انجيس

پتل مان ٺهيل سينگاريل دروازي جي انجيس

بيرل انجيس (Barrel hinge)

انجيس يا قبضو (انگريزي ٻولي: Hinge) هڪ ميڪانياتي بيئرنگ (Mechanical bearing) آهي، جيڪو ٻن مضبوط شين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو آهي ۽ عام طور انهن مان هڪ کي مقرر محور جي چوڌاري محدود زاويي تائين ڦرڻ جي اجازت ڏيندو آهي. مثالي قبضي (آئيڊيل ھنج) ۾ ڳنڍيل ٻئي حصا رڳو هڪ مقرر محور جي چوڌاري گردش ڪندا آهن، جڏهن ته ٻيون سموريون حرڪتون، جهڙوڪ اڳتي پٺتي سرڪڻ يا ٻين رخن ۾ گردش، روڪيل هونديون آهن. ان ڪري ميخانيات ۾ قبضي کي هڪ درجي واري آزادي (ون ڊگري آف فريڊم) وارو ڳانڍاپو سمجهيو ويندو آهي.

قبضا يا انجيسون لچڪدار مواد (فليڪسيبل مٽيريل) مان به ٺاهي سگهجن ٿا يا وري ڌاتوءَ جي حرڪت ڪندڙ حصن تي مشتمل هوندا آهن. حياتيات (بائيولاجي) ۾ به ڪيترائي جوڙ (جوائنٽ) قبضي وانگر ڪم ڪندا آهن، جن مان ڪُلهي جي جوڙ جي بدران ٺوٺ جو جوڙ هڪ نمايان مثال آهي، جيڪو بنيادي طور هڪ ئي رخ ۾ وڪڙجڻ ۽ سڌو ٿيڻ جي حرڪت جي اجازت ڏئي ٿو.

انجيسون يا قبضا سڀ کان وڌيڪ دروازن، دريائن ۽ المارين جي کُلڻ ۽ بند ٿيڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن کان علاوه فولڊ ٿيندڙ ڏاڪڻ، موٽر گاڏين جي بونٽ، صندوقن، ڍڪڻن ۽ وڏين متحرڪ پلين جي جوڙجڪ ۾ پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن.

درين ۽ دروازن کي لڳائڻ ۽ انھن اندر مختلف جزن ذريعي ڳانڍاپو رکڻ واسطي ھيٺين قسمن جي قبضن يا انجيسن جي ضرورت پوندي آھي.

تاريخ

قديم آثارن مان پٿر، سنگِ مرمر، ڪاٺ ۽ ڪانسي مان ٺهيل انجيسون يا قبضا مليا آهن، جن مان ڪجهه گهٽ ۾ گهٽ قديم مصر جي دور سان تعلق رکن ٿا. بهرحال، اهو يقيني طور طئي ڪرڻ ڏکيو آهي ته قبضي جو پهريون استعمال دنيا جي ڪهڙي هنڌ ۽ ڪهڙي زماني ۾ ٿيو.

قديم مصر ۾ دروازن لاءِ هڪ خاص محوري قبضي (پووٽ ھنج) وارو نظام استعمال ٿيندو هو. هن طريقي ۾ دروازي جي مٿئين ۽ هيٺئين ڪنڍن تي ڪاٺ جا گول ڪنڊا (Dowels) لڳايا ويندا هئا يا اهي سڌو دروازي جي ڪاٺ مان تراشيا ويندا هئا. اهي ڪنڍا پٿر ۾ ٺهيل گول کڏن (اسٽون ساڪيٽ) ۾ ويهندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ دروازو آسانيءَ سان پنهنجي محور تي ڦرندو هو.

قديم روم ۾ قبضي کي لاطيني ٻوليءَ ۾ ڪارڊو:Cardō چيو ويندو هو. انهيءَ لفظ تان ئي رومي ديوي ڪارڊيا (Cardea)، جيڪا دروازن ۽ قبضي جي محافظ ديوي سمجهي ويندي هئي، جو نالو پيو، ۽ رومي شهرن جي مکيه اتر–ڏکڻ واري شاهراهه کي پڻ ڪارڊو سڏيو ويندو هو. لاطيني لفظ ڪارڊو جو مفهوم "اهو بنيادي جزو، جنهن تي ڪا شيءِ ڦري يا جنهن تي ڪنهن شيءِ جو دارومدار هجي" هو، ۽ انهيءَ مان جديد انگريزي لفظن، جهڙوڪ ڪارڊينل، جي پڻ ابتدا ٿي آهي.

آڪسفورڊ انگريزي لغت (آڪسفورڊ انگلش ڊڪشنري) موجب انگريزي لفظ ھنجHinge جو تعلق لفظ ھئنگ Hang (لڙڪڻ يا ٽنگجڻ) سان آهي، جيڪو ٻنهي لفظن جي تاريخي لساني ارتقا ڏانهن اشارو ڪري ٿو.

سنڌي لفظ انجيس انگريزي ھنج جي جمع ھنجز (Hinges) جي بگڙيل صورت آهي.

عمارتن ۾ رسائي

گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور (ميڊيول پيرئڊ) کان وٺي مضبوط قلعن ۽ دفاعي عمارتن ۾ ڇڪيل پل (Drawbridge) لاءِ قبضا استعمال ٿيندا رهيا آهن. اهڙن قبضي جي مدد سان پل کي ضرورت موجب مٿي کڻي يا هيٺ لاهي سگهجي ٿو، جنهن سان قلعي جي حفاظت ۽ داخلا تي ڪنٽرول رکڻ آسان ٿيندو هو.

جديد تعمير (آرڪيٽيڪچر) ۾ به قبضا انهن عمارتن ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن، جتي وقت سان گڏ بنياد جي ويهڻ (بلڊنگ سيٽلمينٽ) جو امڪان هجي. اهڙين حالتن ۾ قبضا عمارت جي ڪجهه حصن کي محدود حرڪت جي اجازت ڏيندا آهن، جنهن سان ڍانچي تي غيرضروري دٻاءُ گهٽجي ويندو آهي.

ان جو هڪ مشهور مثال آمريڪي رياست ڪيليفورنيا جي برزبين شهر ۾ واقع ڊيڪن بلڊنگ آهي. هن عمارت جي داخلي رئمپ (ramp) کي هڪ وڏي قبضي تي نصب ڪيو ويو هو ته جيئن کُنبن (Piles) تي ٺهيل ۽ نرم خليجي مٽي (Bay mud) تي بيٺل عمارت جي ويهڻ دوران رئمپ محفوظ طريقي سان پنهنجي حالت بدلائي سگهي. هي انتظام ڪيترن ئي سالن تائين اثرائتو رهيو، پر آڪٽوبر 2006ع ۾ رئمپ کي نقصان پهچڻ ۽ ان جي ڍلان حد کان وڌيڪ وڌي وڃڻ سبب ان کي تبديل ڪيو ويو.

وڏيون اڏاوتون

قبضا وڏين اڏاوتن، جهڙوڪ اوچين شاهراهن، ريلوي واءِڊڪٽن (viaducts)، پلن ۽ ٻين انجنيئرنگ ڍانچن ۾ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو مقصد اڏاوت جي مختلف حصن جي وچ ۾ وڪڙ واري دٻاءَ (بينڊنگ اسٽريسز) جي منتقلي کي گهٽائڻ يا مڪمل طور روڪڻ هوندو آهي، جنهن سان خاص طور زلزلي دوران ڍانچي جي نقصان جو خطرو گهٽجي ويندو آهي.

سادن سلائيڊنگ ڳانڍاپن جي ڀيٽ ۾ قبضي کي ترجيح ڏيڻ جو اهم سبب اهو آهي ته اهو هڪ طرف محدود گردش جي اجازت ڏئي ٿو، جڏهن ته ٻئي طرف ڀرپاسي وارن اڏاوتي حصن کي هڪ ٻئي کان ڌار ٿيڻ کان بچائي ٿو. اهڙيءَ طرح ڍانچي جي استحڪام برقرار رهي ٿي ۽ زلزلي يا حرارتي تبديليءَ سبب پيدا ٿيندڙ حرڪتن کي محفوظ نموني جذب ڪري سگهجي ٿو.

جيڪڏهن ڪنهن قبضي ذريعي ٻن اڏاوتي حصن جي وچ ۾ وڪڙ وارو لمحو (بينڊنگ مومينٽ) منتقل نه ٿئي، ته اهڙي قبضي کي تعميراتي انجنيئرنگ ۾ صفر لمحي وارو قبضو (زيرو مومينٽ ھنج) چيو ويندو آهي. اهڙي قسم جا قبضا تجزياتي ماڊلن ۽ عملي انجنيئرنگ ٻنهي ۾ وڏي اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڏاوت ۾ پيدا ٿيندڙ دٻائن جي ورهاست کي بهتر نموني ڪنٽرول ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

خلائي جهاز

خلائي جهازن (اسپيس ڪرافٽ) ۾ استعمال لاءِ ڪيترن ئي قسمن جا خودڪار کُلندڙ ۽ پاڻمرادو بند ٿيندڙ قبضا (سيلف-ايڪچوئيٽنگ, سيلف-لاڪنگ ھنجز) تيار ڪيا ويا آهن. اهي قبضا خاص طور انهن اڏاوتن ۾ استعمال ٿيندا آهن، جيڪي راڪيٽ جي لانچ دوران ويڙهيل يا بند حالت ۾ رکيا ويندا آهن ۽ خلاءَ ۾ پهچڻ کان پوءِ پاڻمرادو کُلي پنهنجي ڪم ڪندڙ شڪل اختيار ڪندا آهن.

اهڙي قسم جا قبضا کُلندڙ خلائي اڏاوتن (ڊپلائبل اسٽرڪچرز) ۾ استعمال ٿيندا آهن، جن ۾ شمسي پينل، مصنوعي سوراخي ريڊار (سنٿيٽڪ اپرچر راڊار) جون اينٽينائون، ڊگها بوم (Booms)، ريڊيئيٽر ۽ ٻيا خلائي جزا شامل آهن. انهن قبضي جي مدد سان هي حصا محدود جاءِ ۾ محفوظ نموني رکي سگهجن ٿا ۽ مدار ۾ پهچڻ کان پوءِ بغير انساني مداخلت جي صحيح نموني کُلي ۽ لاڪ ٿي وڃن ٿا، جنهن سان خلائي جهاز جي اعتبار، ڪارڪردگي ۽ استحڪام ۾ واڌارو اچي ٿو.

اصطلاحات

بنيادي قبضي جا حصا

• پن (انگريزي ٻولي: Pin) – ڌاتوءَ يا ٻين مضبوط مواد مان ٺهيل راڊ، جيڪا قبضي جي ٻنهي پٽن (ليوز) کي نڪل (Knuckle) جي اندر پاڻ ۾ ڳنڍي رکي ٿي ۽ انهن کي محور جي چوڌاري ڦرڻ جي اجازت ڏئي ٿي. هن کي پنٽل (Pintle) پڻ چيو ويندو آهي.

• نڪل – قبضي جو سوراخدار، اڪثر گول شڪل وارو حصو، جيڪو قبضي جو گڏيل محور ٺاهيندو آهي. ٻنهي پٽن جا نڪل هڪ ٻئي سان وڇايل ترتيب ۾ ڳنڍيل هوندا آهن ۽ پن انهن سڀني مان لنگهندي انهن کي گڏ رکي ٿي.

• پٽو (ليف) – قبضي جا عام طور ٻه چپٽا حصا، جيڪي نڪل جي ٻنهي پاسن کان نڪرن ٿا ۽ پن جي چوڌاري گردش ڪندا آهن. اهي ئي حصا دروازي، دري يا ٻين شين سان لڳايا ويندا آهن.

• اينڊ پلي (End play) – پن جي محور سان گڏ قبضي جي ٻنهي پٽن جي وچ ۾ ٿيندڙ محوري حرڪت. هي ننڍڙي چرپر پٽن کي بغير اٽڪڻ جي آسانيءَ سان ڦرڻ ۾ مدد ڏيندي آهي ۽ عام طور نڪلن جي وچ واري وٿي (نڪل گيپ) سان طئي ٿيندي آهي.

• ٿولهه (Gauge) – قبضي جي پٽن جي ٿولهه.

• قبضي جي ويڪر – هڪ پٽي جي ٻاهرئين ڪنڊ کان ٻي پٽي جي ٻاهرئين ڪنڊ تائين ماپيل مفاصلو، جيڪو پن جي محور تي عمودي هوندو آهي.

• قبضي جي ڊيگهه – قبضي جي پٽن جي اها ڊيگهه، جيڪا پن جي محور جي متوازي هوندي آهي.

• نڪل جي ڊيگهه (Knuckle length) – هڪ نڪل جي اها ڊيگهه، جيڪا پن جي محور جي متوازي ماپي ويندي آهي.

• پٽي جي ويڪر (Leaf width) – پن جي مرڪز کان پٽي جي ٻاهرئين ڪنڊ تائين مفاصلو.

• پچ (Pitch) – هڪ نڪل جي پڇاڙيءَ کان ساڳئي پٽي تي موجود ڀر واري نڪل جي ساڳئي ڪنڊ تائين مفاصلو.

• ڊور اسٽاپ (Doorstop) – هڪ عام اصطلاح، جيڪو قبضي جي پٽن ۾ پن جي ڀيٽ ۾ پيدا ٿيندڙ غيرضروري يا ڍِلي ڪنڊائتي چرپر لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهڙي چرپر قبضي جي گهسجي وڃڻ يا ڍِلي ٿيڻ سبب پيدا ٿي سگهي ٿي.

قسم

بيرل قبضو

بيرل قبضو (Barrel hinge) اهڙو قبضو هوندو آهي، جيڪو ڪيترن ڳنڍيل سوراخدار حصن (Knuckles) تي مشتمل هوندو آهي ۽ انهن مان گذرندڙ هڪ محور يا پن (Pin) ذريعي گڏ رکيو ويندو آهي. بيرل اصل ۾ هڪ خالي سلينڊر هوندو آهي، جنهن جي چوڌاري قبضو گردش ڪندو آهي. جديد دور ۾ استعمال ٿيندڙ اڪثر قبضا بيرل قبضي جي بنيادي اصول تي ڪم ڪندا آهن..

بٽ قبضو / مارٽس قبضو

بٽ قبضو (Butt hinge) يا مارٽس قبضو (Mortise hinge) اهڙو قبضو هوندو آهي، جيڪو دروازي ۽ دروازي جي چوڪاٽي ۾ ڪٽيل کوکلي جاءِ يا پاتام (Mortise) اندر لڳايو ويندو آهي، جنهن سبب دروازو بند ٿيڻ تي قبضو تقريباً لڪل نظر ايندو آهي. ڪجهه قبضا اڌ مارٽس قسم جا به هوندا آهن، جن ۾ صرف هڪ پٽو (Leaf) کوکلي جاءِ ۾ لڳايو ويندو آهي، جڏهن ته ٻيو مٿاڇري تي رهندو آهي. گهڻا مارٽس قبضا پنهنجي گردش واري بناوت سبب بيرل قبضي جي درجي ۾ پڻ اچن ٿا. انجيس يا قبضو لڳائڻ وقت اسڪرو يا پيچن کي ھٿوڙيءَ سان ٺوڪي نہ لڳائجي ڇاڪاڻ تہ ائين ڪرڻ سان ڪجھ وقت کان پوءِ اھي ڍرا ٿي نڪري ايندا آھن. انھيءَ ڪري انھن کي اسڪرو ڊرائيور يعني پيچ ڪش سان لڳائڻ گھرجي.

بٽر فلائي يا پارليامينٽ قبضو

بٽر فلائي قبضو (Butterfly hinge) يا برطانيا ۾ پارليامينٽ قبضو (Parliament hinge) اهڙو قبضو هوندو آهي، جيڪو دروازي يا تختي کي مڪمل طور لڳ ڀڳ 180° تائين کولڻ جي اجازت ڏيندو آهي، جنهن سان دروازو ڀت سان لڳي سڌو ٿي بيهي سگهي ٿو. بٽر فلائي قبضا پنهنجي سينگاريل شڪل سبب فرنيچر ۽ آرائشي دروازن ۾ پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن..

ڪيس قبضو

ڪيس قبضو (Case hinge) بناوت ۾ بٽ قبضي سان ملندڙ جلندڙ هوندو آهي، پر عام طور وڌيڪ سينگاريل هوندو آهي. اهو سوٽڪيسن، بريف ڪيسن، ڪاٺ جي دٻن، زيورن جي دٻين ۽ ٻين اهڙين شين ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، جتي مضبوط ڳانڍاپي سان گڏ ظاهري خوبصورتي پڻ اهم هجي.

لڪل قبضو

لڪل قبضو (Concealed hinge) خاص طور فرنيچر جي دروازن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هي قبضو دروازو بند ٿيڻ کان پوءِ ٻاهران نظر نٿو اچي. ان جا ٻه بنيادي حصا هوندا آهن: (1) ڪپ (Cup) ۽ بازو (آرم)، ۽ (2) مائونٽنگ پليٽ. انهن کي ڪپ قبضو (ڪپ ھنج) يا يورو قبضو پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي يورپ ۾ تيار ٿيا ۽ ميٽرڪ ماپن تي ٻڌل معيار استعمال ڪندا آهن. گهڻا لڪل قبضا پيچن جي ذريعي لڳائڻ کان پوءِ به آسانيءَ سان ترتيب (ايڊجسٽمنٽ) ڏئي سگهجن ٿا، جنهن سان دروازي جي اوچائي، پاسيري پوزيشن ۽ کوٽائي درست ڪري سگهجي ٿي.

لڳاتار يا پيانو قبضو

لڳاتار قبضو (Continuous hinge) يا پيانو قبضو (Piano hinge) بيرل قبضي جو اهڙو قسم آهي، جيڪو دروازي، دٻي، ڍڪ يا پينل جي پوري ڊيگهه تائين پکڙيل هوندو آهي. هي قبضا سوراخن سان يا بغير سوراخن جي تيار ڪيا ويندا آهن ۽ ڊگهي سهاري سبب وزن کي هڪجهڙو ورهائيندا آهن.

فليگ قبضو

فليگ قبضو (Flag hinge) ٻن حصن تي ٻڌل سادو قبضو هوندو آهي. هڪ حصي ۾ لڳل پن ٻئي حصي جي سوراخ ۾ داخل ٿيندو آهي، جنهن سان دروازو يا ٻيو حصو آسانيءَ سان الڳ به ڪري سگهجي ٿو. اهڙي قسم جا قبضا هٽائي سگهجندڙ دروازن ۽ مشينن ۾ عام استعمال ٿيندا آهن ۽ ساڄي ۽ کاٻي ٻنهي قسمن ۾ موجود هوندا .

ايڇ قبضو

ايڇ قبضو (H hinge) انگريزي اکر H جي شڪل جهڙو بيرل قبضو هوندو آهي، جيڪو سطح سان برابر لڳندڙ (فلش-مائونٽيڊ) دروازن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ننڍا H قبضا عام طور المارين ۽ ڪٻٽن لاءِ، جڏهن ته وڏا H قبضا ڪمرا يا المارين جا دروازا لڳائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.

ايڇ ايل قبضو

ايڇ ايل قبضو (HL hinge) روايتي قبضو آهي، جيڪو سترهين، ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران رهائشي ڪمرن، گذرگاهن ۽ المارين جي دروازن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو هو. اوچن دروازن ۾ ڪڏهن ٻن H قبضي جي وچ ۾ اضافي HL قبضو پڻ لڳايو ويندو هو.

هڪ طرفو قبضو

هڪ طرفو قبضو (ون-وي ھنج) اهڙو قبضو آهي، جيڪو دروازي يا ٻئي حصي کي رڳو هڪ ئي رخ ۾ کُلڻ جي اجازت ڏئي ٿو. اهو ٻن طرفن کان کُلندڙ (ڊبل-ايڪشن) قبضي جي ابتڙ هوندو آهي.

محوري قبضو

محوري قبضو (Pivot hinge) اهڙو قبضو آهي، جيڪو دروازي جي هيٺئين حصي ۽ مٿئين فريم ۾ لڳل محور تي گردش ڪندو آهي. هن کي ڊبل ايڪشن فلور قبضو (ڊبل-ايڪٽنگ فلور ھنج) پڻ چيو ويندو آهي. قديم خشڪ پٿر وارين عمارتن ۽ ڪجهه پراڻين ڪاٺيءَ جي عمارتن ۾ اهڙي قسم جا قبضا استعمال ٿيندا هئا. هلڪن وزن وارن دروازن لاءِ اهي نسبتاً گهٽ خرچ وارو ۽ ڪارائتو حل سمجهيا وڃن ٿا.

پاڻمرادو بند ٿيندڙ قبضو

پاڻمرادو بند ٿيندڙ قبضو (سيلف-ڪلوزنگ ھنج) اهڙو قبضو هوندو آهي، جنهن ۾ دروازي کي پاڻمرادو بند ڪرڻ لاءِ اندروني ميخانياتي نظام لڳل هوندو آهي. هن ۾ اڪثر بند ٿيڻ جي رفتار (اسپيڊ ڪنٽرول) کي ضابطو ڪرڻ جو نظام پڻ شامل هوندو آهي. هي قبضا عام طور اسپرنگ جي مدد سان دروازي کي بند ڪرڻ لاءِ قوت پيدا ڪندا آهن، جڏهن ته ميخانياتي يا هائيڊرولڪ ڊيمپر (Damper) دروازي جي بند ٿيڻ جي رفتار کي ڪنٽرول ڪندو آهي. اهڙيءَ طرح هي قبضو هڪ ئي وقت قبضي ۽ دروازو بند ڪندڙ اوزار (ڊور ڪلوزر) ٻنهي جو ڪم سرانجام ڏيندو آهي.

اسپرنگ قبضو

اسپرنگ قبضو (Spring hinge) اهڙو قبضو آهي، جنهن جي اندر اسپرنگ لڳل هوندو آهي. هي اسپرنگ قبضي جي پٽن کي کولڻ يا بند ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي ۽ دروازي کي پاڻمرادو کليل يا بند حالت ۾ رکڻ لاءِ گهربل قوت فراهم ڪندو آهي. اسپرنگ قبضا عام طور باهه کان بچاءَ وارن دروازن، رهائشي عمارتن ۽ تجارتي جڳهن ۾ استعمال ٿيندا آهن.

مڪمل کُلندڙ قبضو

مڪمل کُلندڙ قبضو (Swing clear hing})، جنهن کي آف سيٽ دروازي جو قبضو (آف سيٽ ڊور ھنج) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو قبضو آهي جيڪو دروازي کي مڪمل طور پنهنجي کُلڻ واري جاءِ کان ٻاهر ڦرڻ جي اجازت ڏيندو آهي. نتيجي ۾ دروازي جي کليل حالت ۾ گذرگاهه جي ويڪر وڌي ويندي آهي. اهڙي قسم جا قبضا خاص طور انهن عمارتن ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن، جتي معذور ماڻهن جي رسائي بابت تعميراتي معيارن تي عمل ڪرڻ ضروري هجي.اهي قبضا اڪثر فيئر هائوسنگ ايڪٽ (FHA) جي رسائي وارن ضابطن جي تعميل لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ 34 انچ ويڪري دروازي سان به گهٽ ۾ گهٽ 32 انچ صاف گذرگاهه مهيا ڪندا آهن، جيڪو معذور ماڻهن جي آسان آمدرفت لاءِ مقرر ڪيل معيار آهي..

بٽلر ٽري قبضو

بٽلر ٽري قبضو (Butler tray hinge) خاص قسم جو قبضو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 90 درجا موڙي پوءِ سڌو سنئون لاڪ ٿي ويندو آهي. اهو عام طور اهڙين ميزن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جن جي مٿئين حصي تي پيش ڪرڻ لاءِ الڳ ٽري لڳل هوندي آهي.

ڪارڊ ميز قبضو

ڪارڊ ميز قبضو (ڪارڊ ٽيبل ھنج) اهڙو مارٽس قبضو آهي، جيڪو روايتي يا جديد نموني جي ڪارڊ ميزن جي ڪنارن ۾ لڳايو ويندو آهي. هي ميز جي مٿئين حصي کي پاڻ تي ٻيڻو ٿي ويڙهڻ جي اجازت ڏيندو آهي، جنهن سان ميز کي آسانيءَ سان بند يا محفوظ ڪري سگهجي ٿو.

ڪارپنٽيئر جوڙ

ڪارپنٽيئر جوڙ (ڪارپنٽيئر جوائنٽ) اهڙو قبضو آهي، جيڪو وڪريل ڪراس سيڪشن (ڪروڊ ڪراس-سيڪشن) وارين ڪيترين سنهين ڌاتي پٽين تي مشتمل هوندو آهي. هي خاص جوڙجڪ لچڪدار حرڪت ۽ مضبوط ڳانڍاپو فراهم ڪندي آهي.

ڊراپ-ليف ميز قبضو

ڊراپ-ليف ميز قبضو (ڊراپ-ليف ٽيبل ھنج) ميز جي مٿاڇري جي هيٺان لڳايو ويندو آهي ۽ اهڙين ميزن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جن جا پاسا ضرورت مطابق هيٺ ڪري يا مٿي کڻي سگهجن ٿا. هي قبضا گهڻو ڪري رول جوائنٽ واري ميزن ۾ استعمال ٿيندا آهن.

قبضي وارو واڌاري جو جوڙ

قبضي وارو واڌاري جو جوڙ (ھنجڊ ايڪسپينشن جوائنٽ) اهڙو توسيعي ڳانڍاپو آهي، جنهن ۾ قبضا لڳل هوندا آهن ته جيئن اڏاوت يا مشين جو حصو صرف هڪ ئي سطح ۾ وڪڙي سگهي. هي جوڙ حرارتي واڌ ويجهه يا حرڪت سبب پيدا ٿيندڙ دٻاءُ کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

لِونگ قبضو

لِونگ قبضو (Living hinge) اهڙو قبضو هوندو آهي، جيڪو ڌاتوءَ جي پن (Pin) يا نڪل (Knuckle) کان سواءِ رڳو هڪ لچڪدار مواد، اڪثر ڪري پلاسٽڪ، مان تيار ڪيو ويندو آهي. هي ٻن حصن جي وچ ۾ هڪ ئي ٽڪري طور ٺهندو آهي ۽ ان ۾ الڳ حرڪت ڪندڙ حصا نه هوندا آهن. اهڙي جوڙجڪ سبب ان جي تياري سادي، هلڪي ۽ گهٽ خرچ واري هوندي آهي، پر بار بار وڪڙجڻ سبب وقت سان گڏ ٿڪاوٽ يا ٽٽڻ جو امڪان ٻين قبضي جي قسمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هوندو آهي. لِونگ قبضا پلاسٽڪ جي دٻين، بوتلن جي ڍڪڻن، دوائن جي پيڪنگ ۽ ٻين مولڊ ڪيل شين ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن.

ٻيا قسم

قبضي جا ٻيا ڪيترائي قسم پڻ استعمال ٿيندا آهن، جن ۾ هيٺيان شامل آهن:

• ڪوچ قبضو (Coach hinge) – گاڏين، وڏن دروازن ۽ ڳري ڪاٺيءَ جي اڏاوتن لاءِ مضبوط قبضو.
• ڪائونٽر فليپ قبضو – ڪائونٽرن يا ميزن جي کُلندڙ پٽن (Flaps) لاءِ استعمال ٿيندڙ قبضو. ھن قسم جون ٻہ طرفيون انجيسون اھڙن ھنڌن تي استعمال ڪبيون آھن، جتي اھڙا تہ سنھا تاڪ لڳائبا آھن جو سادين انجيسن جو لڳائڻ ممڪن نہ ھوندو آھي

• ڪرينڪ يا طوفان-مزاحمتي قبضو (Cranked or storm-proof hinge) – اهڙو قبضو، جنهن جي شڪل وڪريل هوندي آهي ۽ جيڪو دروازي يا دري کي موسم جي اثرن کان بهتر تحفظ فراهم ڪندو آهي.
• ٻه طرفو غير اسپرنگ قبضو (Double-action non-spring hinge) – اهڙو قبضو، جيڪو ٻنهي رخن ۾ گردش جي اجازت ڏئي ٿو، پر ان ۾ اسپرنگ شامل نه هوندو آهي.
• ٻه طرفو اسپرنگ قبضو – ٻنهي رخن ۾ کُلندڙ قبضو، جنهن ۾ اسپرنگ لڳل هوندو آهي ۽ دروازي کي پاڻمرادو وچ يا بند حالت ڏانهن موٽائيندو آهي.
• فلش قبضو (Flush hinge) – اهڙو قبضو، جيڪو بغير مارٽس (Mortise) ٺاهڻ جي سڌو مٿاڇري تي لڳايو ويندو آهي.
• رگڙ وارو قبضو (فرڪشن ھنج) – اهڙو قبضو، جيڪو رگڙ جي قوت سان دروازي يا دري کي گهربل حالت ۾ بيهارڻ ۾ مدد ڪندو آهي.
• لفٽ-آف قبضو – اهڙو قبضو، جنهن ۾ دروازي کي قبضي مان سڌو مٿي کڻي آسانيءَ سان الڳ ڪري سگهجي ٿو، بغير قبضي کي کولڻ جي.
• پنج قبضو (Pinge) – اهڙو قبضو، جنهن ۾ جلدي ڪڍي سگهجندڙ پن (ڪئڪ-رليز پن) لڳل هوندو آهي.
• اڀرندڙ بٽ قبضو (Rising butt hinge) يا ڪيم لفٽ قبضو (Cam lift hinge) – هن قبضي جو نڪل سرپل شڪل وارو هوندو آهي، جيڪو دروازو کُلڻ وقت ان کي ٿورو مٿي کڻي ويندو آهي. اهڙيءَ طرح دروازو قالين يا اڻبرابر فرش سان نه ٽڪرائيندو آهي، ۽ بند ٿيڻ وقت پنهنجي وزن جي ڪري پاڻ هيٺ اچي بند ٿي ويندو آهي.
• سيڪيورٽي قبضو – اهڙو قبضو، جيڪو دروازي کي زبردستي ڪڍڻ يا ٽوڙڻ کان بچائڻ لاءِ خاص حفاظتي بناوت سان تيار ڪيو ويندو آهي.
• ٽي قبضو يا پڇڙ انجيس (Tee hinge) – انگريزي اکر T جي شڪل وارو قبضو، جيڪو عام طور ڪاٺيءَ جي دروازن، باڙن، گودامن ۽ باغيچي جي دروازن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڊگهو افقي حصو وزن کي بهتر نموني ورهائيندو آهي.

ھي ھڪ قسم جون گھاڙو لوھ (Wrought iron) جون فتيلون آھن، ھنن جي ڊگھي ٻانھن وارو حصو تہ جيئن جي افقيءَ پٽيءَ ۾ اسڪرن سان لڳايو ويندو آھي ۽ ٻيو ڌاتيءَ جي پٽيءَ وارو حصو چوڪاٺي ۾ جڙيو ويندو آھي. ھن قسم جون انجيسون معمولي قسم جي دروازن لاءِ ٺيڪ آھن ۽ کين ڳرن ۽ سٺي قسم جي دروازن ۾ استعمال نہ ڪرڻ گھرجي

تصويري نمائش

• 
  بگناسڪو ڀرسان خشڪ پٿر جي ڀت ۾ استعمال ٿيل قبضي جي پراڻي جوڙجڪ.
• 
  خشڪ پٿر جي قديم عمارتن مان مليل قديم محوري قبضا (Pivot hinges).
• 
  فلش دروازي جو قبضو (Flush hinge).
• 
  لوهي (Wrought iron) مان ٺهيل بيرل قبضو.
• 
  ڪانسي (برونز) جي پٽي مان ٺهيل بيرل قبضو.
• 
  ٽن نڪلن (Knuckles) وارو بٽ قبضو، جنهن ۾ محور ٻنهي ڇيڙن کان مضبوط نموني سنڀاليل هوندو آهي.
• 
  فرنيچر جي دروازي ۾ لڳل لڪل اسپرنگ وارو قبضو، جيڪو دروازي کي مڪمل بند يا مڪمل کليل حالت ۾ رکندو آهي. هي مڪمل طور دروازي جي پويان لڪي ويندو آهي ۽ نفيس ترتيب (ايڊجسٽمنٽ) جي سهولت پڻ رکي ٿو، جنهن سان دروازو ڀت جي ويجهو هوندي به آسانيءَ سان کلي سگهي ٿو.
• 
  عمارت جي ٻاهرئين ڀت تي زنگ لڳل قبضا.
• 
  اهڙو دروازو، جيڪو پنهنجي اسٽائيل (Stile) تي لڳل محوري قبضي تي گردش ڪري ٿو؛ هن قسم کي هار-هنگ دروازو (Haar-hung door) چيو ويندو آهي.
• 
  ٽڪ ٽاڪ جي دٻي جي ڍڪ تي لِونگ قبضو (Living hinge).
• 
  قبضي وارا هٿڪڙيون (ھنجڊ ھينڊڪفس).
• 
  پيانو قبضو (Piano hinge).
• 
  لڳاتار قبضو (ڪنٽينيوئس ھنج).
• 
  مڪمل کُلندڙ قبضو (سونگ ڪليئر ھنج).
• 
  سڊني ھاربر برج تي لڳل قبضو، جيڪو پل جي تعمير دوران استعمال ڪيو ويو ۽ هاڻي گرمي ۽ سردي سبب ٿيندڙ ڦهلاءَ ۽ سُڪڙجڻ (ٿرمل ايڪسپينشن ۽ ڪانٽريڪشن) کي برداشت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو.

پڻ ڏسو

• لڪل قبضي جي سانچي
• فلوٽنگ قبضو
• گيئر وارو لڳاتار قبضو
• قبضو موڙيندڙ اوزار
• قبضي وارو جوڙ
• سادو بيئرنگ

خارجي ڳنڍڻا

• قبضي جي اصطلاحن جي وضاحت — Hingecraft؛ قبضي جي مختلف حصن ۽ اصطلاحن جون تصويري وضاحتون.