مواد ڏانھن هلو

ايڪيوپنڪچر

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
ايڪيوپنڪچر
آء سي ڊي-10-پي سي ايس8E0H30Z
آء سي ڊي-999.91-99.92
MeSHD015670
او پي ايس-301 ڪوڊ8-975.2
روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن
ملڪ[[چين]]
حوالو نمبر425
علائقوايشيا ۽ پئسفڪ
فهرست ۾ داخلا جي تاريخ
داخلا جو سال2010
ايڪيوپنڪچر
روایتي چیني 針灸[lower-alpha 1]
آسان چیني اکر 针灸
لغوي معنیٰ "سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن"

ايڪيوپنڪچر (Acupuncture) هيءُ لفظ لاطيني لفظن "ايڪيوس" (Acus: سوئي) ۽ پنڪچرا (punctura: ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي[lower-alpha 2] متبادل طب جو هڪ طريقو آهي[2] ۽ روايتي چيني طب (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.[3] ايڪيوپنڪچر کي حاشيائي سائنس (Pseudoscience) قرار ڏنو ويو آهي؛[4][5] ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا سائنسي ڄاڻ تي ٻڌل ناهن،[6] ۽ ان کي ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج (Quackery) پڻ سڏيو ويو آهي.[lower-alpha 3]

تاريخ

[سنواريو]

ابتدا

[سنواريو]
مِنگ خاندان (ت. 1368 – c. 1644) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو

ايڪيوپنڪچر، موڪسيبسشن (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.[7] گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.[8][9] علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.[10]

ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن ٻڌ مت چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.[11]

رسالو رھيوميٽولاجي موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب انر ڪلاسڪ آف هوانگدي (هوانگدي نيجنگ) ۾ ملي ٿو.[8] تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل ليو شينگ جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.[10] پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر شيجي ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.[12] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.[8]

متبادل نظريا

[سنواريو]

5,000 سال پراڻي اوٽزي برفاني انسان (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،[13] جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.[9] ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي ڪانسي جي دور ۾ يوريشيا جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛[13] پر دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.[14] عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.[10]

ممڪن آهي ته نئين پٿري دور جي پڇاڙيءَ ۾، يعني پٿر جي دور جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي بيئن شي (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.[7]سانچو:RP پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.[7]سانچو:RP قديم چيني طبي ڪتاب هوانگدي نيجنگ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.[7]سانچو:RP بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان پيپ ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.[8][9] ماوانگدوئي جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن (ڦرڙي.) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.[12] اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.[15] امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.[9]

مؤرخن لو گوئي-جين ۽ جوزف نيڊهم موجب، ان ڳالهه جا مضبوط ثبوت موجود آهن ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات تقريباً 600 ق.م. ۾ ٿي هوندي.[7] ان دور جي ڪجهه قديم نشانيون ۽ تصويري علامتون ظاهر ڪن ٿيون ته ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن جو رواج موجود هو.[16] بهرحال، لو ۽ نيڊهم جو چوڻ هو ته ان زماني ۾ چين ۾ موجود مواد مان اهڙي سُوئي ٺاهڻ جو امڪان گهٽ هو، جيڪا ايڪيوپنڪچر لاءِ موزون هجي.[7]سانچو:RP ممڪن آهي ته شروعاتي ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون ڪانسي مان ٺهنديون هجن. ان کان علاوه ٽِن، ٽامو، سون ۽ چاندي پڻ ممڪن مواد هئا، جيتوڻيڪ انهن جي استعمال جو امڪان گهٽ يا محدود حالتن تائين هو.[7]سانچو:RP جيڪڏهن شانگ خاندان (1766 کان 1122 ق.م.) جي دور ۾ ايڪيوپنڪچر رائج هو، ته ممڪن آهي ته ڪنڊا، تيز ڪيل هڏا يا بانس جهڙا نامياتي مواد استعمال ٿيندا هجن.[7]سانچو:RP جڏهن فولاد ٺاهڻ جا طريقا دريافت ٿيا، ته ان ٻين سڀني مواد جي جاءِ والاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان تمام باريڪ پر مضبوط سُوئيون تيار ڪري سگهبيون هيون.[7]سانچو:RP لو ۽ نيڊهم اهو به نوٽ ڪيو ته اهي سڀ قديم مواد، جيڪي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿي سگهندا هئا ۽ جن جا آثار قديمه جا ثبوت به مليا آهن، جهڙوڪ تيز ڪيل هڏا، بانس يا پٿر، ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.[7] رھيوميٽولاجي ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي موجب، 198 ق.م. جي ماوانگدوئي جي مقبري مان مليل دستاويزن ۾ ايڪيوپنڪچر جو ڪو ذڪر موجود نه هجڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته شايد ان وقت تائين ايڪيوپنڪچر جو رواج نه هو.[8]

عقيدي جا نظام

[سنواريو]

ايڪيوپنڪچر بابت وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ، عقيدي جا نظام وجود ۾ آيا. ممڪن آهي ته اهو مختلف فڪري مڪتبن جي مقابلي جو نتيجو هجي.[8] ڪجهه قديم متنن ۾ ايڪيوپنڪچر کي رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ رت ڪڍڻ ۽ روحاني حياتياتي توانائي چي (qi) جي نظرين کي گڏايو ويو آهي. وقت گذرڻ سان علاج جو مرڪز رت ڪڍڻ کان هٽي جسم جي مخصوص نقطن ۾ سُوئيون داخل ڪرڻ ۽ آخرڪار ين ۽ يانگ جي توانائين ۾ توازن قائم ڪرڻ واري تصور ڏانهن منتقل ٿي ويو.[12] ڊيوڊ ريمي موجب، ڪڏهن به ڪو هڪ "طريقو يا نظريو" اهڙو نه رهيو، جنهن کي غالب معيار طور قبول ڪيو ويو هجي.[17] ان زماني ۾ طب بابت سائنسي ڄاڻ اڃا ترقي نه ڪئي هئي، خاص طور تي ان ڪري جو چين ۾ فوت ٿيل ماڻهن جي چيرڦاڙ (ڊسسيڪشن) تي پابندي هئي، جنهن سبب جسماني بناوت (ائناٽامي) بابت بنيادي علم جي ترقي ممڪن نه ٿي سگهي.[8]

اهو يقيني طور معلوم ناهي ته مخصوص ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪڏهن متعارف ڪرايا ويا، پر تقريباً 400 کان 500 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب بيئن چيُوئي جي سوانح عمري ۾ جسم جي مقرر ڪيل هنڌن تي سُوئيون داخل ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي.[7] بيئن چيُوئي جو عقيدو هو ته کوپڙيءَ جي مٿئين حصي تي هڪ ئي ايڪيوپنڪچر نقطو موجود آهي، جنهن کي هن "سو ملاقاتن جو نقطو" سڏيو.[7]سانچو:RP 156 کان 186 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب متنن ۾ حياتياتي توانائي جي رستن، جن کي بعد ۾ ميريڊين (meridians) سڏيو ويو، بابت ابتدائي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي اڳتي هلي ايڪيوپنڪچر جي شروعاتي نظرين جو بنيادي حصو بڻيا.[10]

ريمي ۽ بيول موجب، جديد ايڪيوپنڪچر جا "عملي طريقا ۽ نظرياتي بنياد" تقريباً 100 ق.م. ۾ لکيل دي ييلو ايمپررس ڪلاسڪ (هوانگدي نيجنگ) ۾ متعارف ڪرايا ويا.[12][10] هن ڪتاب ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر جسم جي ميريڊينن (رستن) جي هڪ ڄار ۾ حياتياتي توانائي (چي، qi) جي وهڪري کي منظم يا تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.[10][18] هن نيٽ ورڪ جي تصور ۾ ايڪيو-رستا (acu-tracts) شامل هئا، جهڙوڪ ٻانهن جي ڊگھائي سان هلندڙ هڪ ليڪ، جنهن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اڄ به ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جيڪي ڪيترن هنڌن تي سُوئيون استعمال ڪن ٿا، انهن مان ڪجهه جا نالا ساڳيا آهن، جيڪي ييلو ايمپررس ڪلاسڪ ۾ ڏنا ويا هئا.[7]سانچو:RP ايندڙ صدين دوران ڪيترائي اضافي دستاويز شايع ٿيا، جن ۾ نون ايڪيوپنڪچر نقطن جو تعارف ڪرايو ويو.[7]سانچو:RP چوٿين صدي عيسوي تائين، اڄ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جي گهڻن ئي نقطن جا نالا رکيا ۽ انهن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي چڪي هئي.[7]سانچو:RP

چين ۾ شروعاتي ترقي

[سنواريو]

قيام ۽ واڌ

[سنواريو]

پهرين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ دوران، ايڪيوپنڪچر جي ماهرن اهو عقيدو عام ڪرڻ شروع ڪيو ته ايڪيوپنڪچر جي اثرائتيت تي ڏينهن يا رات جو وقت، چنڊ جو چڪر، ۽ موسم اثرانداز ٿيندا آهن.[7]سانچو:RP "ين-يانگ چڪرن جي سائنس" (運氣學 yùn qì xué[lower-alpha 4]) اهڙن عقيدن جو هڪ مجموعو هو، جنهن موجب بيمارين جو علاج آسماني ٽيئن (tian) ۽ زميني ڊي (di) قوتن جي اهڙي هم آهنگي تي دارومدار رکندو هو، جيڪا سج ۽ چنڊ جهڙن چڪرن سان مطابقت رکي ٿي.[7]سانچو:RP اهڙا ڪيترائي مختلف عقيدي وارا نظام موجود هئا، جيڪي مختلف آسماني ۽ زميني اجرامن يا عنصرن تي ٻڌل هئا، جيڪي گردش ڪندا هئا ۽ صرف مخصوص وقتن تي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ٿيندا هئا.[7]سانچو:RP نيڊهم ۽ لو موجب، ايڪيوپنڪچر جا ماهر انهن "من ماني اڳڪٿين" کي پيچيده خاڪن ۽ خاص اصطلاحن جي هڪ نظام ذريعي بيان ڪندا هئا.[7]

ان دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون اڄڪلهه استعمال ٿيندڙ اڪثر سُوئين کان گهڻيون ٿلهيون هونديون هيون ۽ انهن سبب اڪثر انفيڪشن ٿي پوندي هئي. انفيڪشن جي اصل سبب جراثيم کان پاڪ نه هجڻ هو، پر ان زماني ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اها غلط سُوئي استعمال ڪرڻ، غلط هنڌ تي سُوئي لڳائڻ، يا غلط وقت تي سُوئي لڳائڻ سبب ٿيندي آهي.[7]سانچو:RP بعد ۾ ڪيترين سُوئين کي اُباليل پاڻي يا باهه جي شعلن ۾ گرم ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن سُوئيون اڃا گرم هجڻ دوران ئي استعمال ڪيون وينديون هيون، جنهن سان سُوئي لڳائڻ واري هنڌ تي داغ ڏئي ساڙڻ (cauterization) جهڙو اثر پيدا ٿيندو هو.[7]سانچو:RP سن 1601ع ۾ شايع ٿيل گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسشن [lower-alpha 5] ۾ نَوَ قسمن جي سُوئين جي سفارش ڪئي وئي، جنهن جو هڪ ممڪن سبب قديم چيني عقيدو هو ته انگ نَوَ هڪ جادويي انگ آهي.[7]سانچو:RP

ٻيا عقيدي وارا نظام ان خيال تي ٻڌل هئا ته انساني جسم هڪ مخصوص تال (رڌم) مطابق ڪم ڪندو آهي، ۽ ايڪيوپنڪچر کي ان تال جي صحيح مرحلي تي لاڳو ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن اهو اثرائتو ثابت ٿئي.[7]سانچو:RP ڪجهه حالتن ۾ ين ۽ يانگ جي وچ ۾ عدم توازن کي بيماري جو سبب سمجهيو ويندو هو.[7]سانچو:RP

پهرين صدي عيسويءَ دوران ايڪيوپنڪچر بابت ڪيترائي ابتدائي ڪتاب شايع ٿيا، ۽ ايڪيوپنڪچر جا مشهور ماهر سامهون اچڻ لڳا. جين جيو جيا ييجنگ[lower-alpha 6]، جيڪو ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري شايع ٿيو، ايڪيوپنڪچر بابت سڀ کان قديم ڪتاب بڻيو، جيڪو اڄ تائين موجود آهي.[7] ٻين ڪتابن، جهڙوڪ يو گوئي جين جِنگ[lower-alpha 7]، جيڪو چين جي طبي خدمتن جي ڊائريڪٽر لکيو هو، پڻ ان دور ۾ اهم اثر ڇڏيو، پر اهي محفوظ نه رهي سگهيا.[7] ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري سن سِميائو ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل خاڪا ۽ چارٽ شايع ڪيا، جن ۾ مختلف جسامت وارن ماڻهن تي ايڪيوپنڪچر جا هنڌ معلوم ڪرڻ جا معياري طريقا مقرر ڪيا ويا ۽ ايڪيوپنڪچر جي نقطن کي منظم گروهن ۾ ورهايو ويو.[7]

ڪاغذ جي تياريءَ ۾ بهتري اچڻ سان ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيڻ لڳا، جنهن سبب چين ۾ ايڪيوپنڪچر وڌيڪ مضبوط بنيادن تي قائم ٿي ويو.[19] شاهي طبي خدمت (امپيريل ميڊيڪل سروس) ۽ شاهي طبي ڪاليج (امپيريل ميڊيڪل ڪاليج)، جيڪي ٻئي ايڪيوپنڪچر جي سرپرستي ڪندا هئا، وڌيڪ منظم ٿيا ۽ هر صوبي ۾ طبي ڪاليج قائم ڪيا.[7]:129 عوام پڻ اهڙين ڪهاڻين سان واقف ٿيو، جن ۾ مشهور ايڪيوپنڪچر ماهرن طرفان شاهي خاندان جي ماڻهن جون بيماريون علاج ٿيڻ جو ذڪر هوندو هو.[7]:129–35 جڏهن مِنگ خاندان (1368–1644ع) جي دور ۾ گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسش شايع ٿيو، تڏهن تائين جديد دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جا گهڻا طريقا اڳ ئي قائم ٿي چڪا هئا.[8]

زوال

[سنواريو]

سونگ خاندان جي پڄاڻي (1279ع) تائين چين ۾ ايڪيوپنڪچر پنهنجي گهڻي اهميت وڃائي چڪو هو.[20]:25 ايندڙ صدين ۾ اهو وڌيڪ ناياب ٿيندو ويو ۽ ان کي ڪيمياگري، شامانيت، دائيگري ۽ موڪسيبسشن جهڙن گهٽ وقار وارن پيشائن سان ڳنڍيو وڃڻ لڳو.[20]:25 ان کان علاوه، ارڙهين صديءَ تائين روايتي توهم پرست عقيدن جي ڀيٽ ۾ سائنسي عقليت وڌيڪ مقبول ٿيڻ لڳي.[8] سن 1757ع تائين چيني طب جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب ۾ ايڪيوپنڪچر کي "گم ٿيل فن" قرار ڏنو ويو.[7]سانچو:RP ان جي زوال جو هڪ سبب دوائن ۽ نسخن جي وڌندڙ مقبوليت پڻ هو، جڏهن ته ٻيو سبب ان جو سماج جي هيٺين طبقن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃڻ هو.[20]:188

سن 1822ع ۾ چيني شهنشاهه هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت شاهي طبي اداري (امپيريل ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ) مان ايڪيوپنڪچر جي تدريس ۽ مشق کي خارج ڪيو ويو.[8] سندس چوڻ هو ته هي طريقو معزز عالم حضرات لاءِ مناسب نه آهي.[20]:308 چين ۾ ايڪيوپنڪچر آهستي آهستي هيٺين طبقي جي غيرتعليم يافته ماهرن سان وابسته ٿي ويو.[20]:58 ڪجهه عرصي لاءِ ان کي ٻيهر بحال ڪيو ويو، پر 1929ع ۾ سائنس تي ٻڌل طب جي حق ۾ ان تي ٻيهر پابندي لاڳو ڪئي وئي. جيتوڻيڪ ان عرصي دوران چين ۾ ايڪيوپنڪچر زوال پذير رهيو، پر ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ ان جي مقبوليت وڌندي وئي.[9]

بين الاقوامي ڦهلاءُ

[سنواريو]
Shisi jing fahui (چوڏهن ميريڊينن جي وضاحت) مان ايڪيوپنڪچر جو خاڪو، جيڪو هوا شو (سانچو:Floruit، مِنگ خاندان) لکيو. سوهارايا هيسوڪي (Suharaya Heisuke) پاران جاپاني ٻيهر ڇپائي (اِيڊو، ڪيوهو جي پهرئين سال = 1716ع).

اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ايشيا ۾ چين کان ٻاهر ايڪيوپنڪچر سڀ کان پهرين ڪوريا ۾ پهتو.[7] ڪوريا اندر هڪ ڏند ڪٿا موجود آهي، جنهن موجب ايڪيوپنڪچر جي ترقي شهنشاهه ڊانگُن ڪئي، جيتوڻيڪ وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهو 514ع ۾ هڪ چيني نوآبادياتي ضلعي (ڪاليونل پريفيڪچر) مان ڪوريا ۾ آندو ويو هو.[7]سانچو:RP ڇهين صديءَ تائين ڪوريا ۾ ايڪيوپنڪچر جو استعمال عام ٿي چڪو هو. اٺين ۽ نائين صديءَ دوران اهو ويٽنام تائين ڦهلجي ويو.[9] جيئن ويٽنام نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ جاپان ۽ چين سان واپار شروع ڪيو، تيئن اهو انهن ٻنهي ملڪن جي ايڪيوپنڪچر جي طريقن کان متاثر ٿيو.[8]

چين ۽ ڪوريا ٻنهي "طبي مشنري" موڪليا، جن روايتي چيني طب جاپان تائين پهچائي، جنهن جو آغاز تقريباً 219ع کان ٿيو.[7]سانچو:RP سن 553ع ۾ ڪيترن ئي ڪورين ۽ چيني شهرين کي جاپان ۾ طبي تعليم کي نئين سر منظم ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ انهن ايڪيوپنڪچر کي پڻ ان نظام جو حصو بڻايو.[7]سانچو:RP بعد ۾ جاپان پنهنجا شاگرد ٻيهر چين موڪليا ۽ ايڪيوپنڪچر کي چيني سرڪاري طبي انتظاميه جي پنجن شعبن مان هڪ طور قائم ڪيو.[7]سانچو:RP

سترهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ايڪيوپنڪچر يورپ ۾ ڦهلجڻ شروع ٿيو. تقريباً انهيءَ زماني ۾ وليم ٽين رائين، جيڪو ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ طبيب هو، جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهرن سان مليو ۽ پوءِ يورپين کي ان بابت وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لاءِ همٿايو.[7]سانچو:RP هن پنهنجي 1683ع واري تصنيف ڊي آڪيوپنڪچرا ۾ يورپي پڙهندڙن لاءِ ايڪيوپنڪچر جي پهرين تفصيلي وضاحت شايع ڪئي ۽ "آڪيوپنڪچر" (ايڪيوپنڪچر) جو اصطلاح به متعارف ڪرايو.[15] اولهه جي ملڪن مان فرانس انهن شروعاتي ملڪن ۾ شامل هو، جنهن ايڪيوپنڪچر کي اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ جيسوئيٽ مشنرين هن عمل کي سورهين صديءَ ۾ فرانسيسي ڪلينڪن تائين پهچايو هو.[8] فرانسيسي طبيب لوئي برليوز، جيڪو موسيقار هيڪٽر برليوز جو والد هو، کي عام طور يورپ ۾ 1810ع ۾ سڀ کان پهرين هن طريقي جو عملي تجربو ڪرڻ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ هن 1816ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.[20]:308

اوڻيهين صديءَ تائين ايڪيوپنڪچر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عام ٿي چڪو هو.[7]سانچو:RP آمريڪن ۽ برطانوي ماڻهن اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ دلچسپي ڏيکارڻ شروع ڪئي، جيتوڻيڪ صديءَ جي وچ تائين اها دلچسپي گهٽجي وئي.[8] اولهه جي ماهرن ايڪيوپنڪچر بابت روايتي عقيدن، جهڙوڪ روحاني توانائي، نبض ذريعي تشخيص، ۽ چنڊ، سج يا جسم جي تال سان لاڳاپيل نظرين کي ڇڏي ڏنو. مثال طور، روحاني توانائيءَ جي وهڪري جا خاڪا اولهه جي جسماني بناوت (ائناٽامي) وارن خاڪن سان مطابقت نه رکندا هئا. ان جي بدران، هنن ايڪيوپنڪچر لاءِ هڪ نئون نظريو اختيار ڪيو، جنهن موجب سُوئيون اعصاب (نروز) ۾ داخل ڪري اثر پيدا ڪيو ويندو آهي.[8][9][14] يورپ ۾ اهو به قياس ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر شايد جسم ۾ بجليءَ جي وهڪري کي وڌائي يا روڪي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو مشاهدو ڪيو ويو هو ته برقي جهٽڪا مرڻ کان پوءِ به ڏيڏر جي ٽنگ کي ڦڙڪائي سگهن ٿا.[15]

آخرڪار اولهه پنهنجي هڪ الڳ عقيدي جو نظام تيار ڪيو، جيڪو ٽراويل (Travell) جي ٽرگر پوائنٽن تي ٻڌل هو، جن بابت اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي درد کي روڪيندا يا گهٽائيندا آهن. اهي جسم جي انهن ئي هنڌن تي واقع هئا، جتي چين ۾ روحاني بنيادن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا بيان ڪيا ويندا هئا، پر انهن لاءِ مختلف اصطلاح استعمال ڪيا ويا.[8] اولهه ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پهريون مفصل علمي ڪتاب 1683ع ۾ وليم ٽين رائين شايع ڪيو.[20]:75

جديد دور

[سنواريو]
ايمپرر ڪاليج ڪلينڪ، ڪيليفورنيا جي لابي ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ قديم مجسمو

چين ۾ 1949ع ۾، جڏهن مائو زيڊونگ اقتدار ۾ آيو ۽ چين کي روايتي ثقافتي قدرن جي بنياد تي متحد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت ٻيهر وڌڻ لڳي.[9] انهيءَ ئي دور ۾ مشرقي طب جا ڪيترائي طريقا گڏ ڪري انهن کي "روايتي چيني طب" (ٽريڊيشنل چائنيز ميڊيسن؛ TCM) جي نالي سان منظم ڪيو ويو.[9]

ويهين صديءَ دوران ڪيترائي نوان طريقا اختيار ڪيا ويا، جهڙوڪ هڪ ئي وقت ڪيترين سُوئين جو مجموعو استعمال ڪرڻ،[7]سانچو:RP برقي سُوئين (electrified needles) جو استعمال، يا سُوئين کي هڪ هفتي تائين جسم ۾ لڳل رهڻ ڏيڻ.[7]سانچو:RP ڪن (ear) تي ايڪيوپنڪچر، يعني اوريڪيولوٿراپي، تي پڻ خاص زور ڏنو ويو.[7]سانچو:RP 1940ع ۽ 1950ع وارن ڏهاڪن ۾ انٽرنيشنل سوسائٽي آف ايڪيوپنڪچر جهڙيون ايڪيوپنڪچر بابت تحقيق ڪندڙ تنظيمون قائم ڪيون ويون، ۽ جديد اسپتالن ۾ ايڪيوپنڪچر جون خدمتون پڻ دستياب ٿيڻ لڳيون.[8][21]

چين، جتي ايڪيوپنڪچر جي شروعات ٿيڻ جو عقيدو آهي، آهستي آهستي مغربي طب کان وڌيڪ متاثر ٿيڻ لڳو.[8] ساڳئي وقت آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت وڌندي وئي. 1992ع ۾ آمريڪي ڪانگريس آفس آف الٽرنيٽو ميڊيسن قائم ڪيو، ۽ نومبر 1997ع ۾ نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ (NIH) ڪجهه مخصوص بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اعلان ڪيو. 1999ع ۾ NIH جي اندر نيشنل سينٽر فار ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن قائم ڪيو ويو. ان کان پوءِ ايڪيوپنڪچر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول متبادل علاج بڻجي ويو.[22]

چيني ڪميونسٽ پارٽي جي سياستدانن جو چوڻ هو ته ايڪيوپنڪچر توهم پرستي تي ٻڌل آهي ۽ پارٽي جي سائنسي اصولن سان وابستگيءَ جي خلاف آهي.[23] بعد ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ جي چيئرمين مائو زيڊونگ پنهنجي هن موقف کي تبديل ڪيو،[23] ۽ دليل ڏنو ته هي طريقو سائنسي اصولن تي ٻڌل آهي.[24] ثقافتي انقلاب دوران، ايڪيوپنڪچر ذريعي بيهوشي (ايڪيوپنڪچر انيسٿيسيا) بابت شڪ يا انڪار ڪندڙ ماڻهن کي سخت سياسي جبر جو نشانو بڻايو ويو.[25]

1971ع ۾ نيو يارڪ ٽائيمز جي رپورٽر جيمس ريسٽن چين ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پنهنجي تجربي تي هڪ مضمون شايع ڪيو، جنهن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ تحقيق ۽ ان جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.[8] 1972ع ۾ آمريڪي صدر رچرڊ نڪسن چين جو دورو ڪيو.[26] ان دوري دوران وفد کي هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن تي وڏي جراحي ڪارروائي مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي ۽ ظاهري طور کيس بيهوشي بدران ايڪيوپنڪچر ڏنو پئي ويو.[26] بعد ۾ معلوم ٿيو ته جراحي لاءِ چونڊيل مريضن ۾ درد برداشت ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت موجود هئي، کين آپريشن کان اڳ سخت نظرياتي تربيت (انڊاڪٽرائينيشن) پڻ ڏني ويندي هئي، ۽ انهن ڪيترن ئي نمائشي ڪيسن ۾ مورفين به ڳجهي نموني وريدي ڊرپ ذريعي ڏني ويندي هئي، جڏهن ته مشاهدو ڪندڙن کي ٻڌايو ويندو هو ته ان ڊرپ ۾ رڳو سيال ۽ غذائي مادا شامل آهن.[26] بعد ۾ اهو به ظاهر ٿيو ته هڪ مريض، جنهن جي کليل دل جي جراحي مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي، کيس حقيقت ۾ ٽن طاقتور آرام آور دوائن (سيڊيٽوز) جو گڏيل استعمال ۽ زخم واري هنڌ تي مقامي بيهوشي واري دوا جا وڏا ٽيڪا ڏنا ويا هئا.[27] جڏهن نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ (NIH) محدود تعداد ۾ بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اظهار ڪيو، تڏهن آمريڪا ۾ ان جو استعمال وڌيڪ وڌڻ لڳو.[8] 1972ع ۾ آمريڪا جو پهريون قانوني ايڪيوپنڪچر مرڪز واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم ڪيو ويو،[28] ۽ 1973ع ۾ آمريڪي انٽرنل روينيو سروس ايڪيوپنڪچر جي خرچن کي طبي خرچ طور ٽيڪس مان ڪٽوتي جي اجازت ڏني.[29] رونالڊ ريگن، جڏهن ڪيليفورنيا جو گورنر هو، تڏهن هن هڪ اهڙي قانون کي ويٽو ڪيو، جيڪو ايڪيوپنڪچر کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ آندو ويو هو.[30]

2006ع ۾، بي بي سي جي دستاويزي فلم الٽرنيٽو ميڊيسن ۾ هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن جي کليل دل جي جراحي مبينا طور ايڪيوپنڪچر ذريعي پيدا ڪيل بيهوشي هيٺ ڪئي پئي وئي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته ان مريض کي بيهوشي وارين دوائن جو هڪ گڏيل مرڪب (ڪاڪٽيل آف انيسٿيٽڪس) ڏنو ويو هو.[31][32]

2010ع ۾، چين جي نامزدگيءَ کان پوءِ يونيسڪو "روايتي چيني طب جي ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن" کي يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.[33]

ڪلينيڪي عمل

[سنواريو]
ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم

ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.[2] اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،[34][35] جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور، آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.[36]

ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.[3] ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.[37] ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا ليزر روشني پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.[3] روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.[38] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ غير جارحاڻو علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.[39][40]

ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.[41][42] هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.[43] چيني جڙي ٻوٽيون پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.[44] ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.[45] جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.[2] روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، موڪسا بسشن ۽ ڪپنگ علاج شامل آهن،[46] ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.[2] روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (چي) جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.[47] برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.[48] "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.[47][49] مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.[47] مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.[50]

روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.[51] ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.[51] پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ حيض ۽ سفيد پاڻي.[51] ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن A-shi نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.[51]

سوئيون

[سنواريو]
ايڪيوپنڪچر جون سوئيون
روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون

ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ (اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.[2] ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور زنگ نه لڳندڙ فولاد مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي زنگ لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.[52] آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.[52] ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.[52][53] ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ رياست ڪيليفورنيا پڻ شامل آهي.[54] سوئين جي ڊيگهه 13 and 130 millimetres (0.51 and 5.12 in) جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0.16 mm (0.006 in) کان 0.46 mm (0.018 in) تائين هوندو آهي،[55] ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.[56]

عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.[55] جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.[42]

سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ

[سنواريو]

داخل ڪرڻ

[سنواريو]

چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.[57] اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي دي چي چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.[2] ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.[58] ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.[57]

De-qi جو احساس

[سنواريو]

De-qi (چيني ٻولي: {{{1}}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب ايڪيوپنڪچر نقطي جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان de-qi فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".[59]

هڪ ڀيرو de-qi محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور de-qi کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو. ٻيون ٽيڪنڪون چي کي "طاقتور ڪرڻ" (چيني ٻولي: {{{1}}}) يا "ماٺو ڪرڻ" (چيني ٻولي: {{{1}}}) جو مقصد رکن ٿيون.[59] پهريون طريقو کوٽ واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.[59] دي چي چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.[42]

لاڳاپيل طريقا

[سنواريو]
  • ايڪيوپريشر، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.[60]
  • ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري موڪسا بسشن پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ مگورٽ مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر تيز حالتن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن دائمي بيمارين لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.[61]
  • ڪپنگ علاج متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.[62]
  • توي نا TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان چي جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.[63]
  • اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ [TENS]، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.[27]
  • باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.[64]
  • سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.[65] اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي 6–8 centimetres (2.4–3.1 in) جي کوٽائي تائين سنهڙي الٽراسائونڊ شعاع موڪلين ٿا.[66] متبادل طور، ٽيوننگ فورڪ يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.[67]
  • ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، وٽامن يا جڙي ٻوٽين جا عرق، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.[68] هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي.

اثر

[سنواريو]

2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ فائبرومائليجيا جي.[69] ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.[69][70] فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.[71] سائنسي-بنياد واري دوا لاءِ اسٽيون نوويلا لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو هوميوپيٿي بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا پليسيبو اثر سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.[72]

هيريئٽ هال نوٽ ڪيو ته ايڊزارڊ ارنسٽ جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.[73] 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (sham) ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.[74]

تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج

[سنواريو]

جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق

[سنواريو]

ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.[75][76] ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، اثرائتي بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو ڪنٽرول گروپ جوڙڻ آهي.[77][78] اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (شئم) ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ انڌو تجربو هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.[75] جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،[79] مثال طور اهڙين ميريڊينن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.[80] اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.[81][82]

2014ع ۾ نيچر رويوز ڪينسر ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ معلوم ٿيو ته، چي (qi) جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.[83] 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.[84] ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.[84] ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.[81] تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.[2]

"جعلي" (sham) ايڪيوپنڪچر جو اوستيوآرٿرائٽس ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.[85] تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.[85] جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.[86]

ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ ثبوتن تي ٻڌل طب جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.[77] ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.[41] ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.[87] روايتي طبي علاج جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.[88] ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.[80]

ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.[83] ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (theatrical placebo) پڻ سڏيو ويو آهي،[27] ۽ ڊيوڊ گورسڪي دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.[83]

ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.[89][90]

حفاظت

[سنواريو]

ناڪاري اثر

[سنواريو]

جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ) جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.[91] جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.[46] حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.[91] ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.[34] 2009ع ۾ ڪوڪرين تعاون جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.[92] جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.[2] ايڪيوپنڪچر جون منع واريون حالتون (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (warfarin) جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.[2] ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.[2]

2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.[34] سال 2000ع کان 2009ع تائين سنگين ناڪاري واقعن جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج موت پڻ شامل هئا.[34] اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي پيشاوراڻي غفلت جو نتيجو هئا.[34] شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.[34] اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.[34] ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.[34] انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.[34] برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.[34] رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.[34] سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ نيموٿوريڪس ۽ بيڪٽيريل ۽ وائرل انفيڪشن شامل هئا.[34]

2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ مائيڪوبيڪٽيريم ئي بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم هو.[93] انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.[93] ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.[93] جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.[93] جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.[93] اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.[93]

انگريزي ٻولي

[سنواريو]

2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.[46] سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.[46] رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.[46] مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.[46] هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.[46] سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور مائيڪوبيڪٽيريم)، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.[46] انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.[46] ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ ريڙهه جي هڏي جي زخمن جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، دل جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ ورم، ايپيٿيليوئڊ گرينولوما، پسوڊولمفوما، آرجائريا، ڦُٽڙا (pustules)، پين سائيٽوپينيا، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.[46] ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، گيليڪٽوريا، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، پائوڊرما گينگرينوسم، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.[46]

2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.[94] انهن مان ٻه پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا سبب ٿي.[94] ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.[94] 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.[95] ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.[95]

2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي نيشنل هيلٿ سروس (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،[48] جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.[48] جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.[48] رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، نيموٿوريڪس (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.[48] ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.[48] ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.[48] تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.[48]

اهي ماڻهو جيڪي رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،[96] پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.[96]

چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي

[سنواريو]

2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان نيموٿوريڪس، بيهوشي، سب اراڪنائيڊ هيموريج ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.[97] سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.[97] اڳواٽ سروي مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.[97] 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.[97] هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 واقعا اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.[97] ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور هيپاٽائيٽس، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.[97] گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.[97] ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.[97]

ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.[97] ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.[97] سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.[98] 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.[99]

ٻار ۽ حمل

[سنواريو]

جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ ٻارن جي طب (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي (NHIS)، جيڪا نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.[100]

2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.[101]

ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.[3] ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.[3] گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).[3] هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.[3] ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور دل جو ڦاٽڻ يا رت واري کنگھ hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.[3] سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.[3]

حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.[102] سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.[102] جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.[102] سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.[102]

جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ پيٽ واري جاء ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.[2]

موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ

[سنواريو]

موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.[46] ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.[46] انهن مان هلڪن واقعن ۾ ڪيلوئڊ (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ بللا (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛[46] جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي پينيڪيولائٽس، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ فولاد جي کوٽ سبب انيميا شامل هئا.[46]

روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو

[سنواريو]

ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.[6][103] نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".[104] اسٽيفن بيريٽ جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".[105]

نظرياتي بنياد

[سنواريو]
ايڪيوپنڪچر
آسان چیني اکر 针刺

روايتي

[سنواريو]
ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو

ايڪيوپنڪچر روايتي چيني طب (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي چي (چي:qi) سڏيو ويندو آهي.[106] اهو عقيدو هو ته چي جسم جي بنيادي عضون (زانگ-فو عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ميريڊين (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.[107] اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.[108] جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي غير معمولي نقطا چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.[108]

روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ين، يانگ، چي (qi)، شوئي (xuĕ)، زانگ-فو (zàng-fǔ)، ميريڊينن ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.[109] علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.[110][111] مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.[112] اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو نمونو موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.[113][114] روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.[115]

ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.[116] ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.[116] ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.[116]

تاريخي ارتقا جي لحاظ کان ڪيل ڊوڪسوگرافي مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.[117] روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.[118][119]

مبينا سائنسي بنياد

[سنواريو]
ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل

سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي جعلي علاج (ڪئيڪري)[lower-alpha 3] ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.[120][121] ڊيوڊ گورسڪي دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.[122] علمي ماهرن ماسيمو پگليوچي ۽ مارٽن بودري ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.[125]

2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".[126]

روايتي طب جون توجيهون

[سنواريو]

ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.[127] انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.[127] سائنسي تحقيق چي، ميريڊينن، يا ين ۽ يانگ جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.[129] رسالي نيچر جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي عمل جي ميڪانيزم کان محروم آهن.[130] ڪواڪ واچ جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."[6] ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به چي ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.[131]

اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ

[سنواريو]

ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور چي، ميريڊين، ين، يانگ ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.[45][128][132] چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور چي جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.[131]

ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي اينڊورفن جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.[132][131] ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر مرڪزي عصبي نظام اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،[22] ۽ اهو به ممڪن آهي ته اوپيئڊ مخالف مرڪب نالوڪسون ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،[133] جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر قدرتي اوپيئڊس جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.[134]

ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان ايڊينوسين آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.[2] ايڪيوپنڪچر جو درد جي احساس کي گهٽائيندڙ (Nociception) اثر شايد ايڊينوسين A1 ريسيپٽر ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.[135] نيچر رويوز ڪينسر ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.[83]

قبوليت

[سنواريو]

ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان وڌيڪ استعمال چين ۾ ٿيندو آهي،[97] ۽ اهو آمريڪا،[46] آسٽريليا[136] ۽ يورپ ۾ پڻ مشهور آهي.[137] سوئٽزرلينڊ ۾ 2004ع کان وٺي ايڪيوپنڪچر سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ متبادل علاج بڻجي چڪو آهي.[138] برطانيا ۾ 2009ع دوران مجموعي طور 40 لک (4 ملين) ايڪيوپنڪچر علاج ڪيا ويا.[139] برطانيا ۾ اڪثر درد جي ڪلينڪن ۽ هاسپائسز (hospices) ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.[47] اندازي موجب 2004ع ۾ آسٽريليا جي هر ڏهن بالغن مان هڪ شخص ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو هو.[136]

جاپان ۾ اندازو آهي ته آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو زندگيءَ ۾ ڪنهن نه ڪنهن وقت ايڪيوپنڪچر آزمائيندو آهي،[140] جيتوڻيڪ اڪثر حالتن ۾ ان جا خرچ جاپان جي سرڪاري صحت جي انشورنس هيٺ شامل ناهن هوندا.[140] جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن ۾ عمر رسيده ماڻهن ۽ محدود تعليم رکندڙن جو تناسب وڌيڪ هوندو آهي.[140] سروي ڪيل استعمال ڪندڙن مان لڳ ڀڳ اڌ ماڻهن ٻڌايو ته هو مستقبل ۾ به اهڙو علاج اختيار ڪرڻ جا امڪان رکن ٿا، جڏهن ته 37 سيڪڙو ماڻهن اهڙو ارادو ظاهر نه ڪيو.[140] 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آمريڪا جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آباديءَ ٻڌايو ته هنن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو آهي.[141] 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، 1 ڪروڙ 40 لک (14 ملين) کان وڌيڪ آمريڪين ٻڌايو ته هو پنهنجي صحت جي سارسنڀال جي حصي طور ايڪيوپنڪچر استعمال ڪري چڪا آهن.[141]

آمريڪا ۾، 2014ع مطابق، ايڪيوپنڪچر جو استعمال علمي طبي مرڪزن ۾ وڌندڙ آهي،[83] ۽ اهو عام طور CAM مرڪزن يا بيهوشي (انيسٿيسيا) ۽ درد جي انتظام (پين مينيجمينٽ) وارين خدمتن ذريعي مهيا ڪيو ويندو آهي. اهڙن مرڪزن جا مثال هارورڊ يونيورسٽي، اسٽينفورڊ يونيورسٽي، جانز هاپڪنز يونيورسٽي ۽ يو سي ايل اي ۾ موجود آهن.[142] 2022ع ۾ سي ڊي سي جي ڪلينيڪل عملي رهنمائي ۾ ايڪيوپنڪچر کي انهن متبادل ۽ تڪميلي علاجن مان هڪ قرار ڏنو ويو، جن تي ڊاڪٽرن کي ڪجهه قسمن جي درد لاءِ اوپيئڊ دوائن جي تجويز ڏيڻ کان اڳ غور ڪرڻ گهرجي.[143]

جرمني ۾ 2007ع دوران، جرمن ايڪيوپنڪچر آزمائشن کان پوءِ، جن ڪجهه استعمالن لاءِ ان جي اثرائتيت جي حمايت ڪئي، ايڪيوپنڪچر جو استعمال 20 سيڪڙو وڌي ويو.[144] 2011ع تائين، ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن جو انگ 10 لک (1 ملين) کان وڌيڪ ٿي چڪو هو،[144] ۽ انشورنس ڪمپنين جو اندازو هو ته جرمني ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن مان ٻه ٽيون حصو عورتن تي مشتمل آهي.[144] انهن آزمائشن جي نتيجي ۾ جرمني جي سرڪاري صحت جي انشورنس فراهم ڪندڙن دائمي هيٺين پٺيءَ جي سور ۽ گوڏي جي اوسٽيوآرٿرائٽس لاءِ ايڪيوپنڪچر جا خرچ برداشت ڪرڻ شروع ڪيا، پر ٽينشن واري مٿي جي سور يا لڏپلاڻ (migraine) لاءِ نه.[145] اهو فيصلو جزوي طور سماجي ۽ سياسي سببن تي به ٻڌل هو.[145] جرمني جي ڪجهه انشورنس ڪمپنين انهن آزمائشن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر جي خرچن جي واپسي (ريئمبرسمينٽ) بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.[146] ٻين بيمارين جي حوالي سان جرمني جي انشورنس فراهم ڪندڙ ان ڳالهه تي قائل نه هئا ته ايڪيوپنڪچر عام علاج يا جعلي (sham) علاج جي ڀيٽ ۾ ڪافي فائدا مهيا ڪري ٿو.[147] پليسيبو (placebo) گروپ جي نتيجن کي نمايان ڪندي، محققن پليسيبو علاج کي مؤثر علاج طور قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.[148]

سنگھ (Singh) ۽ ارنسٽ (Ernst) موجب، "ايڪيوپنڪچر بابت عالمي صحت جي اداري جي پينل ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ به ناقد شامل نه هو. حقيقت ۾ اهو مڪمل طور تي اهڙن ماڻهن جو گروهه هو، جيڪي اڳ ئي ان تي يقين رکندا هئا، تنهن ڪري حيرت جي ڳالهه ناهي ته سندن جائزو مڪمل طور غيرجانبدار نه هو."[149]

ضابطابندي (ريگيوليشن)

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي

برطانيا، آمريڪا، سعودي عرب، آسٽريليا، نيوزيلينڊ، جاپان، ڪينيڊا، يورپي ملڪن ۽ دنيا جي ٻين حصن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي لاءِ مختلف سرڪاري ادارا ۽ واپاري تنظيمن سان لاڳاپيل نگران ادارا موجود آهن. ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (WHO) سفارش ڪري ٿي ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ هڪ طبيب هجي ته کيس لائسنس يا سرٽيفڪيشن حاصل ڪرڻ کان اڳ ايڪيوپنڪچر ۾ گهٽ ۾ گهٽ 200 ڪلاڪن جي خصوصي تربيت حاصل ڪرڻ گهرجي، جڏهن ته غير طبيبن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 2,500 ڪلاڪن جي تربيت جي سفارش ڪئي وئي آهي. ڪيترين ئي حڪومتن اهڙن يا انهن سان ملندڙ جلندڙ معيارن کي اختيار ڪيو آهي.

هانگ ڪانگ ۾ ايڪيوپنڪچر جي مشق جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا 1999ع ۾ قانون ساز ڪائونسل (ليجسليٽو ڪائونسل) طرفان قائم ڪئي وئي هئي. ان جي ذميوارين ۾ لائسنس لاءِ امتحان، رجسٽريشن، ۽ بورڊ طرفان منظور ڪيل ڊگري ڪورس شامل آهن.[150]

ڪينيڊا ۾ برٽش ڪولمبيا، اونٽاريو، البرٽا ۽ ڪيوبيڪ صوبن ۾ ايڪيوپنڪچر لاءِ لائسنس ڏيڻ جا پروگرام موجود آهن؛ جڏهن ته جن صوبن ۾ سرڪاري ضابطابندي موجود ناهي، اتي ڪينيڊا جي چائنيز ميڊيسن اينڊ ايڪيوپنڪچر ايسوسيئيشن طرفان مقرر ڪيل معيار استعمال ڪيا ويندا آهن.[137]

آمريڪا ۾ ضابطابندي جو آغاز 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيليفورنيا کان ٿيو، جنهن کان پوءِ آخرڪار وائيومنگ ۽ آئيڊاهو کان سواءِ هر رياست ان کي اختيار ڪيو. لائسنس جون گهرجون هڪ رياست کان ٻي رياست تائين گهڻو فرق رکن ٿيون. آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ استعمال ٿيندڙ سُوئين جي ضابطابندي فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن (FDA) ڪندي آهي.[151] ڪجهه رياستن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي طبي امتحان وٺندڙن جي بورڊ ذريعي ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ اها لائسنسنگ، صحت يا تعليم جي بورڊن جي ذميواري هوندي آهي.

جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي صحت، محنت ۽ ڀلائي واري وزارت طرفان امتحان پاس ڪرڻ ۽ ڪنهن ٽيڪنيڪل اسڪول يا يونيورسٽي مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ لائسنس جاري ڪيو ويندو آهي.[152]

آسٽريليا ۾، ٻين روايتي چيني طبي طريقن سان گڏ، ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن بورڊ آف آسٽريليا ڪندي آهي، ۽ "ايڪيوپنڪچرسٽ" جهڙا لقب صرف رجسٽرڊ ماهرن تائين محدود آهن.[153]

نيوزيلينڊ ۾ 1990ع ۾ ايڪيوپنڪچر کي سرڪاري ايڪسيڊنٽ ڪمپنسيشن ڪارپوريشن (ACC) ايڪٽ ۾ شامل ڪيو ويو. ان شموليت جي نتيجي ۾ قابل ۽ پيشه ورانه طور رجسٽرڊ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي نيوزيلينڊ اندر ڪم يا راندين سان لاڳاپيل زخمن جي صورت ۾ شهرين، رهواسين ۽ عارضي مهمانن کي سبسڊي واري علاج ۽ سارسنڀال فراهم ڪرڻ جو اختيار مليو. نيوزيلينڊ ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ۽ ACC علاج فراهم ڪندڙ جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ ٻه ادارا ذميوار آهن: ايڪيوپنڪچر NZ،[154] ۽ نيوزيلينڊ ايڪيوپنڪچر اسٽينڊرڊس اٿارٽي.[155][156]

يورپ جي گهٽ ۾ گهٽ 28 ملڪن ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جون پيشه ورانه تنظيمون موجود آهن.[152] فرانس ۾ اڪيڊيمي ناسيونال ڊي ميديسين (قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن) 1955ع کان ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ڪري رهي آهي.[157]

پڻ ڏسو

[سنواريو]


وڌيڪ مطالعي لاءِ

[سنواريو]
  • Brown, Brandon P (2011). "ايڪيوپنڪچر." ميگِلز ميڊيڪل گائيڊ، ڇهون ايڊيشن، جلد 1. Salem Press. ISBN 978-1-63700-107-3.
  • Ulett GA (2002). "ايڪيوپنڪچر". ۾ Shermer M (مرتب). The Skeptic Encyclopedia of Pseudoscience. ABC-CLIO. ص. 283 ff. ISBN 978-1-57607-653-8.
  • William FW, مرتب (2013). "ايڪيوپنڪچر". Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy. Routledge. ص. 3–4. ISBN 978-1-135-95522-9.
  • Bivins, Roberta E. (2000). ايڪيوپنڪچر، ماهريت، ۽ بين الثقافتي طب. New York: Palgrave. ISBN 0-333-91893-2.
  • FRONTLINE: The Alternative Fix - "ايڪيوپنڪچر ڇا آهي؟" (4 نومبر 2003ع). PBS وڊيو.

حاشيا ۽ حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Demystifying acupuncture". Rheumatology 47 (8): 1132–36. August 2008. doi:10.1093/rheumatology/ken161. PMID 18460551.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 "Acupuncture for chronic low back pain". The New England Journal of Medicine 363 (5): 454–61. July 2010. doi:10.1056/NEJMct0806114. PMID 20818865.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "The safety of pediatric acupuncture: a systematic review". Pediatrics 128 (6): e1575–87. December 2011. doi:10.1542/peds.2011-1091. PMID 22106073.
  4. ↑ Baran GR, Kiana MF, Samuel SP (2014). "Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ?". Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century. Springer. ص. 19–57. doi:10.1007/978-1-4614-8541-4_2. ISBN 978-1-4614-8540-7. various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.
  5. ↑ Good R (2012). "Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies". ۾ Khine MS (مرتب). Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies. Springer. ص. 103. ISBN 978-94-007-2457-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 August 2016 تي حاصل ڪيل. ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن.
  6. 1 2 3 Barrett, S (30 December 2007). "Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"". Quackwatch. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 4 May 2015 تي حاصل ڪيل.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 Lu GD, Needham J (2002). Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa. Psychology Press. ISBN 978-0-7007-1458-2.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 "A brief history of acupuncture". Rheumatology 43 (5): 662–63. May 2004. doi:10.1093/rheumatology/keg005. PMID 15103027.
  9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Bannan, Andrew (2013). "18:Acupuncture in Physiotherapy". ۾ Porter, Stuart B (مرتب). Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy. Churchill Livingstone. Elsevier. ص. 403. ISBN 978-0-7020-4344-4.
  10. 1 2 3 4 5 6 "A true history of acupuncture". Focus on Alternative and Complementary Therapies 9 (4): 269–73. 2004. doi:10.1211/fact.2004.00244. http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full. Retrieved 21 March 2014.
  11. ↑ Joseph S. Alter (2013). Asian Medicine and Globalization. University of Pennsylvania Press. ص. 27. ISBN 978-0-8122-0525-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 13 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  12. 1 2 3 4 Prioreschi, P (2004). A history of Medicine, Volume 2. Horatius Press. ص. 147–48. ISBN 978-1-888456-01-1.
  13. 1 2 "A medical report from the Stone Age?". Lancet 354 (9183): 1023–25. September 1999. doi:10.1016/S0140-6736(98)12242-0. PMID 10501382. http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf.
  14. 1 2 Jackson, M. (2011). The Oxford Handbook of the History of Medicine. Oxford Handbooks in History. OUP Oxford. ص. 610. ISBN 978-0-19-954649-7.
  15. 1 2 3 Singh S, Ernst E (2008). Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine. Norton paperback. W. W. Norton. ص. 42. ISBN 978-0-393-06661-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 27 January 2016 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ Robson, T (2004). An Introduction to Complementary Medicine. Allen & Unwin. ص. 90. ISBN 978-1-74114-054-5.
  17. ↑ "Inaccurate acupuncture history". Rheumatology 43 (12): 1593; author reply 1593–94. December 2004. doi:10.1093/rheumatology/keh363. PMID 15564643.
  18. ↑ "Bloodletting in early Chinese medicine and its relation to the origin of acupuncture". Bulletin of the History of Medicine 54 (3): 337–67. 1980. PMID 6998524.
  19. ↑ "Some Sepsis Stuff | Science-Based Medicine". sciencebasedmedicine.org (آمريڪي انگريزي ۾). 2022-10-20. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 2022-11-04 تي حاصل ڪيل.
  20. 1 2 3 4 5 6 7 Barnes, Linda L (2005). Needles, Herbs, Gods, and Ghosts: China, Healing, and the West to 1848. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-01872-3.
  21. ↑ Lu, Dominic P.; Lu, Gabriel P. (October 2013). "An Historical Review and Perspective on the Impact of Acupuncture on U.S. Medicine and Society". Medical Acupuncture 25 (5): 311–16. doi:10.1089/acu.2012.0921. ISSN 1933-6586. PMID 24761180.
  22. 1 2 "Acupuncture analgesia: I. The scientific basis". Anesthesia and Analgesia 106 (2): 602–10. February 2008. doi:10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b. PMID 18227322.
  23. 1 2 Crozier RC (1968). Traditional medicine in modern China: science, nationalism, and the tensions of cultural change (1 ڇاپو). Cambridge: Harvard University Press. ص. 101–205. ISBN 978-0-674-90105-6.
  24. ↑ Taylor, K (2005). Chinese Medicine in Early Communist China, 1945–63: a Medicine of Revolution. RoutledgeCurzon. ص. 109. ISBN 978-0-415-34512-5.
  25. ↑ Unschuld, Paul Ulrich (2010). Medicine in China: A History of Ideas. Comparative Studies of Health Systems and Medical Care. University of California Press. ص. 364. ISBN 978-0-520-26613-1. 8 July 2024 تي حاصل ڪيل.
  26. 1 2 3 "Traditional Medicine and Pseudoscience in China: A Report of the Second CSICOP Delegation (Part 1)". Skeptical Inquirer (Committee for Skeptical Inquiry) 20 (4). 1996. http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/.
  27. 1 2 3 "Acupuncture is theatrical placebo". Anesthesia and Analgesia 116 (6): 1360–63. June 2013. doi:10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e. PMID 23709076. http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf. Retrieved 9 February 2014.
  28. ↑ Fan, AY (2012). "The first acupuncture center in the United States: an interview with Yao Wu Lee, Washington Acupuncture Center". Journal of Integrative Medicine (Committee for Journal of Chinese Integrative Medicine) 20 (5). http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx/.
  29. ↑ Frum, David (2000). How We Got Here: The '70s. New York City: Basic Books. ص. 133. ISBN 978-0-465-04195-4.
  30. ↑ Zhan, Mei (19 June 2022). "Entangled worlds: traditional Chinese medicine in the United States". ۾ Lo, Vivienne; Stanley-Baker, Michael; Yang, Dolly (مرتب). Routledge Handbook of Chinese Medicine. London: Routledge. ص. 579. doi:10.4324/9780203740262. ISBN 978-0-203-74026-2. 11 June 2026 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ Singh S (26 March 2006). "A groundbreaking experiment ... or a sensationalized TV stunt?". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 13 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑ Singh S (14 February 2006). "Did we really witness the 'amazing power' of acupuncture?". The Daily Telegraph. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 January 2022 تي محفوظ ڪيل.
  33. ↑ "Acupuncture and moxibustion of traditional Chinese medicine – intangible heritage". unesco.org – Culture Sector – UNESCO. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 17 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  34. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 "Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews". Pain 152 (4): 755–64. April 2011. doi:10.1016/j.pain.2010.11.004. PMID 21440191. http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf. Retrieved 20 January 2017.
  35. ↑ "Acupuncture for Pain". NCCIH. January 2008. 9 May 2014 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  36. ↑ "Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine". Anesthesiology 112 (4): 810–33. April 2010. doi:10.1097/ALN.0b013e3181c43103. PMID 20124882.
  37. ↑ "What you can expect". Mayo Clinic Staff. Mayo Foundation for Medical Education and Research. January 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 21 July 2014 تي حاصل ڪيل.
  38. ↑ Schwartz, L (2000). "Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive". Medical Acupuncture 12 (1): 38–41. http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html. آرڪائيو ڪيا ويا 21 November 2001 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  39. ↑ Birch S (2011). Japanese Pediatric Acupuncture. Thieme. ISBN 978-3-13-150061-8.
  40. ↑ Wernicke T (2014). The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture. Jessica Kingsley Publishers. ISBN 978-1-84819-160-0.
  41. 1 2 "Acupuncture – a critical analysis". Journal of Internal Medicine 259 (2): 125–37. February 2006. doi:10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x. PMID 16420542.
  42. 1 2 3 Young, J (2007). Complementary Medicine For Dummies. John Wiley & Sons. ص. 126–28. ISBN 978-0-470-51968-4.
  43. ↑ "Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China". Journal of Alternative and Complementary Medicine 10 (3): 565–72. June 2004. doi:10.1089/1075553041323849. PMID 15253864.
  44. ↑ "The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do?". Annals of Family Medicine 3 (2): 151–58. 2005. doi:10.1370/afm.248. PMID 15798042.
  45. 1 2 de las Peñas CF, Arendt-Nielsen L, Gerwin RD (2010). Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management. Jones & Bartlett Learning. ص. 251–54. ISBN 978-0-7637-5283-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 27 January 2016 تي حاصل ڪيل.
  46. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 "Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports". Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine 2013: 1–15. 2013. doi:10.1155/2013/581203. PMID 23573135.
  47. 1 2 3 4 "Acupuncture". NHSChoices. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2015 تي حاصل ڪيل.
  48. 1 2 3 4 5 6 7 8 "Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency". The International Journal of Risk & Safety in Medicine 24 (3): 163–69. January 2012. doi:10.3233/JRS-2012-0569. PMID 22936058.
  49. ↑ White A, Cummings M, Filshie J (2008). "2". An Introduction to Western Medical Acupuncture. Churchill Livingstone. ص. 7. ISBN 978-0-443-07177-5.
  50. ↑ Miller's Anesthesia. Elsevier. 2014. ص. 1235. ISBN 978-0-7020-5283-5.
  51. 1 2 3 4 چَنگ, 1987, chapter 12.
  52. 1 2 3 Hicks A (2005). The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You (1 ڇاپو). Piatkus Books. ص. 41. ISBN 978-0-7499-2472-0.
  53. ↑ Collinge WJ (1996). The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine. New York: Warner Books. ISBN 978-0-446-67258-0.
  54. ↑ Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.
  55. 1 2 Aung & Chen, 2007, p. 116.
  56. ↑ Ellis A, Wiseman N, Boss K (1991). Fundamentals of Chinese Acupuncture. Paradigm Publications. ص. 2–3. ISBN 978-0-912111-33-9.
  57. 1 2 آنگ ۽ چَين, 2007, pp. 113–14.
  58. ↑ "Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions". Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine 2013: 1–12. 2013. doi:10.1155/2013/136763. PMID 24159337.
  59. 1 2 3 Aung S, Chen W (2007). Clinical Introduction to Medical Acupuncture. Thieme. ص. 116. ISBN 978-1-58890-221-4.
  60. ↑ "The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review". Journal of Pain and Symptom Management 42 (4): 589–603. October 2011. doi:10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007. PMID 21531533.
  61. ↑ Needham & Lu, 2002, pp. 170–73 آرڪائيو ڪيا ويا 28 March 2023 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..
  62. ↑ "British Cupping Society". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 25 March 2014 تي حاصل ڪيل.
  63. ↑ Farlex (2012). "Tui na". Farlex. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 25 March 2014 تي حاصل ڪيل.
  64. ↑ Yan Cl (1997). The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion. Blue Poppy Enterprises, Inc. ص. 112. ISBN 978-0-936185-80-4.
  65. ↑ "Sonopuncture". Educational Opportunities in Integrative Medicine. The Hunter Press. 2008. ص. 34. ISBN 978-0-9776552-4-3.
  66. ↑ Bhagat (2004). Alternative Therapies. Jaypee Brothers Medical Publishers. ص. 164–65. ISBN 978-81-8061-220-6.
  67. ↑ "Sonopuncture". American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods. American Cancer Society. 2000. ص. 158. ISBN 978-0-944235-24-9.
  68. ↑ "Cancer Dictionary – Acupuncture point injection". National Cancer Institute. 2 February 2011. اصل نسخو مان 27 March 2011 تي محفوظ ڪيل. 4 April 2011 تي حاصل ڪيل.
  69. 1 2 "Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review". JAMA Netw Open 5 (11): e2243665. November 2022. doi:10.1001/jamanetworkopen.2022.43665. PMID 36416820. "Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited.".
  70. ↑ Yuan, Qi-ling; Wang, Peng; Liu, Liang; Sun, Fu; Cai, Yong-song; Wu, Wen-tao; Ye, Mao-lin; Ma, Jiang-tao et al. (2016-07-29). "Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials" (en ۾). Scientific Reports 6 (1). doi:10.1038/srep30675. ISSN 2045-2322. PMID 27471137. Bibcode: 2016NatSR...630675Y.
  71. ↑ Araya-Quintanilla, Felipe; Ramirez-Vélez, Robinson; Mendez-Rebolledo, Guillermo; Cuyul-Vásquez, Iván; Arce-Álvarez, Alexis; Ezzatvar, Yasmin; Gutiérrez-Espinoza, Héctor (2024). "Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses". Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease 16. doi:10.1177/1759720X241271775. ISSN 1759-720X. PMID 39165909.
  72. ↑ Novella S (14 December 2022). "Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture". Science-Based Medicine. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  73. ↑ Hall, Harriet (2023). Hupp, Stephen; Santa Maria, Cara L. (مرتب). Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide. Cambridge University Press. ص. 112–113. ISBN 978-1-316-51922-6. 8 March 2025 تي حاصل ڪيل.
  74. ↑ Fang, Jiufei; Shi, Hangyu; Wang, Weiming; Chen, He; Yang, Min; Gao, Shuai; Yao, Hao; Zhu, Lili et al. (2024-09-01). "Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis" (en ۾). Current Pain and Headache Reports 28 (9): 957–969. doi:10.1007/s11916-024-01267-x. ISSN 1534-3081. PMID 38856887.
  75. 1 2 "Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding". Complementary Therapies in Medicine 9 (4): 237–45. December 2001. doi:10.1054/ctim.2001.0489. PMID 12184353.
  76. ↑ "Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials". BMC Complementary and Alternative Medicine 12 (1). September 2012. doi:10.1186/1472-6882-12-148. PMID 22953730.
  77. 1 2 "Acupuncture: its evidence-base is changing". The American Journal of Chinese Medicine 35 (1): 21–25. 2007. doi:10.1142/S0192415X07004588. PMID 17265547.
  78. ↑ "The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty". Acupuncture in Medicine 24 (2): 71–79. June 2006. doi:10.1136/aim.24.2.71. PMID 16783282.
  79. ↑ Madsen 2009, p. a3115
  80. 1 2 "Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases". Current Rheumatology Reports 14 (6): 589–97. December 2012. doi:10.1007/s11926-012-0295-x. PMID 23055010.
  81. 1 2 "Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward". Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine 2011: 1–11. 2011. doi:10.1155/2011/180805. PMID 20976074.
  82. ↑ "Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture". BMJ 330 (7501): 1202–05. May 2005. doi:10.1136/bmj.330.7501.1202. PMID 15905259.
  83. 1 2 3 4 5 "Integrative oncology: really the best of both worlds?". Nature Reviews. Cancer 14 (10): 692–700. October 2014. doi:10.1038/nrc3822. PMID 25230880.
  84. 1 2 Eldabe, Sam, ed (2013). "Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials". PLOS ONE 8 (10). doi:10.1371/journal.pone.0077438. PMID 24146995. Bibcode: 2013PLoSO...877438M.
  85. 1 2 "Would the elderly be better off if they were given more placebos?". Geriatrics & Gerontology International 10 (2): 131–37. April 2010. doi:10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x. PMID 20100289.
  86. ↑ "Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys". Clinical Medicine 12 (6): 505–12. December 2012. doi:10.7861/clinmedicine.12-6-505. PMID 23342401.
  87. ↑ "Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations". Anesthesia and Analgesia 106 (2): 611–21, table of contents. February 2008. doi:10.1213/ane.0b013e318160644d. PMID 18227323.
  88. ↑ Goldman L, Schafer AI (21 April 2015). Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online. Elsevier Health Sciences. ص. 98. ISBN 978-0-323-32285-0.
  89. ↑ Molsberger, A. F.; Manickavasagan, J.; Abholz, H. H.; Maixner, W. B.; Endres, H. G. (2012). "Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice". European Journal of Pain (London, England) 16 (9): 1264–1270. doi:10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x. ISSN 1532-2149. PMID 22492604.
  90. ↑ Zhang, Yi (2021). "Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice". Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) 304 (11): 2372–2380. doi:10.1002/ar.24618. ISSN 1932-8494. PMID 33739620.
  91. 1 2 "Acupuncture – for health professionals (PDQ)". National Cancer Institute. 23 September 2005. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 July 2015 تي حاصل ڪيل. {{cite web}}: no-break space اکر in |title= at position 12 (مدد)
  92. ↑ "Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us?". Journal of Pain and Symptom Management 37 (4): 709–14. April 2009. doi:10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009. PMID 18789644.
  93. 1 2 3 4 5 6 "Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review". Revista Latino-Americana de Enfermagem 21 (1): 450–58. February 2013. doi:10.1590/s0104-11692013000100022. PMID 23546331.
  94. 1 2 3 "Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review". International Angiology 32 (1): 1–8. February 2013. PMID 23435388. http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001. Retrieved 1 March 2014.
  95. 1 2 "Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature". International Journal of Cardiology 149 (3): 287–89. June 2011. doi:10.1016/j.ijcard.2010.10.016. PMID 21093944.
  96. 1 2 "Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review". The Permanente Journal 19 (1): 68–73. 2014. doi:10.7812/TPP/14-057. PMID 25432001.
  97. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 "Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature". Bulletin of the World Health Organization 88 (12): 915–21C. December 2010. doi:10.2471/BLT.10.076737. PMID 21124716.
  98. ↑ "Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010". Bulletin of the World Health Organization 91 (8): 569–75. August 2013. doi:10.2471/BLT.12.111609. PMID 23940404.
  99. ↑ "Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies". Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine 5 (4): 391–98. December 2008. doi:10.1093/ecam/nem086. PMID 18955234.
  100. ↑ Barnes, Patricia M. (10 December 2008). "Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007" (PDF). National Center for Complementary and Integrative Health. NCHS. اصل نسخو (PDF) مان 16 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 5 February 2016 تي حاصل ڪيل.
  101. ↑ "Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence". Journal of Pediatric Hematology/Oncology 30 (6): 431–42. June 2008. doi:10.1097/MPH.0b013e318165b2cc. PMID 18525459.
  102. 1 2 3 4 "The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review". Acupuncture in Medicine 32 (3): 257–66. June 2014. doi:10.1136/acupmed-2013-010480. PMID 24554789.
  103. ↑ "Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine" (PDF). Parliament of New South Wales. 9 November 2005. اصل نسخو (PDF) مان 28 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 3 November 2010 تي حاصل ڪيل.
  104. ↑ "NCCAOM Code of Ethics" (PDF). National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine. اصل نسخو (PDF) مان 27 November 2010 تي محفوظ ڪيل. 3 November 2010 تي حاصل ڪيل.
  105. ↑ Barrett S (2013). "'Alternative' Medicine: More Hype Than Hope". ۾ Humber JM, Almeder RF (مرتب). Alternative Medicine and Ethics. Springer Science & Business Media. ص. 10. ISBN 978-1-4757-2774-6.
  106. ↑ Aung & Chen Aung SK, Chen WP (2007). Clinical Introduction to Medical Acupuncture. Thieme. ص. 11–12. ISBN 978-1-58890-221-4.
  107. ↑ 经络学 [Meridian theory] (چيني ۾). اصل نسخو مان 10 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2011 تي حاصل ڪيل. （三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ... [(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ...]
  108. 1 2 Aung & Chen, 2007, p. 101.
  109. ↑ Wiseman & Ellis 1996, p. 77
  110. ↑ Ergil MC, Ergil KV (2009). Pocket Atlas of Chinese Medicine. Stuttgart: Thieme. ص. 19, 148. ISBN 978-3-13-141611-7.
  111. ↑ Flaws B, Finney D (2007). A handbook of TCM patterns & their treatments (6th ڇاپو). Blue Poppy Press. ص. 1. ISBN 978-0-936185-70-5.
  112. ↑ Flaws B, Finney D (1996). A handbook of TCM patterns & their treatments (6 (2007) ڇاپو). Blue Poppy Press. ص. 169–73. ISBN 978-0-936185-70-5.
  113. ↑ Maciocia, G (1995). Tongue Diagnosis in Chinese Medicine. Eastland Press. ISBN 978-0-939616-19-0.
  114. ↑ Maciocia, G (2005). The Foundations of Chinese Medicine. Churchill Livingstone. ISBN 978-0-443-07489-9.
  115. ↑ Ross, J (1984). Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine. Elsevier. ص. 26. ISBN 978-0-443-03482-4.
  116. 1 2 3 Shmalberg, Justin (April 2014). "Acupuncture: history and application". Clinician's Brief: 59–61. ISSN 1542-4014. OCLC 50932140. https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf.
  117. ↑ Yoo, Yeonjoo; Ryu, Yeonhee; Lee, In-Seon; Chae, Younbyoung (2022). "Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time". Integrative Medicine Research 11 (3). doi:10.1016/j.imr.2022.100865. ISSN 2213-4220. PMID 35516161.
  118. ↑ Ramey, David; Buell, Paul D (2004). "A true history of acupuncture". Focus on Alternative and Complementary Therapies 9 (4): 269–273. doi:10.1211/fact.2004.00244. ISSN 1465-3753. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244. Retrieved 11 June 2026.
  119. ↑ Unschuld, Paul U. (1998). Chinese Medicine. Paradigm Publications. ص. 3. ISBN 978-0-912111-55-1. 11 June 2026 تي حاصل ڪيل.
  120. 1 2 "Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack?". Anesthesia and Analgesia 116 (6): 1356–59. June 2013. doi:10.1213/ANE.0b013e31828f5efa. PMID 23709075. http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf. Retrieved 22 March 2015.
  121. 1 2 Gorski D (23 June 2014). "Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers'". Science-Based Medicine. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 September 2019 تي محفوظ ڪيل. 6 August 2019 تي حاصل ڪيل. اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن.
  122. 1 2 Gorski D (7 May 2018). "PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study". Science-Based Medicine.
  123. ↑ Jarvis, W.T. (August 1992). "Quackery: a national scandal". Clinical Chemistry 38 (8B part 2): 1574–86. PMID 1643742.
  124. ↑ Naudet, Florian; Falissard, Bruno; Boussageon, Rémy; Healy, David (2015). "Has evidence-based medicine left quackery behind?". Internal and Emergency Medicine 10 (5): 631–4. doi:10.1007/s11739-015-1227-3. PMID 25828467. https://hal.science/hal-01138648.
  125. ↑ Pigliucci M (2013). Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem. University of Chicago Press. ص. 206. ISBN 978-0-226-05182-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 June 2020 تي حاصل ڪيل.
  126. ↑ Naudet, Florian; Falissard, Bruno; Boussageon, Rémy; Healy, David (2015). "Has evidence-based medicine left quackery behind?". Internal and Emergency Medicine 10 (5): 631–634. doi:10.1007/s11739-015-1227-3. ISSN 1970-9366. PMID 25828467. https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf. ""آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، ڪائروپريڪٽڪ، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، نيچروپٿي، هوميوپيٿي، هيپنوسس ۽ نفسي تجزيو جهڙا علاج اڪثر شبه سائنس يا جعلي علاج سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي اثرائتا آهن."".
  127. 1 2 3 "Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review". Bioelectromagnetics 29 (4): 245–56. May 2008. doi:10.1002/bem.20403. PMID 18240287. https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf. Retrieved 2 March 2012.
  128. 1 2 Mann, F (2000). Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine. Elsevier. ISBN 978-0-7506-4857-8.
  129. ↑ [127] [128]
  130. ↑ "Hard to swallow". Nature 448 (7150): 105–06. July 2007. doi:10.1038/448106a. PMID 17625521. Bibcode: 2007Natur.448S.105..
  131. 1 2 3 Ulett, GA (2002). "Acupuncture". ۾ Shermer, M (مرتب). The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience. ABC-CLIO. ص. 283–91. ISBN 978-1-57607-653-8.
  132. 1 2 Williams, WF (2013). "Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy". Encyclopedia of Pseudoscience. Routledge. ص. 3–4. ISBN 978-1-135-95522-9.
  133. ↑ "Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain". Expert Review of Neurotherapeutics 6 (5): 661–67. May 2006. doi:10.1586/14737175.6.5.661. PMID 16734514.
  134. ↑ "Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system". British Medical Journal. 15 March 1980. https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf.
  135. ↑ "Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation". Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression 24 (3): 249–53. 2014. doi:10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284. PMID 25072149.
  136. 1 2 "Acupuncture, chiropractic and osteopathy use in Australia: a national population survey". BMC Public Health 8 (1). April 2008. doi:10.1186/1471-2458-8-105. PMID 18377663.
  137. 1 2 Ramsay C (2009). Unnatural Regulation: Complementary and Alternative Medicine Policy in Canada. The Fraser Institute. ص. 43. GGKEY:0KK0XUSQASK. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 27 January 2016 تي حاصل ڪيل.
  138. ↑ "Offer and use of complementary and alternative medicine in hospitals of the French-speaking part of Switzerland". Swiss Medical Weekly 143 (3536): w13756. September 2013. doi:10.4414/smw.2013.13756. PMID 24018633.
  139. ↑ "Acupuncture in practice: mapping the providers, the patients and the settings in a national cross-sectional survey". BMJ Open (bmj.com) 2 (1). 2012. doi:10.1136/bmjopen-2011-000456. PMID 22240649.
  140. 1 2 3 4 "Public status and prevalence of acupuncture in Japan". Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine 7 (4): 493–500. December 2010. doi:10.1093/ecam/nen037. PMID 18955345.
  141. 1 2 Samadi DB. "More Americans using acupuncture for common ailments". Fox News Channel. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 July 2013 تي محفوظ ڪيل. 25 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  142. ↑ "Availability of acupuncture in the hospitals of a major academic medical center: a pilot study". Complementary Therapies in Medicine (Elsevier) 11 (3): 177–83. September 2003. doi:10.1016/S0965-2299(03)00069-4. PMID 14659382. http://www.complementarytherapiesinmedicine.com/article/S0965-2299%2803%2900069-4/abstract.
  143. ↑ "CDC Clinical Practice Guideline for Prescribing Opioids for Pain". Morbidity and Mortality Weekly Report (CDC) 71 (3): 1–95. 4 November 2022. https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm. Retrieved 23 December 2022.
  144. 1 2 3 "Frauen häufiger mit Akupunktur behandelt". Rheinische Post (جرمن ۾). 30 August 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 December 2012 تي محفوظ ڪيل. 25 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  145. 1 2 "Reflections on the German Acupuncture studies". Journal of Chinese Medicine (83): 12–17. 2007. http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf. Retrieved 20 January 2014. آرڪائيو ڪيا ويا 16 January 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  146. ↑ "Review of controlled clinical trials on acupuncture versus sham acupuncture in Germany". Journal of Traditional Chinese Medicine 33 (3): 403–07. June 2013. doi:10.1016/s0254-6272(13)60187-9. PMID 24024341.
  147. ↑ Porter SB (2013). Stuart B. Porter (مرتب). Tidy's Physiotherapy (15 ڇاپو). Churchill Livingstone. ص. 408. ISBN 978-0-7020-4344-4.
  148. ↑ Hinrichs TJ, Barnes LL (2013). Hinrichs TJ, Barnes LL (مرتب). Chinese Medicine and Healing: An Illustrated History (1 ڇاپو). Belknap Press. ص. 314. ISBN 978-0-674-04737-2.
  149. ↑ Singh & Ernst 2008, p. 73.
  150. ↑ O'Neill, Mark (23 July 2007). "Hong Kong's traditional Chinese medicine laws 'putting public at risk'". South China Morning Post. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 14 May 2015 تي حاصل ڪيل.
  151. ↑ Chan K, Lee H (2001). The Way Forward for Chinese Medicine. CRC Press. ص. 349. ISBN 978-1-4200-2423-4.
  152. 1 2 WHO Global Atlas of Traditional, Complementary and Alternative Medicine. World Health Organization. 2005. ص. 195. ISBN 978-92-4-156286-7.
  153. ↑ "Chinese Medicine Board of Australia – Registration and how to apply". www.chinesemedicineboard.gov.au (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 February 2020 تي محفوظ ڪيل. 2020-02-07 تي حاصل ڪيل.
  154. ↑ "Home". Acupuncture NZ. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 2020-11-13 تي حاصل ڪيل.
  155. ↑ "NZASA - Home". nzasa.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 2020-12-24 تي حاصل ڪيل.
  156. ↑ "Accident Compensation Act 2001 No 49 (As at 30 March 2021), Public Act Contents – New Zealand Legislation". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 24 December 2020 تي حاصل ڪيل.
  157. ↑ Bossy, Jean (January 1, 1988). "Acupuncture in France". Acupuncture in Medicine (Sage Journals) 5: 6–8. doi:10.1136/aim.5.1.6. ""1955ع کان وٺي، فرانس جي قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن ايڪيوپنڪچر کي طب جو هڪ حصو تسليم ڪندي ان کي طبي عمل ۾ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ تشخيص (diagnosis) ۽ علاج (therapeutic treatment) ٻئي شامل آهن."".
  1. ↑ لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.
  2. ↑ هيءُ لفظ لاطيني لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.[1]
  3. 1 2 ڪيترن ئي ذريعن موجب:[120][121][122][123][124]
  4. ↑ پنجن حرڪتن ۽ ڇهن چي (五運六氣 wǔ yùn liù qì) ڏانهن اشارو.
  5. ↑ چيني ٻولي: {{{1}}}.
  6. ↑ چيني ٻولي: {{{1}}}.
  7. ↑ چيني ٻولي: {{{1}}}.

ڪتابيات

[سنواريو]

خارجي ڳنڍڻا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ايڪيوپنڪچر&oldid=402083" تان ورتل