تجسس
.jpg)
تجسس (Curiosity) هڪ اهڙي خاصيت آهي جنهن جو تعلق تجسس واري سوچ، جهڙوڪ ڳولا، جاچ پڙتال، ۽ سکيا سان آهي، جيڪا انسانن ۽ ٻين جانورن ۾ واضح طور نظر اچي ٿي.[1] تجسس ترقياتي نفسيات (Developmental psychology) ۾ مدد ڪري ٿو، جنهن مان سکيا جو عمل ۽ علم توڙي مهارت حاصل ڪرڻ جي خواهش جنم وٺي ٿي.[2]
تجسس کي هڪ ارتقائي مطابقت (evolutionary adaptation) پڻ سمجهيو ويندو آهي. ڪجهه تجسس رکندڙ جانور (جهڙوڪ ڪانءُ، آڪٽوپس، ڊولفن، هاٿي ۽ ڪوئا) معلومات حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ته جيئن هو پنهنجي ماحول سان مطابقت پيدا ڪري سگهن.[3] هن رويي کي "نيوفيلیا" (neophilia) چئبو آهي، يعني نين شين سان محبت.
سبب (Causes)
[سنواريو]تجسس جي شروعاتي تعريفن موجب هي معلومات حاصل ڪرڻ جي هڪ تحريڪي خواهش آهي.[4]
ڊينيل برلائن (Daniel Berlyne) تجسس پيدا ڪندڙ عنصرن کي ٽن حصن ۾ ورهايو آهي:
- جسماني متغيرات (Psychophysical variables): جسماني شدت.
- ماحولياتي متغيرات (Ecological variables): ڪم جي اهميت.
- تقابلي متغيرات (Collative variables): نئين صورتحال، پيچيدگي، ۽ غير يقيني صورتحال جي وچ ۾ مقابلو.
نظريا (Theories)
[سنواريو]تجسس-تحريڪ نظريو (Curiosity-drive theory)
[سنواريو]هي نظريو ٻڌائي ٿو ته جڏهن اسان ڪنهن "غير يقيني صورتحال" يا "مبهم" حالت جو شڪار ٿيندا آهيون، ته اسان کي اها ڪيفيت ناپسند هوندي آهي. ان ناپسنديده احساس کي گهٽائڻ لاءِ اسان معلومات گڏ ڪندا آهيون ته جيئن ذهني سڪون حاصل ڪري سگهجي. جڏهن اسان ان اڻڄاتل شيءِ کي سمجهي وٺندا آهيون، ته اسان جو تجسس ختم ٿي ويندو آهي.[5]
مثالي-جوش جو نظريو (Optimal-arousal theory)
[سنواريو]هي نظريو ان ڳالهه جي وضاحت ڪري ٿو ته ماڻهو اڪثر بغير ڪنهن خاص ضرورت جي به تجسس ڇو ظاهر ڪن ٿا. ان موجب هر انسان جو هڪ "مثالي جوش" (Optimal arousal) هوندو آهي. جيڪڏهن ماحول بورنگ هوندو ته اسان جوش وڌائڻ لاءِ نيون شيون ڳوليندا آهيون، ۽ جيڪڏهن ماحول تمام گهڻو پيچيده هوندو ته اسان ان کي سمجهي جوش کي مثالي سطح تي آڻڻ جي ڪوشش ڪندا آهيون.[6]
ادراڪي-مستقلي نظريو (Cognitive-consistency theory)
[سنواريو]هن نظريي موجب جڏهن اسان جي توقع ۽ اصل صورتحال جي وچ ۾ فرق هوندو آهي، ته تجسس پيدا ٿيندو آهي. اسان معلومات حاصل ڪري ان تضاد کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهيون.[7]
اعصابي نظام جو ڪردار
[سنواريو]تجسس جو سڌو سنئون تعلق دماغ جي "انعامي رستي" (Reward system) سان آهي، جيڪو سکيا، يادگيري ۽ تحريڪ تي اثر انداز ٿئي ٿو.
تحريڪ ۽ انعام
[سنواريو]جڏهن اسان ڪا نئين شيءِ سکڻ جي توقع ڪندا آهيون، ته دماغ ۾ ڊوپامين (dopamine) جو اخراج ٿئي ٿو. ڊوپامين ئي اها ڪيميائي مادي آهي جيڪا نئين معلومات کي هڪ "انعام" طور تفسير ڪري ٿي.[8]
نيوڪليس اڪمبنس (Nucleus accumbens)
[سنواريو]نيوڪليس اڪمبنس (nucleus accumbens) نيورونز جو هڪ مجموعو آهي جيڪو انعامي رستي کي متحرڪ ڪرڻ ۾ اهم آهي. جڏهن اسان ڪا نئين شيءِ پسند ڪندا آهيون، ته هن حصي مان اوپيائيڊس (opioids) خارج ٿين ٿا، جيڪي اسان کي اها شيءِ وڌيڪ ڳولڻ تي مجبور ڪن ٿا.[9][10]
حوالا
[سنواريو]- ↑ "A theory of human curiosity". British Journal of Psychology 45 (3). August 1954. PMID 13190171.
- ↑ Zuss M (2012). The Practice of Theoretical Curiosity. Springer Publishing.
- ↑ "Neophilia and exploration in juvenile common ravens". Animal Behaviour. 1995.
- ↑ "The psychology of curiosity". Psychological Bulletin. 1994.
- ↑ "Predictive abilities of curiosity". Education Research International. 2023.
- ↑ حوالي جي چڪ: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named ":Berlyne". - ↑ "The principle of consistency". Behavioural Processes. 2019.
- ↑ "Dopamine modulates novelty seeking behavior". Behavioral Neuroscience. 2014.
- ↑ حوالي جي چڪ: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named "litman". - ↑ حوالي جي چڪ: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named "Kakade_2002".