بدعت
بِدعَتَ:bid‘ah :(عربي ٻولي: بدعة; انگريزي ٻولي: innovation) مذھبي معاملن ۾ نواڻ يا تبديلي[1][2] بِدعَتَ عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي اصطلاحي معنيٰ آهي ”ڪا اهڙي رسم يا طريقو، جنهن ۾ قرآن ۽ سنت جي پيرويءَ کان تجاوز ڪيو وڃي“. دين اسلام جي شريعت ۾ نئين رسم، جيڪا نبي سڳوري صلي الله عليه وسلم جي وقت ۾ نه ٿي هجي.[3] ڊاڪٽر طاهر القادري جو خيال آهي تہ لفظي ۽ اصطلاحي اختلافن باوجود اسلام جا سڀئي مڪتبہ فڪر ان امر تي متفق آهن تہ ڪنھن نئين امر جي حلت ۽ حرمت، جواز يا عدم جواز جي تعين لاءِ بدعت جي تقسيم اڻٽر آهي.ڇوتہ جيڪڏهن بدعت کي ڪنھن امتياز ۽ فرق کان سواءِ رڳو ھڪ ايڪو سمجھي نبي صه کان پوءِ ھر نئين ڪم کي ايجاد سمجھي حرام يا مردود قرار ڏجي ته دين جي تعليم ۽ اسلامي فقہ جو وڏو حصو ، اجتھاد جون سڀ صورتون، قياس سڀ ناجائز ٿي ويندا. [4] امام ابن تيميہ (728ھ) پنھنجي ڪتاب .’’منہاج السنۃ’’۾ چوي ٿو تہ عمر فاروق جو فرمان. نعمت البدعة هذهِ[5],[6] ۾ بدعت جي لغوي معني جي وضاحت ڪندي فرمايو تہ:
إنّما سمّاها بدعة لأن ما فعل ابتداء، بدعة لغة، وليس ذلک بدعة شرعية، فإنّ البدعة الشّرعية التی هی ضلالة ما فعل بغير دليل شرعی[7]
ان کي (باجماعت نماز تراويح کي) بدعت ان لاءِ چيو ويندو آهي جو اھو عمل ان کان پھريون ايئن نه ٿيو هو تنھن ڪري اھا بدعت لغوي آھي. اھا بدعت شرعي ناھي.بدعت شرعي اھڙي گمراھي آھي جيڪا دليل شرعي کانسواءِ عمل ۾ آندي وڃي.— امام تيميہ[4]
بدعت جو لفظ فقيھن ۽ اسلامي قانوني ماھرن اھڙن عقيدن، ڪمن ۽ رسمن جي باري ۾ استعمال ڪيو آهي جيڪي قرآن ۽ سنت کان ٻاهر آھن[8]. تمام اڪابر فقيھن ، ابن تيميه (وفات:1380) جا پوئلڳن، حنبلي فقه وارن، سعودي عرب ۾ وھابي تحريڪ وارن ۽ ٻين ھر ان شئي کي رد ڪري ڇڏيو جيڪا انھن مطابق دين اندر نئين ھئي[8]. اسلام ۾ جن بدعتن جي اجازت آهي انھن ۾ عربي گرامر جو مطالعو، اسڪول ٺاھڻ، عمدہ ڪپڙا پائڻ، مھمانن کي عمدو کاڌو کارائڻ، وغيره شامل آهن[8]. مسجدون سينگارڻ ۽ قرآن جون قلمي نسخا ٺاھڻ مڪروه يا ناپسنديده بدعتون قرار ڏنيون ويون پر انھن جي منع نہ ڪئي وئي، نہ وري ان جي سزا رکي وئي[8]. بت پرستي جي بدعت کي ڪفر قرار ڏنو ويو. سني فقيھن مزارن تي ادا ڪيون ويندڙ رسمن، شيعن جي امامن لاء خيالن ۽ احمدين جي خيالن کي بت بہ بدعت جي زمري ۾ رکيو آھي[8]. جديد دؤر ۾ اڳي جي ڀيٽ ۾ بدعت اسلام جو سڀ کان وڌيڪ بحث وارن موضوعن ۾ شامل آهي. بنياد پرست نہ رڳو مذھبي عملن پر گھڻ مذھبي سماج جي سيڪيولر ريتن کي نندڻ لاء پڻ بدعت جو لفظ استعمال ڪن ٿا. انھن ريتن ۾ سالگره، پالتو جاندار رکڻ، موسيقي ٻڌڻ، ملڪ جي جھنڊي کي سلامي ڏيڻ شامل آھن. ساڳي خيال جي برعڪس بنيادپرستن پنھنجي عام زندگين ۾، پنھنجا ادارا ھلائڻ ۾ ۽ تبليغي ڪمن ۾ جديد ٽيڪنالاجي جي استعمال کي قبول ڪيو آهي جنھن جو قرآن ۽ سنت ۾ ذڪر ڪانھي[8]. ترقي پسند مسلمانن سٺين بدعتن جي خيال جي پذيرائي ڪئي آهي. انھن مان اڪثر خالد ابوالفضل (جنم 1963) جھڙن مفڪرن سان سھمت آھن جنھن اھو خيال ڏنو تہ جيڪا شئي اخلاقي بصيرت جي بنياد تي قائم آهي ان کي خراب بدعت قرار ڏئي رد نہ ٿو ڪري سگھجي[8].
بدعت حديث جي روشنيءَ ۾
[سنواريو]حضرت عائشه روايت ڪري ٿي تہ:
من أحدث فی أمرنا هذا ما ليس منه فهو ردّ. ترجمو:جنهن به اسان جي دين ۾ ڪا اهڙي شيءِ پيدا ڪئي جيڪا هن ۾ نه هئي ته اهو انسان مردود آهي.
بدعت جا قسم
[سنواريو]اسلامي فقه ۽ حديث جي عالمن وٽ بدعت جي درجابندي ۽ ان لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاحن بابت مختلف طريقا ملن ٿا. ڪجهه عالمن بدعت کي لغوي وسيع معنيٰ ۾ وٺندي ان کي شرعي حڪمن موجب مختلف قسمن ۾ ورهايو آهي، جڏهن ته ٻين عالمن جي نظر ۾ شرعي اصطلاح ۾ بدعت رڳو اهڙي نئين ديني ڳالهه کي چئبو آهي، جنهن جو شريعت ۾ ڪو بنياد نه هجي؛ تنهنڪري سندن اصطلاح موجب هر شرعي بدعت مذموم آهي.[12][13]
ان اختلاف جو هڪ اهم سبب بدعت جي لغوي ۽ شرعي معنيٰ ۾ فرق آهي. ابن حجر عسقلاني موجب، شريعت جي اصطلاح ۾ اهڙي نئين ڳالهه، جنهن جو شريعت ۾ ڪو اصل نه هجي، بدعت سڏجي ٿي؛ جڏهن ته جنهن لاءِ شريعت ۾ ڪو بنياد موجود هجي، تنهن کي انهيءَ شرعي معنيٰ ۾ بدعت نه چيو ويندو. لغوي معنيٰ ۾ وري اڳئين مثال کان سواءِ پيدا ڪيل يا رائج ڪيل شيءِ کي بدعت چئي سگهجي ٿو.[14]
هن بحث ۾ حديث «هر بدعت گمراهي آهي» پڻ بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها روايت صحيح مسلم ۾ جابر بن عبدالله کان نقل ٿيل آهي.[15] اهڙيءَ طرح عائشه کان روايت آهي ته محمد چيو ته جيڪو سندن ديني معاملي ۾ اهڙي شيءِ پيدا ڪري جيڪا ان مان نه هجي، اها رد آهي.[16]
بدعت حسنه ۽ بدعت سيئه
[سنواريو]ڪجهه عالمن، خاص طور امام شافعي ڏانهن منسوب ڪيل مشهور تقسيم ۾، نون معاملن کي ٻن وسيع قسمن ۾ بيان ڪيو آهي: اهڙو نئون ڪم جيڪو قرآن، سنت، اثر يا اجماع جي مخالفت نه ڪري، ۽ اهڙو نئون ڪم جيڪو انهن مان ڪنهن جي مخالفت ڪري. ابو بڪر بيهقي مناقب الشافعي ۾ شافعي کان اهو قول نقل ڪيو آهي ته نوان معاملا ٻن قسمن جا آهن: جيڪي ڪتاب، سنت، اثر يا اجماع جي مخالفت ڪن، سي گمراهيءَ واري بدعت آهن؛ ۽ جيڪي خير جا نوان ڪم انهن جي مخالفت نه ڪن، سي مذموم ناهن.[17]
انهيءَ بنياد تي بعد جي فقهي ادب ۾ هي اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن:
- بدعت حسنه — لغوي يا وسيع اصطلاح موجب اهڙو نئون عمل، جنهن کي شريعت جي عام اصولن سان موافق سمجهيو وڃي.
- بدعت سيئه يا بدعت مذمومه — اهڙو نئون ديني عمل، جيڪو شريعت جي اصولن يا ثابت ٿيل ديني دليلن جي خلاف هجي.
انهن اصطلاحن جي استعمال بابت سڀني عالمن جو طريقو ساڳيو ناهي. جيڪي عالم بدعت کي فقط شرعي مذموم معنيٰ ۾ استعمال ڪن ٿا، سي بدعت حسنه جي بدران اهڙي عمل کي سنت، جائز وسيلو يا شرعي اصل هيٺ ايندڙ نئون طريقو قرار ڏين ٿا.[18]
پنجن شرعي حڪمن موجب تقسيم
[سنواريو]عز بن عبدالسلام بدعت کي وسيع لغوي مفهوم ۾ وٺندي ان کي پنجن شرعي حڪمن ۾ ورهايو: واجب، حرام، مندوب، مڪروه ۽ مباح. سندس بيان موجب ڪنهن نئين عمل جو حڪم طئي ڪرڻ لاءِ ان کي شريعت جي عام قاعدن تي پرکيو وڃي؛ جيڪڏهن اهو وجوب جي قاعدن هيٺ اچي ته واجب، حرمت جي قاعدن هيٺ اچي ته حرام، استحباب هيٺ اچي ته مندوب، ڪراهت هيٺ اچي ته مڪروه ۽ اباحت جي قاعدن هيٺ اچي ته مباح قرار ڏنو وڃي.[13]
واجب
[سنواريو]عز بن عبدالسلام اهڙن نون وسيلن کي هن زمري ۾ رکيو، جيڪي ڪنهن شرعي واجب کي پورو ڪرڻ لاءِ ضروري ٿي پون. هن مثال طور نحو جي علم جي تدوين جو ذڪر ڪيو، ڇاڪاڻتہ قرآن ۽ حديث جي صحيح سمجهه ۽ شريعت جي حفاظت لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ ضروري ٿي سگهي ٿي. هن اصولِ فقه جي تدوين ۽ صحيح ۽ ضعيف روايتن جي سڃاڻپ لاءِ علمي طريقن جي ترقيءَ کي پڻ هن سلسلي سان ڳنڍيو.[13]
حرام
[سنواريو]اهڙيون نيون مذهبي ڳالهيون يا عقيدا، جيڪي شرعي اصولن جي مخالفت ڪن، هن تقسيم موجب حرام بدعت ۾ اچن ٿا. عز بن عبدالسلام پنهنجي دور جي ڪلامي بحثن جي حوالي سان قدريه، مرجئه ۽ ٻين اهڙن فرقن جي ڪن نظرين کي مثال طور پيش ڪيو.[13]
مندوب
[سنواريو]اهڙا نوان انتظام يا خير جا ڪم، جن لاءِ شريعت جي عام اصولن مان حمايت ملي، مندوب قرار ڏئي سگهجن ٿا. عز بن عبدالسلام مدرسن ۽ مسافرن يا محتاجن لاءِ رهائشگاهن جي تعمير جهڙن ڪمن کي هن قسم جا مثال ڄاڻايا.[13]
مڪروه
[سنواريو]اهڙا نوان عمل، جيڪي صريح حرام نه هجن پر شرعي قاعدن موجب ناپسنديده هجن، هن تقسيم ۾ مڪروه جي زمري ۾ اچن ٿا. اهڙن عملن جي تعين ۾ فقيهن وچ ۾ اختلاف ٿي سگهي ٿو.[13]
مباح
[سنواريو]اهڙيون نيون عادتون يا وسيلا، جن بابت نه ممانعت هجي ۽ نه خاص استحباب، مباح جي زمري ۾ اچي سگهن ٿا. عز بن عبدالسلام کاڌي، پيتي، لباس ۽ رهائش جي جائز سهولتن ۾ واڌ کي ان جا مثال ڄاڻايو.[13]
امام نووي پڻ هن پنجن قسمن واري تقسيم کي نقل ۽ قبول ڪيو. شرح صحيح مسلم ۾ هن «هر بدعت گمراهي آهي» واري حديث کي عام مخصوص قرار ڏيندي لکيو ته عالمن بدعت کي واجب، مندوب، حرام، مڪروه ۽ مباح قسمن ۾ ورهايو آهي.[12]
تراويح ۽ عمر جو قول
[سنواريو]هن بحث ۾ عمر بن خطاب جو تراويح بابت قول پڻ گهڻو ذڪر ڪيو ويندو آهي. صحيح بخاري موجب عمر رمضان ۾ ماڻهن کي هڪ امام پٺيان گڏ ڏسي ان انتظام بابت «نعمت البدعة هذه» چيو، جنهن جو مفهوم آهي: هيءَ ڪهڙي نه سٺي نئين ڳالهه آهي.[19]
نووي ۽ ساڳئي طريقي جي عالمن هن قول کي ان ڳالهه جي دليلن مان شمار ڪيو ته بدعت جو لفظ لغوي معنيٰ ۾ سٺي نئين انتظام لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو.[12] ٻئي طرف جيڪي عالم شرعي بدعت کي بنا تقسيم جي مذموم سمجهن ٿا، تن جي تشريح موجب عمر هتي لفظ بدعت لغوي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو، ڇاڪاڻتہ جماعت سان رمضان جي قيام جو اصل عمل محمد جي سنت مان ثابت هو.[18]
«سنت حسنه» واري حديث
[سنواريو]صحيح مسلم ۾ جرير بن عبدالله بجلي کان روايت ڪيل حديث ۾ محمد کان «اسلام ۾ سٺي سنت جاري ڪرڻ» ۽ ان تي عمل ڪندڙن جي اجر بابت روايت نقل ٿيل آهي.[20] هن حديث کي بدعت حسنه جي بحث ۾ ڪڏهن دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي. بهرحال حديث جو اصل پسمنظر صدقي جي هڪ اڳ ۾ مشروع عمل ۾ اڳڀرائي ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي؛ تنهنڪري ان مان نئين عبادت ايجاد ڪرڻ جو مفهوم ڪڍڻ بابت عالمن جون تشريحون هڪجهڙيون ناهن.
تقسيم جي مخالفت ڪندڙ راءِ
[سنواريو]عالمن جي هڪ ٻي روايت موجب بدعت جڏهن شرعي اصطلاح طور استعمال ٿئي ته اها پاڻ ئي مذموم ديني نواڻ لاءِ مخصوص آهي؛ تنهنڪري ان کي سٺي شرعي بدعت ۽ خراب شرعي بدعت ۾ ورهائڻ مناسب ناهي. هن راءِ جا عالم «هر بدعت گمراهي آهي» واري حديث کي بنياد بڻائين ٿا ۽ چون ٿا ته مدرسن جي تعمير، علمي ڪتابن جي تدوين، جديد مواصلاتي وسيلا يا اهڙا ٻيا ڪم شرعي بدعت ناهن، ڇاڪاڻتہ اهي اڳ ۾ موجود شرعي مقصدن کي حاصل ڪرڻ جا نوان وسيلا آهن.[18]
انهيءَ نقطه نظر موجب عمر بن خطاب جو تراويح بابت بدعت جو لفظ استعمال ڪرڻ پڻ لغوي معنيٰ ۾ هو، نه شرعي اصطلاحي معنيٰ ۾. جديد دور ۾ عبدالعزيز بن باز سميت ڪيترن عالمن هن تشريح کي اختيار ڪيو آهي.[18]
اهڙيءَ طرح اختلاف جو هڪ اهم حصو بدعت جي تعريف ۽ اصطلاحي دائري سان لاڳاپيل آهي: هڪ طريقو هر نئين شيءِ کي وسيع لغوي مفهوم ۾ وٺي پوءِ ان تي پنج شرعي حڪم لاڳو ڪري ٿو، جڏهن ته ٻيو طريقو بدعت جو شرعي اصطلاح شروع کان ئي اهڙي ديني نواڻ لاءِ مخصوص ڪري ٿو، جنهن لاءِ شريعت ۾ معتبر بنياد موجود نه هجي. تنهن هوندي به ٻنهي طريقن جي وچ ۾ صرف لفظي اختلاف هجڻ يا فقهي طور وڌيڪ بنيادي اختلاف هجڻ بابت عالمن جون تشريحون مختلف آهن، تنهنڪري ان اختلاف کي مڪمل طور لفظي اختلاف قرار ڏيڻ سڀني مڪتبن جي موقف جي صحيح نمائندگي نه ڪندو.
بدعت بابت اهل سنت جي عالمن جا قول
[سنواريو]- ابو حامد غزالي چيو آهي: «هر نئين پيدا ڪيل شيءِ منع ڪيل ناهي، بلڪ منع ڪيل بدعت اها آهي، جيڪا ڪنهن ثابت سنت جي مخالفت ڪري يا شريعت جي ڪنهن حڪم کي ختم ڪري.»[21]
- ابن رجب حنبلي چيو آهي: «بدعت مان مراد اهڙي نئين پيدا ڪيل شيءِ آهي، جنهن لاءِ شريعت ۾ ڪو اهڙو اصل موجود نه هجي، جيڪو ان تي دلالت ڪري؛ پر جنهن لاءِ شريعت ۾ ڪو اصل موجود هجي، جيڪو ان تي دلالت ڪري، سا شرعي طور بدعت ناهي، جيتوڻيڪ لغوي لحاظ کان بدعت هجي.»[22]
- ابن اثير جزري چيو آهي: «بدعت جا ٻه قسم آهن: هدايت واري بدعت ۽ گمراهيءَ واري بدعت. جيڪا شيءِ رسول الله جي حڪم جي خلاف هجي، سا مذمت ۽ انڪار جي دائري ۾ اچي ٿي، ۽ جيڪا انهيءَ شيءِ جي عام دائري هيٺ اچي، جنهن جي ترغيب ڏني وئي هجي، سا ساراهه جي دائري ۾ اچي ٿي.»[23] هن وڌيڪ چيو ته «سٺي بدعت حقيقت ۾ سنت آهي»، ۽ انهيءَ تشريح موجب «هر نئين پيدا ڪيل شيءِ بدعت آهي» واري حديث مان مراد اها نئين شيءِ آهي، جيڪا شريعت جي اصولن جي مخالفت ڪري ۽ سنت سان موافق نه هجي.[23]
- سعد الدين تفتازاني چيو آهي: «اها جهالت آهي ته هر اهڙي ڪم کي، جيڪو صحابه ڪرام جي زماني ۾ موجود نه هو، مذموم بدعت قرار ڏنو وڃي، جيتوڻيڪ ان جي خراب هجڻ تي ڪو دليل موجود نه هجي، ۽ ان لاءِ 'نون پيدا ڪيل معاملن کان بچو' واري حديث کي دليل بڻايو وڃي؛ جڏهن ته ان مان مراد دين ۾ اهڙي شيءِ داخل ڪرڻ آهي، جيڪا دين مان نه هجي.»[24]
سنين ۾ خراب بدعت جا شرط
[سنواريو]يوسف القرضاوي پنهنجي ڪتاب السنة والبدعة ۾ خراب يا مذموم بدعت جي سڃاڻپ لاءِ هي شرط بيان ڪيا آهن:[26]
- ان جو تعلق دين سان هجي، ڇاڪاڻتہ هن تعريف موجب بدعت دين جي معاملن ۾ ٿيندي آهي؛ عام دنياوي عادتن ۽ معاملن ۾ پيدا ٿيندڙ هر نئين شيءِ کي شرعي بدعت نه چيو ويندو آهي.
- ان نئين عمل يا ڳالهه جو شريعت ۾ ڪو اصل يا بنياد نه هجي؛ جيڪڏهن ان لاءِ شريعت ۾ ڪو معتبر اصل موجود هجي ته هن تعريف موجب ان کي بدعت قرار نه ڏنو ويندو.
سٺي بدعت جا مثال
[سنواريو]انهن عملن مان، جن کي بدعت حسنه جي تقسيم کي قبول ڪندڙ عالمن شريعت ۾ اصل رکندڙ نون انتظامن يا عملن جا مثال قرار ڏنو آهي ۽ جيڪي محمد بن عبدالله کان پوءِ وجود ۾ آيا، هي شامل آهن:
- قرآن مجيد کي ٻن جلدن جي وچ ۾ هڪ مصحف جي صورت ۾ گڏ ڪرڻ؛ عمر بن خطاب، ابو بڪر صديق کي قرآن جي ضايع ٿيڻ جي انديشي سبب ان کي گڏ ڪرڻ جي صلاح ڏني، جنهن کان پوءِ قرآن کي هڪ هنڌ گڏ ڪرڻ جو ڪم ڪيو ويو.
- تراويح جي نماز لاءِ ماڻهن کي هڪ امام پٺيان گڏ ڪرڻ؛ عبدالرحمان بن عبدالقاري کان روايت آهي ته هو رمضان جي هڪ رات عمر بن خطاب سان مسجد ڏانهن ويو، جتي ماڻهو الڳ الڳ نماز پڙهي رهيا هئا. عمر کين هڪ قاريءَ جي پٺيان گڏ ڪرڻ کي بهتر سمجهيو ۽ پوءِ کين ابي بن ڪعب جي امامت هيٺ گڏ ڪيو. ٻي رات ماڻهن کي گڏجي نماز پڙهندي ڏسي عمر چيو: «هيءَ ڪهڙي نه سٺي بدعت آهي.» هن رات جي آخري حصي ۾ نماز پڙهڻ کي شروعاتي حصي ۾ پڙهڻ کان وڌيڪ ڀلو پڻ قرار ڏنو.[27] بدعت جي هن استعمال جي تشريح بابت اسلامي عالمن ۽ مختلف فقهي روايتن ۾ اختلاف موجود آهي.
- جمعي جي ڏينهن اضافي اذان جو انتظام؛ سائب بن يزيد کان روايت آهي ته عثمان بن عفان جي دور ۾ مديني جي آبادي وڌڻ کان پوءِ جمعي لاءِ هڪ اضافي اذان جو انتظام ڪيو ويو. ان کان اڳ جمعي جي اذان امام جي منبر تي ويهڻ وقت ڏني ويندي هئي.[28]
- عثمان بن عفان جي خلافت دوران قرآن جي قراءتن ۾ اختلاف وڌڻ جي انديشي سبب معياري مصحف جون نقلون تيار ڪرائي مختلف علائقن ڏانهن موڪلڻ. ان کان اڳ قرآن کي هڪ مجموعي صورت ۾ گڏ ڪرڻ جو ڪم ابو بڪر صديق جي خلافت ۾ ٿي چڪو هو.[29]
- قرآن جي لکڻيءَ ۾ نقطن ۽ ٻين علامتن جو استعمال، جيڪو ابتدائي اسلامي دور کان پوءِ عربي رسم الخط کي وڌيڪ واضح بڻائڻ لاءِ تدريجي طور رائج ٿيو. هن عمل کي روايتي ذريعن ۾ يحيى بن يعمر سميت ڪيترن ابتدائي عالمن سان منسوب ڪيو ويو آهي.
- عربي نحو جي اصولن جي تدوين، جنهن کي روايتي طور ابو الاسود دؤلي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه روايتن ۾ نحو جي شروعات بابت علي بن ابي طالب سان سندس صلاح مشوري جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان بابت روايتي بيانن جا تفصيل مختلف آهن.
بدعت جا سبب
[سنواريو]اسلامي عالمن بدعت جي پيدا ٿيڻ ۽ پکڙجڻ جا مختلف سبب بيان ڪيا آهن. انهن سببن جي تشريح ۽ درجابندي عالمن ۽ مختلف فقهي ۽ عقيدتي روايتن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. ابو اسحاق الشاطبي پنهنجي ڪتاب الاعتصام ۾ بدعت جي بحث دوران شرعي علم جي کوٽ ۽ خواهشن جي پيرويءَ کي اهم سببن مان شمار ڪري ٿو. عام طور تي هيٺيان عنصر بدعت جي ظهور يا ڦهلاءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن:
- ديني علم جي کوٽ: قرآن، حديث ۽ اسلامي فقهي اصولن بابت اڻپوري ڄاڻ سبب ڪنهن عمل يا عقيدي کي شرعي بنياد کان سواءِ دين جو حصو سمجهيو يا پيش ڪيو وڃي ٿو. اسلامي عالمن خاص طور تي علم کان سواءِ ديني مسئلن بابت فتويٰ يا راءِ ڏيڻ کي اهڙين غلطين جو هڪ سبب قرار ڏنو آهي.
- خواهشن ۽ ذاتي راءِ جي پيروي: ڪجهه عالمن موجب جڏهن ڪنهن ديني مسئلي ۾ شرعي دليل بدران ذاتي خواهش، پسند يا اڳواٽ قائم ڪيل راءِ کي بنياد بڻايو وڃي ته اها روش نون ديني تصورن يا عملن جي پيدا ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. ابو اسحاق الشاطبي بدعت بابت پنهنجي بحث ۾ خواهشن جي پيرويءَ کي خاص اهميت ڏني آهي.
- شخصيتن يا گروهن جي انڌي تقليد ۽ تعصب: ڪنهن عالم، اڳواڻ، فقهي جماعت يا روايت جي راءِ کي دليل جي جاچ کان سواءِ قطعي سمجهڻ کي پڻ ڪجهه عالمن مذهبي اختلاف ۽ غيرمستند عملن جي ڦهلاءَ سان ڳنڍيو آهي. ان سلسلي ۾ تقليد ۽ جائز فقهي پيرويءَ جي حدن بابت اسلامي فقهي روايتن ۾ مختلف موقف موجود آهن.
- ديني نصوص جي غلط تشريح: قرآن يا حديث جي متن کي ان جي لساني، تاريخي يا فقهي پسمنظر کان الڳ سمجهڻ، يا عام ۽ خاص حڪمن وچ ۾ فرق نه ڪرڻ، اهڙن ديني تصورن جي پيدائش جو سبب بڻجي سگهي ٿو جن کي ڪجهه عالم بدعت قرار ڏين ٿا.
- رواجن کي ديني حيثيت ڏيڻ: سماجي يا ثقافتي رسم پنهنجي اصل صورت ۾ لازمي طور بدعت نه هوندي؛ البت ڪجهه عالمن جي تعريف موجب، جيڪڏهن ڪنهن اهڙي رسم کي شرعي دليل کان سواءِ دين جو مقرر حصو يا عبادت سمجهي اختيار ڪيو وڃي ته اها بدعت جي دائري ۾ اچي سگهي ٿي.
- ٻين مذهبي يا ثقافتي روايتن جو اثر: ڪجهه اسلامي عالمن ٻين مذهبي يا ثقافتي گروهن جي مخصوص ديني رسمن جي تقليد کي پڻ نون مذهبي عملن جي پيدا ٿيڻ جي سببن مان ڄاڻايو آهي. تنهن هوندي به، صرف ڪنهن ٻي ثقافت سان مشابهت هجڻ سان هر نئين سماجي يا ثقافتي عمل کي بدعت قرار نٿو ڏئي سگهجي؛ ان جو دارومدار ان عمل جي نوعيت ۽ ان کي ڏنل ديني حيثيت تي هوندو آهي.
بدعت جي سڃاڻپ بابت عالمن جا اصول ۽ اصطلاحي تعريفون مختلف رهيون آهن. مثال طور، ابن رجب حنبلي ۽ ابو اسحاق الشاطبي جهڙا عالم شرعي اصل کان سواءِ دين ۾ داخل ڪيل عمل کي بدعت جي تعريف سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته عز بن عبدالسلام، يحيى بن شرف النووي ۽ ٻين عالمن وٽ بدعت جي لغوي ۽ شرعي استعمال ۽ ان جي درجابندي بابت وڌيڪ تفصيلي تقسيم ملي ٿي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص عمل کي بدعت قرار ڏيڻ ان بابت اختيار ڪيل فقهي تعريف ۽ شرعي دليلن تي دارومدار رکي ٿو.
شيعه مذهب ۾
[سنواريو]محمد باقر مجلسي بدعت جي تعريف ڪندي لکي ٿو: «جيڪا شيءِ پيغمبر اسلام کان پوءِ ديني عقيدي يا ديني عمل جي حيثيت سان پيش ڪئي وڃي، جڏهن ته ان بابت ڪو خاص شرعي بيان موجود نه هجي، اها ڪنهن عام شرعي حڪم جو مصداق به نه هجي، يا ان عمل کان چٽيءَ طرح منع ڪئي وئي هجي، ته اها بدعت آهي.» هن تعريف موجب ڪنهن نئين ڳالهه يا عمل کي بدعت قرار ڏيڻ لاءِ ان کي دين جي نالي سان يا دين جو حصو سمجهي پيش ڪرڻ ضروري آهي.[30]
حوالا
[سنواريو]- ↑ A.C. Brown, Jonathan (2009). Hadith: Muhammad's Legacy in the Medieval and Modern World (Foundations of Islam). Oneworld Publications. ص. 277. ISBN 978-1851686636.
- ↑ Wehr, Hans (1994). Arabic-English Dictionary. Spoken Language Services, Inc. ص. 57.
- ↑ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلدي پھريون، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد., اصل نسخو مان 2016-04-09 تي محفوظ ڪيل, 2019-12-17 تي حاصل ڪيل
- 1 2 https://www.minhajbooks.com/urdu/btext/cid/4/bid/318/btid/1054/read/txt/فصل-اول-اقسام-بدعت.html.
{{cite web}}: Missing or empty|title=(مدد) حوالي جي چڪ: Invalid<ref>tag; name "minhajbooks.com" defined multiple times with different content. - ↑ سانچو:مالک، المؤطا، 1 : 114، رقم، 250
- ↑ سانچو:ابن تيميه، منهاج السنة، 4 : 224
- ↑ سانچو:بخاری، الصحيح، کتاب صلاة التراويح، باب فضل من قام رمضان، 2 : 707، رقم : 1906
- 1 2 3 4 5 6 7 - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 101,
- ↑ مسلم، الصحيح، کتاب الأقضية، باب نقض الأحکام الباطلة، 3 : 1343، رقم : 1718
- ↑ ابن ماجه، السنن، المقدمة، باب تعظيم حديث رسول اﷲ صلی الله عليه وآله وسلم ، 1 : 7، رقم : 14
- ↑ أحمد بن حنبل، المسند، 6 : 270، رقم : 26372
- 1 2 3 يحيى بن شرف النووي. المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج (عربي ۾). جلد 6. ص. 154–155.
- 1 2 3 4 5 6 7 عز الدين بن عبد السلام. قواعد الأحكام في مصالح الأنام (عربي ۾). جلد 2. ص. 172.
- ↑ ابن حجر عسقلاني. "كتاب الاعتصام بالكتاب والسنة". فتح الباري شرح صحيح البخاري (عربي ۾).
- ↑ مسلم بن حجاج. "كتاب الجمعة". صحيح مسلم (عربي ۾). حديث 867.
- ↑ محمد بن اسماعيل بخاري. "كتاب الصلح". صحيح البخاري (عربي ۾). حديث 2697.
- ↑ ابو بڪر بيهقي. مناقب الشافعي (عربي ۾). جلد 1. ص. 469.
- 1 2 3 4 "حكم تقسيم البدعة". موقع الشيخ عبد العزيز بن باز (عربي ۾). 20 September 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ محمد بن اسماعيل بخاري. "كتاب صلاة التراويح". صحيح البخاري (عربي ۾). حديث 2010.
- ↑ مسلم بن حجاج. "كتاب الزكاة". صحيح مسلم (عربي ۾). حديث 1017.
- ↑ احياء علوم الدين، مصنف: ابو حامد غزالي، جلد 2، ص 428.
- ↑ جامع العلوم والحكم، مصنف: ابن رجب حنبلي، ص 223.
- 1 2 النهاية في غريب الحديث والأثر، مصنف: ابن اثير جزري، جلد 1، ص 80، المطبعة الخيرية، 1328هه.
- ↑ شرح المقاصد، مصنف: سعد الدين تفتازاني، جلد 5، ص 232.
- ↑ اقتضاء الصراط المستقيم، مصنف: ابن تيميه، ص 258، دار الحديث.
- ↑ السنة والبدعة، مصنف: يوسف القرضاوي، ص 10–19.
- ↑ صحيح بخاري، حديث نمبر 2010.
- ↑ صحيح بخاري، حديث نمبر 913.
- ↑ صحيح بخاري، حديث نمبر 4987.
- ↑ حوالي جي چڪ: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named "ToolAutoGenRef1".