrea; Preti, Antonio; Sæbye, Ditte; Parnas, Josef (2022-01-17). "Anomalies of Imagination, Self-Disorders, and Schizophrenia Spectrum Psychopathology: A Network Analysis". Frontiers in Psychiatry 12. doi:10.3389/fpsyt.2021.808009. ISSN 1664-0640. PMID 35111092.
  90. ↑ Gozé, Tudi; Fazakas, Istvan (2020). "Imagination and Self Disorders in Schizophrenia: A Review" (en ۾). Psychopathology 53 (5–6): 264–273. doi:10.1159/000509488. ISSN 0254-4962. PMID 33059352.
  91. ↑ Shanbhag, Trusha; Pothiyil, Dan Isaac (November 2024). "A Cognitive Approach to Maladaptive Daydreaming" (en ۾). Indian Journal of Psychological Medicine 46 (6): 585–588. doi:10.1177/02537176241236898. ISSN 0253-7176. PMID 39545109.
  92. ↑ Hobson, J. Allan (1 October 2009). "REM sleep and dreaming: towards a theory of protoconsciousness". Nature Reviews Neuroscience 10 (11): 803–813. doi:10.1038/nrn2716. PMID 19794431.
  93. ↑ Harmand, Sonia; Lewis, Jason E.; Feibel, Craig S.; Lepre, Christopher J.; Prat, Sandrine; Lenoble, Arnaud; Boës, Xavier; Quinn, Rhonda L. et al. (20 May 2015). "3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya". Nature 521 (7552): 310–315. doi:10.1038/nature14464. PMID 25993961. Bibcode: 2015Natur.521..310H. https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8697F75/download.
  94. ↑ Vyshedsky, Andrey (2019). "Neuroscience of Imagination and Implications for Human Evolution". Current Neurobiology 10 (2): 89–109. ISSN 0975-9042. http://currentneurobiology.org/neurobiology/neuroscience-of-imagination-and-implications-for-humanevolution.pdf. آرڪائيو ڪيا ويا 2019-05-31 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  95. ↑ Harari, Yuval N. (2014). Sapiens: a brief history of humankind. London: Harvill Secker. ISBN 978-1-84655-824-5. OCLC 890244744.
  96. ↑ Bar-Yosef, Ofer (October 2002). "The Upper Paleolithic Revolution". Annual Review of Anthropology 31 (1): 363–393. doi:10.1146/annurev.anthro.31.040402.085416. ISSN 0084-6570.
  97. ↑ Diamond, Jared M. (2006). The third chimpanzee: the evolution and future of the human animal. New York: HarperPerennial. ISBN 0-06-084550-3. OCLC 63839931.
  98. ↑ Abramson, J.; Ahuja, A; Carnevale, F. (21 November 2022). "Improving Multimodal Interactive Agents with Reinforcement Learning from Human Feedback". arXiv:2211.11602 [cs.LG].
  99. ↑ Allen, K.R.; Lopez-Guevara, T.; Stachenfeld, K.; Sanchez-Gonzalez, A.; Battaglia, P.; Hamrick, J.; Pfaff, T. (1 February 2022). "Physical Design using Differentiable Learned Simulators". arXiv:2202.00728 [cs.LG].
  100. ↑ "How Generative AI Can Augment Human Creativity". Harvard Business Review. 2023-06-16. ISSN 0017-8012. 2023-06-20 تي حاصل ڪيل.
  101. ↑ Thomee, B.; Huiskes, M.J.; Bakker, E.; Lew, M.S. (July 2007). "Visual information retrieval using synthesized imagery". Proceedings of the 6th ACM international conference on Image and video retrieval. ACM. ص. 127–130. doi:10.1145/1282280.1282303. ISBN 978-1-59593-733-9. S2CID 11199318. 19 December 2023 تي حاصل ڪيل.
  102. ↑ AUDIO CONTENT TRANSMISSION by Xavier Amatriain & Perfecto Herrera, "Publications" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 2007-01-06 تي محفوظ ڪيل. 2007-12-22 تي حاصل ڪيل.
  103. ↑ Oliva, Aude (2008). "Visual long-term memory has a massive storage capacity for object details". Proceedings of the National Academy of Sciences 105 (38): 14325–14329. doi:10.1073/pnas.0803390105. PMID 18787113. PMC 2533687. Bibcode: 2008PNAS..10514325B. https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-09-23_105_38/page/14325.
  104. ↑ Hypertext and "the Hyperreal" by Stuart Moulthrop, ييل يونيورسٽي http://portal.acm.org/citation.cfm?doid=74224.74246
  105. ↑ Tigard, Daniel W. (2021-06-10). "Artificial Moral Responsibility: How We Can and Cannot Hold Machines Responsible". Cambridge Quarterly of Healthcare Ethics 30 (3): 435–447. doi:10.1017/s0963180120000985. ISSN 0963-1801. PMID 34109925.
  106. ↑ Constantinescu, Mihaela; Vică, Constantin; Uszkai, Radu; Voinea, Cristina (2022-04-12). "Blame It on the AI? On the Moral Responsibility of Artificial Moral Advisors". Philosophy & Technology 35 (2). doi:10.1007/s13347-022-00529-z. ISSN 2210-5433.
  107. ↑ Allen, Colin; Varner, Gary; Zinser, Jason (July 2000). "Prolegomena to any future artificial moral agent". Journal of Experimental & Theoretical Artificial Intelligence 12 (3): 251–261. doi:10.1080/09528130050111428. ISSN 0952-813X. Bibcode: 2000JETAI..12..251A.
  108. ↑ Moser, Christine; den Hond, Frank; Lindebaum, Dirk (March 2022). "Morality in the Age of Artificially Intelligent Algorithms". Academy of Management Learning & Education 21 (1): 139–155. doi:10.5465/amle.2020.0287. ISSN 1537-260X.
  109. 1 2 Floridi, Luciano (2016-12-28). "Faultless responsibility: on the nature and allocation of moral responsibility for distributed moral actions". Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences 374 (2083). doi:10.1098/rsta.2016.0112. ISSN 1364-503X. PMID 28336791. Bibcode: 2016RSPTA.37460112F.
  110. ↑ Freeman, R. E.; Dmytriyev, S.; Wicks, A. C. (2018). The moral imagination of Patricia werhane: A festschrift. Springer International Publishing. ص. 97.
  111. ↑ Johnson, M. (1993). Moral imagination. Chicago: University of Chicago Press. ص. 202.
  112. ↑ Langhof, J. G.; Gueldenberg, S. (2021). "Whom to serve? Exploring the moral dimension of servant leadership: Answers from operation Valkyrie". Journal of Management History 27 (4): 537–573. doi:10.1108/jmh-09-2020-0056.

سانچو:NIE Poster

وڌيڪ مطالعو

[سنواريو]
ڪتاب
مقالا

تصور کي مرڪزي فلسفياتي تصور طور پيش ڪندڙ ٽن اهم فلسفين ۾ ڪينڊل والٽن، جان سالس ۽ رچرڊ ڪيرني شامل آهن. انهن بابت خاص طور هيٺيان ڪتاب ڏسو:

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Wiktionary-inline

سانچو:ذهني عمل سانچو:اخلاقي خوبيون

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=تخيل&oldid=407718" تان ورتل