اقليدس

اقليدس جي 1703ع ۾ ڇپيل ڪتاب جو ٽائيٽل

اقليدس (انگريزي: Euclid، يوناني: Εὐκλείδης، زمانو: 300 ق.م) هڪ قديم يوناني رياضي دان هو، جيڪو جيوميٽري جي ماهر ۽ منطق دان طور سرگرم هو. هن کي "جيوميٽري جو پيءُ" سمجهيو وڃي ٿو، هو خاص طور تي سندس ستن مقالن جي ڪتاب، "ايليمينٽس" (Elements)، جاميٽريءَ تي قديم ترين ۽ مشهور ڪتاب، جنهن ۾ نقطي (ٻڙيءَ) بابت بحث ڪيل آهي، جي مقالي لاءِ مشهور آهي، جنهن جاميٽري جا بنياد وڌا، جيڪا 19هين صدي جي شروعات تائين هن فيلڊ تي غالب رهيا. هن جو سرشتو، جنهن کي هاڻي اقليدسي جاميٽري سڏيو وڃي ٿو، اڳين يوناني رياضي دانن جي نظرين جي ٺهڻ سان گڏ نوان ايجادون شامل آهن، جن ۾ ڪينيڊس جو يودوڪسس، بقراط، ٿيلس ۽ ٿيئٽس شامل آهن. پارگا جي آرشيميدس ۽ اپولونيئس سان گڏ، اقليدس کي عام طور تي قديم دور جي عظيم ترين رياضي دانن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ رياضي جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ بااثرن مان هڪ آهي.

اقليدس جي زندگيءَ جي باري ۾ تمام ٿورڙي ڄاڻ آهي ۽ اڪثر معلومات ڪيترن ئي صدين کان پوءِ اسڪندريه، مصر جي عالمن پروڪلئس ۽ پئپس کان ملي ٿي. قرون وسطي جي اسلامي رياضيدان هن جي هڪ شاندار سوانح عمري لکيا ۽ قرون وسطي جي بازنطيني ۽ شروعاتي ريناسنس جي عالمن هن کي ميگارا جي اڳوڻي فلسفي اقليدس جي حيثيت ۾ غلط سمجهيو. اهو هاڻي عام طور تي قبول ڪيو ويو آهي ته هن پنهنجو ڪيريئر 300 ق.م. ۾ اليگزينڊرريا ۾ گذاريو ۽ اتي ڪجهه قياس آهي ته اقليدس افلاطون جي "اڪيڊمي" ۾ پڙهيو ۽ بعد ۾ "موزائم" ۾ سکيا ڪئي؛ هن کي ايٿنس ۾ اڳوڻي افلاطون جي روايت کي اسڪندريه جي بعد واري روايت سان گڏ سمجهيو ويندو آهي. پنهنجي ڪتاب، ايليمينٽس ۾، اقليدس نظرين کي قياسن جي هڪ ننڍڙي سيٽ مان ڪڍيو. هن نقطه نظر، مخروطي حصن، گول جاميٽري، نمبر ٿيوري ۽ رياضياتي سختيءَ تي پڻ ڪم لکيا. ايليمينٽس کان علاوه، اقليدس بصريات جي ميدان ۾، آپٽڪس (Optics)، ۽ ڊيٽا (Data) ۽ مظهرن (Phaenomena) سميت گهٽ ڄاڻايل ڪم تي هڪ مرڪزي ابتدائي متن لکيو. اقليدس جي تصنيف، "آن ڊويزنس آف فگرز ۽ ڪيٽوپرڪس" تي سوال ڪيو ويو آهي ۽ سمجهيو ويو آهي ته هي ڪيترائي گم ٿيل ڪم مان هڪ آهي.

ٻاهريان ڳنڍڻا

• Euclid Collection at University College London (c.500 editions of works by Euclid), available online through the Stavros Niarchos Foundation Digital Library.
• Scans of Johan Heiberg's edition of Euclid at wilbourhall.org

The Elements

• PDF copy, with the original Greek and an English translation on facing pages, University of Texas.
• All thirteen books, in several languages as Spanish, Catalan, English, German, Portuguese, Arabic, Italian, Russian and Chinese.