مواد ڏانھن هلو

اسرندڙ ملڪ

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
ملڪن جي ترقيءَ جي سطح موجب ڀيٽ (ڇهه معيار: HDI، WESP، WB، DAC، IMF، پيرس ڪلب)
  4 يا وڌيڪ معيار
  3 معيار
  2 معيار
  1 معيار

ترقي پذير ملڪ (Developing country) اهڙو ملڪ هوندو آهي، جنهن جي صنعتي بنياد نسبتاً گهٽ ترقي يافته هجي ۽ جنهن جو انساني ترقيءَ جو اشاريو (HDI) ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي.[1] تنهن هوندي به، هن تعريف تي عالمي سطح تي مڪمل اتفاق موجود ناهي، ۽ نه ئي اهو واضح طور طئي ٿيل آهي ته ڪهڙا ملڪ هن زمري ۾ اچن ٿا.

اصطلاح "گهٽ ۽ وچولي آمدني وارا ملڪ" (LMIC) ۽ "نئين اُڀرندڙ معيشت" (NEE) ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي جي بدران استعمال ڪيا ويندا آهن، پر اهي بنيادي طور رڳو ملڪن جي معاشي حالت ڏانهن اشارو ڪن ٿا. ورلڊ بئنڪ دنيا جي معيشتن کي في فرد قومي مجموعي آمدني (GNI) جي بنياد تي چار گروهن ۾ ورهائي ٿي: وڌيڪ آمدني، مٿئين وچولي آمدني، هيٺئين وچولي آمدني ۽ گهٽ آمدني واريون معيشتون. گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ، زمين سان گهيريل ترقي پذير ملڪ ۽ ننڍيون ٻيٽ نما ترقي پذير رياستون، ترقي پذير ملڪن جا ذيلي گروهه آهن. ان جي ابتڙ ملڪن کي عام طور وڌيڪ آمدني وارا ملڪ يا ترقي يافته ملڪ چيو ويندو آهي.

هن اصطلاح جي استعمال بابت اختلاف موجود آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته اهو دنيا کي "اسان" ۽ "هو" جهڙن پراڻن ورهاستن ۾ ورهائڻ واري سوچ کي برقرار رکي ٿو.[2] 2015ع ۾ ورلڊ بئنڪ اعلان ڪيو ته "ترقي يافته/ترقي پذير" جي درجي بندي هاڻي اڳ جيتري لاڳاپيل نه رهي آهي، تنهن ڪري اها آهستي آهستي هن اصطلاح جو استعمال ختم ڪندي. ان جي بدران، رپورٽن ۾ انگ اکر علائقن ۽ آمدنيءَ جي گروهن جي بنياد تي پيش ڪيا ويندا. ڪجهه ماڻهو "عالمي ڏکڻ" (Global South) جي اصطلاح کي ترقي پذير ملڪن جي متبادل طور استعمال ڪن ٿا.

ترقي پذير ملڪن ۾ اڪثر ڪجهه گڏيل خصوصيتون ملن ٿيون، جيڪي گهڻو ڪري سندن تاريخ يا جاگرافيءَ سان لاڳاپيل هونديون آهن. اهي ئي خاصيتون آهن، جن کي ورلڊ بئنڪ ۽ گڏيل قومن جو عالمي ادارو پنهنجن انگن اکرن ۽ تعريفن ۾ استعمال ڪن ٿا. ٻئي طرف بين الاقوامي مالياتي فنڊ (IMF) جي درجي بندي بنيادي طور مالي انضمام ۽ مالي استحڪام تي ٻڌل هوندي آهي، نه ته سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جي مجموعي سطح تي. انهيءَ ڪري آء ايم ايف پنهنجي درجي بنديءَ ۾ "ملڪن" جي بدران "مارڪيٽن" يا "معيشتن" جا اصطلاح استعمال ڪري ٿو. ان کان علاوه، يورو اختيار ڪرڻ سان ڪيترن ئي يورپي ملڪن کي آء ايم ايف طرفان مالي انضمام جي بنياد تي فوري طور ترقي يافته معيشتن جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو، جيتوڻيڪ انهن جي سماجي يا معاشي ترقيءَ جي ٻين پهلوئن کي ان بنياد تي نه پرکيو ويو.

ورلڊ بئنڪ جي وصف موجب، گهٽ ۽ وچولي آمدني وارن ملڪن ۾ عام طور محفوظ پيئڻ جو پاڻي، صفائي سٿرائي ۽ حفظان صحت جون سهولتون گهٽ هونديون آهن، توانائي جي گهٽتائي، فضائي آلودگي ۽ پاڻي جي آلودگي وڌيڪ هوندي آهي، کليل هنڌن تي رفع حاجت ۽ ٻين قسمن جي آلودگيءَ جا مسئلا وڌيڪ هوندا آهن. انهن ملڪن ۾ نظرانداز ڪيل استوائي بيماريون ۽ ٻين وچڙندڙ بيمارين جو بار به وڌيڪ هوندو آهي، روڊ ٽريفڪ حادثا وڌيڪ ٿيندا آهن ۽ بنيادي ڍانچي جو معيار پڻ عام طور گهٽ هوندو آهي.

ان کان علاوه، انهن ملڪن ۾ اڪثر بيروزگاري، غربت، بک، انتهائي غربت، ٻارن کان پورهيو وٺڻ، غذائي کوٽ، بي گهر هجڻ، منشيات جو استعمال، جسم فروشي، وڌندڙ آبادي، شهري بدامني، ماهر ماڻهن جي لڏپلاڻ، وڏي غيررسمي معيشت، ڏوهن جون بلند شرحون (جهڙوڪ ڀتو خوري، ڦر، چوري، قتل، هٿيارن، منشيات ۽ انساني اسمگلنگ، اغوا ۽ زنا بالجبر)، قيدين جو وڌيڪ انگ، تعليم جي گهٽ سطح، معاشي اڻبرابري، اسڪول ڇڏڻ، خانداني منصوبابنديءَ تائين محدود رسائي، ننڍي عمر ۾ حمل، غيررسمي آباديون ۽ ڪچيون آباديون، سرڪاري سطح تي بدعنواني ۽ سياسي عدم استحڪام جهڙا مسئلا وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾، ترقي پذير ملڪن ۾ قانون جي حڪمراني به گهڻو ڪري ڪمزور هوندي آهي.

صحت جي سار سنڀال تائين رسائي به گهڻو ڪري محدود هوندي آهي. ترقي پذير ملڪن ۾ رهندڙ ماڻهن جي زندگيءَ جي اميد عام طور ترقي يافته ملڪن جي ماڻهن کان گهٽ هوندي آهي، جنهن جا اهم سبب گهٽ آمدني ۽ عوامي صحت جون ڪمزور حالتون آهن.. وچڙندڙ بيماريون، مادري موت، ٻارن جي موت ۽ شِيرخوار ٻارن جي موت جون شرحون پڻ عام طور وڌيڪ هونديون آهن.

آبهوا جي تبديليءَ جا اثر پڻ ترقي پذير ملڪن تي وڌيڪ شديد ٿيڻ جا امڪان آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻا ملڪ آبهوا جي تبديليءَ جي حساسيت وڌيڪ رکن ٿا يا انهن ۾ آبهوا جي لچڪ گهٽ هوندي آهي. صحت جي شعبي ۾ اهڙن ملڪن لاءِ اڪثر "وسيلن جي کوٽ وارا ماحول" (ريسورس-پوئر سيٽنگز) يا "گهٽ وسيلن وارا ماحول" (لو-ريسورس سيٽنگز) جهڙا اصطلاح استعمال ڪيا ويندا آهن.

ترقي پذير ملڪن ۾ عام طور آباديءَ جي وچئين عمر (ميڊيئن ايج) ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي. جيتوڻيڪ آباديءَ جي پوڙهائپ سڄي دنيا ۾ وڌي رهي آهي، پر ترقي پذير ملڪن ۾ اها رفتار نسبتاً سست رهي آهي.[3] ترقياتي امداد يا ترقياتي سهڪار اهڙي مالي امداد کي چيو ويندو آهي، جيڪا پرڏيهي حڪومتون ۽ ٻيون تنظيمون ترقي پذير ملڪن جي معاشي، ماحولياتي، سماجي ۽ سياسي بين الاقوامي ترقي لاءِ فراهم ڪن ٿيون. جيڪڏهن گڏيل قومن پاران 2030ع تائين مقرر ڪيل پائيدار ترقي جا مقصد حاصل ٿي وڃن، ته ترقي پذير ملڪن کي درپيش ڪيترائي اهم مسئلا حل ٿي سگهن ٿا. ترقي پذير ملڪ يا اسرندڙ ملڪ (ڊولپنگ ڪنٽريز) اقتصادي طور پٺتي پيل ملڪن کي ”گهٽ اُسريل ملڪ“ سڏيو ويندو آهي.[4]

اھڙا ملڪ جن جي في ڪس ( پر ڪيپيٽا) مجموعي اندروني پيداوار(GNP) ساليانو ھڪ ھزار آمريڪي ڊالرن کان گھٽ ھجي.[5]

ملڪن جي درجيبنديءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح

[سنواريو]

ملڪن کي ترقيءَ جي مختلف سطحن موجب درجيبند ڪرڻ لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ڪيا ويندا آهن.[6] ڪنهن به ملڪ جي درجيبندي مختلف ذريعن موجب مختلف ٿي سگهي ٿي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي درجيبنديون يا انهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح توهين آميز به سمجهيا ويندا آهن.

آمدنيءَ جي گروهن موجب

[سنواريو]
2026ع ۾ ورلڊ بئنڪ موجب وڌيڪ آمدني وارين معيشتن جو نقشو

ورلڊ بئنڪ اٽلس طريقو (Atlas method) استعمال ڪندي في فرد قومي مجموعي آمدني (GNI) جي بنياد تي دنيا جي معيشتن کي هر سال 1 جولاءِ تي نئين سر چار گروهن ۾ ورهائي ٿي:[7]

اهي ٽيئي گروهه، جيڪي "وڌيڪ آمدني" وارا نه آهن، گڏيل طور گهٽ ۽ وچولي آمدني وارا ملڪ (LMICs) سڏبا آهن. مثال طور، مالي سال 2027ع لاءِ، گهٽ آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI موجوده آمريڪي ڊالرن موجب 1,135 ڊالر کان گهٽ هجي؛ هيٺئين وچولي آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 1,135 کان 4,495 ڊالرن جي وچ ۾ هجي؛ مٿئين وچولي آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 4,495 کان 14,375 ڊالرن جي وچ ۾ هجي؛ جڏهن ته وڌيڪ آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 14,375 ڊالرن کان وڌيڪ هجي.[8] انهن حدن جي تاريخي تبديليءَ جا انگ اکر تاريخي حدن ۾ ڏسي سگهجن ٿا.

مارڪيٽن ۽ معاشي واڌ موجب

[سنواريو]

"ملڪ" بدران "مارڪيٽ" جو اصطلاح استعمال ڪرڻ مان عام طور مراد اها هوندي آهي ته ڌيان مجموعي معيشت بدران ملڪ جي مالي نظام ۽ سرمائيداري مارڪيٽن جي خاصيتن تي ڏنو پيو وڃي.

ٻين معيارن موجب، ڪجهه ملڪ ترقيءَ جي وچولي مرحلي ۾ هوندا آهن، يا جيئن بين الاقوامي مالياتي فنڊ (IMF) سوويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ انهن کي سڏيو، منتقليءَ وارا ملڪ (ڪنٽريز ان ترانزيشن). انهن ۾ مرڪزي ۽ اوڀر يورپ جا ملڪ (بشمول اهي مرڪزي يورپي ملڪ جيڪي گڏيل قومن ۾ "اوڀر يورپ گروپ" سان لاڳاپيل هئا)، اڳوڻي سوويت يونين جون وچ ايشيائي رياستون (قازقستان، ازبڪستان، ڪرغيزستان، تاجڪستان ۽ ترڪمانستان) ۽ منگوليا شامل هئا. 2009ع تائين IMF پنهنجي ورلڊ اڪانامڪ آئوٽ لڪ ۾ ملڪن کي ترقي يافته، اُڀرندڙ يا ترقي پذير معيشتن طور درجيبند ڪندو هو، جنهن جا بنيادي معيار هي هئا: (1) في فرد آمدني، (2) برآمدات جي تنوع (مثال طور، صرف تيل برآمد ڪندڙ ملڪ، جيتوڻيڪ انهن جي في فرد GDP وڌيڪ هجي، ترقي يافته درجي ۾ شامل نه ڪيا ويندا هئا جيڪڏهن لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو برآمدون تيل تي ٻڌل هجن)، ۽ (3) عالمي مالي نظام سان انضمام جي سطح.[9]

جاگرافي موجب

[سنواريو]

ترقي پذير ملڪن کي جاگرافيائي بنيادن تي پڻ ورهايو ويندو آهي:

ٻين معيارن موجب

[سنواريو]
  • گهڻي قرض هيٺ آيل غريب ملڪ – IMF ۽ ورلڊ بئنڪ جي هڪ پروگرام تحت ڏنل درجيبندي.
  • منتقلي واري معيشت – اهڙي معيشت، جيڪا مرڪزي منصوبابنديءَ واري نظام مان مارڪيٽ تي ٻڌل معيشت ڏانهن منتقل ٿي رهي هجي.
  • گهڻ-رخي درجيبندي وارو نظام – هن خيال تحت ته مختلف ملڪن جون ترقياتي ترجيحون، وسيلا ۽ ادارياتي صلاحيتون مختلف هونديون آهن،[10] تنهن ڪري محققن ترقي پذير ملڪن کي غربت، اڻبرابري، پيداواري صلاحيت، جدت، سياسي رڪاوٽن ۽ ٻاهرين مالي وهڪرن تي انحصار جهڙن عنصرن جي بنياد تي پنجن الڳ گروهن ۾ ورهايو آهي، جيئن انهن جي ترقيءَ کي وڌيڪ جامع نموني سمجهي سگهجي.[11][12]

خود اعلان موجب

[سنواريو]

عام طور تي ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن (WTO) ڪنهن به ملڪ جي پنهنجي دعويٰ کي قبول ڪري ٿي ته اهو "ترقي پذير" آهي. ڪجهه ملڪ، جيڪي گذريل ويهن سالن دوران تقريباً هر معاشي اشاري موجب ترقي يافته بڻجي چڪا آهن، اڃا تائين پاڻ کي "ترقي پذير ملڪ" طور درجيبند ڪرائڻ تي اصرار ڪن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان کين WTO ۾ ڪجهه ترجيحي سهولتون ملن ٿيون. اهڙن ملڪن ۾ برونائي، هانگ ڪانگ، ڪويت، مڪائو، قطر، سنگاپور ۽ متحده عرب امارات شامل آهن، ۽ انهن جي هن خود اعلان ڪيل حيثيت تي تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي.[13]

ترقيءَ جي ماپ ۽ تصور

[سنواريو]
  ايڪوساڪ (ECOSOC) موجب گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته معيشتون
  ايڪوساڪ جي دائري کان ٻاهر گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته معيشتون
  ترقي پذير معيشت جي درجي ۾ شامل ٿيل

[when?][حوالو گهربل]
2026ع ۾ في فرد خريداري قوت جي برابري (PPP) موجب مجموعي ملڪي پيداوار (GDP)سانچو:Legend-col


ڪنهن ملڪ جي ترقيءَ کي معاشي يا انساني عنصرن جي بنياد تي ماپي سگهجي ٿو. عام طور تي ترقي پذير ملڪ اهي هوندا آهن، جن پنهنجي آباديءَ جي لحاظ کان اڃا تائين صنعتيڪاري جي نمايان سطح حاصل نه ڪئي هجي، ۽ جن ۾ گهڻن حالتن ۾ زندگيءَ جو معيار وچولي يا گهٽ هوندو آهي. گهٽ آمدني ۽ آباديءَ جي تيز واڌ جي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.[14]

ڪنهن ملڪ جي ترقيءَ جو اندازو مختلف شمارياتي اشاريَن ذريعي لڳايو ويندو آهي، جهڙوڪ في فرد آمدني، في فرد مجموعي ملڪي پيداوار (GDP)، زندگيءَ جي اميد، خواندگيءَ جي شرح، آزاديءَ جو اشاريون ۽ ٻيا ڪيترائي عنصر. گڏيل قومون انساني ترقيءَ جو اشاريون (HDI) تيار ڪيو، جيڪو مٿين ڪيترن ئي انگن اکرن کي گڏائي هڪ مرڪب اشاري جي صورت ۾ ملڪن جي انساني ترقيءَ جي سطح ماپي ٿو، جتي لاڳاپيل انگ اکر موجود هجن. گڏيل قومن دنيا جي سڀني ملڪن ۽ اهم ترقياتي ادارن جي گڏيل رٿابنديءَ جي بنياد تي هزارين ترقياتي مقصد (Millennium Development Goals) پڻ مقرر ڪيا هئا، ته جيئن عالمي ترقيءَ جو جائزو وٺي سگهجي.[15] اهي مقصد 2015ع ۾ مڪمل ٿيا، جن جي جاءِ تي پائيدار ترقي جا مقصد (SDGs) مقرر ڪيا ويا.

ترقي پذير قوم جو تصور مختلف نظرياتي فڪري نظامن ۾، مختلف نالن سان، موجود آهي. انهن ۾ بيٺڪي راڄ کان آزادي (decolonization)، آزاديءَ جي الهيات، مارڪسزم، سامراج مخالف، جديديت جو نظريو، سماجي تبديلي ۽ سياسي معيشت جا نظريا شامل آهن.

ترقيءَ جو هڪ ٻيو اهم اشاري معيشت جي مختلف شعبن ۾ وقت سان ايندڙ تبديلي آهي. عام طور تي اهي ملڪ، جن جي معيشت ۾ ثانوي شعبي (پيداوار يا صنعت) جو حصو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو هوندو آهي، انهن ۾ نمايان معاشي ترقي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. اهڙيءَ طرح، جن ملڪن ۾ ٽرشري (خدمتن وارو) شعبو وڌيڪ مضبوط هوندو آهي، انهن ۾ پڻ معاشي ترقي جي شرح عام طور وڌيڪ هوندي آهي.

لاڳاپيل نظريا

[سنواريو]

"ترقي پذير ملڪ" جي اصطلاح سان ڪيترائي علمي نظريا لاڳاپيل آهن، جن مان اهم (ترتيب وار) هي آهن:

  • جديديت جو نظريو (ماڊرنائيزيشن ٿيوري) – هي نظريو سماجن ۾ جديديت جي عمل ۽ ان جي ارتقا جي وضاحت ڪري ٿو.
  • انحصار جو نظريو (ڊپينڊنسي ٿيوري ) – هن نظريي موجب وسيلا غريب ۽ گهٽ ترقي يافته ملڪن (پيريفري) مان امير ۽ ترقي يافته ملڪن (ڪور) ڏانهن منتقل ٿين ٿا، جنهن سان امير ملڪ وڌيڪ خوشحال ٿين ٿا، جڏهن ته غريب ملڪ وڌيڪ پٺتي رهجي وڃن ٿا.
  • ترقيءَ جو نظريو (ڊولپمينٽ ٿيوري) – اهڙن نظرين جو مجموعو، جيڪي اهو بيان ڪن ٿا ته سماج ۾ گهربل تبديلي ۽ ترقي حاصل ڪرڻ جا سڀ کان مؤثر طريقا ڪهڙا آهن.
  • ترقيءَ کان پوءِ جو نظريو (پوسٽ ڊولپمينٽ ٿيوري) – هن نظريي موجب بين الاقوامي ترقي جو سمورو تصور ۽ ان جي عملي پاليسيون دراصل دنيا جي ٻين علائقن تي اولهه ۽ اتر جي ملڪن جي بالادستي (هيجموني) جو عڪس آهن.

اصطلاح تي تنقيد

[سنواريو]

"ترقي پذير ملڪ" جي اصطلاح جي استعمال تي ڪيترين ئي پاسن کان تنقيد ڪئي وئي آهي. هن اصطلاح مان اهو تاثر پيدا ٿي سگهي ٿو ته اهڙا ملڪ ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ ڪنهن نه ڪنهن لحاظ کان گهٽ درجي جا آهن.[16] اهو پڻ اهو مفروضو قائم ڪري سگهي ٿو ته سڀئي ملڪ لازمي طور اولهه جي روايتي معاشي ترقي واري نموني تي هلڻ چاهين ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ، جهڙوڪ ڪيوبا ۽ ڀوٽان، ڄاڻي واڻي اهڙو رستو اختيار نٿا ڪن.[وضاحت گهربل][17] ان جي بدران مجموعي قومي خوشحالي (گروس نيشنل ھيپينيس) جهڙن متبادل اشاريَن کي پڻ اهم سمجهيو ويو آهي.

"ترقي پذير" ۽ "پٺتي پيل" ملڪن جي اصطلاحن تي ابتدائي تنقيد ڪندڙن مان هڪ مشهور مؤرخ ۽ عالم والٽر راڊني هو، جنهن 1973ع ۾ آمريڪا ۽ آفريڪا ۽ ايشيا جي ملڪن جي معاشي، سماجي ۽ سياسي حالتن جو تقابلي جائزو وٺندي انهن اصطلاحن تي سوال اٿاريا.[18][وضاحت گهربل]

"ترقي پذير ملڪ" جي ڪا به عالمي طور قبوليل ۽ طئي ٿيل وصف موجود ناهي.[19] معاشيات دان جيفري ساڪس موجب، اڄ جي ترقي يافته ۽ ترقي پذير دنيا جي وچ ۾ فرق گهڻو ڪري ويهين صديءَ جي پيداوار آهي.[20]

مرحوم عالمي صحت جي ماهر هانس روزلنگ پڻ انهن اصطلاحن جي مخالفت ڪئي ۽ کين "پراڻو" تصور قرار ڏنو. سندس خيال هو ته اهي اصطلاح ان مفروضي تي ٻڌل آهن ته دنيا رڳو امير ۽ غريب ملڪن ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته حقيقت ۾ دنيا جي اڪثريت ملڪ وچولي آمدني وارا آهن.[2]

واضح وصف نه هجڻ جي حوالي سان، پائيداريءَ جي ماهر ۽ گلوبل فوٽ پرنٽ نيٽورڪ جي باني ميٿس واڪرنيگل جو چوڻ آهي ته ملڪن کي صرف "ترقي يافته" ۽ "ترقي پذير" يا "اتر" ۽ "ڏکڻ" ۾ ورهائڻ نه وضاحتي آهي ۽ نه ئي حقيقت جي مناسب تشريح ڪري ٿو.[21] واڪرنيگل جي خيال ۾ اهڙي ٻٽي درجيبندي اصل ۾ مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) کي ضرورت کان وڌيڪ اهميت ڏيڻ واري سوچ جي عڪاسي ڪري ٿي.[21] واڪرنيگل ۽ روزلنگ ٻنهي جو چوڻ آهي ته حقيقت ۾ دنيا صرف ٻن قسمن جي ملڪن تي مشتمل ناهي، بلڪه 200 کان وڌيڪ ملڪ آهن، جيڪي فطرت جي ساڳين قانونن جي تابع آهن، پر هر هڪ جون پنهنجون الڳ خصوصيتون آهن.[21][2]

"ترقي پذير" جو لفظ موجوده حالت کي ظاهر ڪري ٿو، نه ڪي لازمي طور مستقبل جي ترقيءَ جي رخ کي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر کان پوءِ، گڏيل قومن طرفان ترقي پذير قرار ڏنل ملڪن مان ڪيترن ئي ملڪن ۾ ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ معاشي واڌ جون شرحون ڏٺيون ويون آهن.[22]

"ترقي پذير" لفظ جي خوشگوار يا نرم تاثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيترين ئي بين الاقوامي تنظيمن دنيا جي سڀ کان غريب ملڪن لاءِ گهٽ معاشي طور ترقي يافته ملڪ (ليس اڪاناميڪلي ڊيولپڊ ڪنٽريز) جو اصطلاح استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙن ملڪن کي ڪنهن به لحاظ کان ترقيءَ جي عمل ۾ اڳتي وڌندڙ نٿو چئي سگهجي. ان سان گڏ اهو به واضح ٿئي ٿو ته ترقي پذير دنيا جي اندر به زندگيءَ جي معيار ۽ ترقيءَ ۾ وڏو فرق موجود آهي.

2015ع ۾ ورلڊ بئنڪ اعلان ڪيو ته "ترقي يافته/ترقي پذير دنيا" واري درجيبندي هاڻي گهڻي لاڳاپيل نه رهي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻارن جي موت جي شرح، زرخيزيءَ جي شرح ۽ انتهائي غربت جهڙن عالمي اشاريَن ۾ نمايان بهتري اچي چڪي آهي.[23]

ورلڊ بئنڪ پنهنجي ورلڊ ڊيولپمنٽ انڊيڪيٽرز (WDI) جي 2016ع واري اشاعت کان وٺي پنهنجي انگن اکرن جي پيشڪش ۾ "ترقي يافته" ۽ "ترقي پذير" ملڪن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻن درجن واري اها ورهاست هاڻي پراڻي سمجهي وڃي ٿي.[24] ان ڪري ورلڊ بئنڪ آهستي آهستي هن اصطلاح جو استعمال ختم ڪري رهي آهي. هاڻي ان جون رپورٽون، جهڙوڪ ورلڊ ڊيولپمنٽ انڊيڪيٽرز ۽ گلوبل مانيٽرنگ رپورٽ، انگ اکر سڄي دنيا، مختلف علائقن ۽ آمدنيءَ جي گروهن موجب پيش ڪن ٿيون، پر "ترقي پذير دنيا" لاءِ الڳ درجو استعمال نٿيون ڪن.[23][24]

گڏيل خصوصيتون

[سنواريو]

حڪومت، سياست ۽ انتظام

[سنواريو]

ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن مڪمل خود اراديت ۽ جمهوريت ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ حاصل ڪئي. انهن مان گهڻا نوآباديات جي خاتمي کان اڳ يورپي سامراجي طاقتن جي حڪمراني هيٺ هئا. ترقي پذير ملڪن جا سياسي نظام هڪ ٻئي کان مختلف آهن، پر 21هين صديءَ جي شروعات تائين گهڻن رياستن ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾ جمهوري حڪومت قائم ڪري ورتي هئي، جيتوڻيڪ انهن جي ڪاميابي ۽ سياسي آزادي جي سطح ۾ نمايان فرق موجود هو.[25]

ترقي پذير ملڪن جي رهواسين کي جمهوري نظامن سان سندن اتر وارن ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ دير سان ۽ وڌيڪ اوچتي نموني متعارف ڪرايو ويو، ۽ ڪيترين ئي حالتن ۾ سرڪاري ۽ غيرسرڪاري ادارن طرفان سياسي شرڪت کي هٿي وٺرائڻ لاءِ خاص ڪوششون ڪيون ويون. سماجيات دان پيٽرڪ هيلر جي مطابق، "اثرائتي شهريت" مان مراد شهري ۽ سياسي ميدان ۾ قانوني حقن ۽ انهن حقن کي عملي طور بامعنيٰ نموني استعمال ڪرڻ جي حقيقي صلاحيت جي وچ ۾ موجود وٿي کي گهٽائڻ آهي.[26]

شهريت کان علاوه، ترقي پذير ملڪن ۾ سرحد پار انساني چرپر جي سياست بابت تحقيق پڻ انساني لڏپلاڻ بابت بحثن ۾ اهم ڄاڻ فراهم ڪئي آهي، جيڪا ترقي يافته ملڪن تي روايتي ڌيان جي توازن لاءِ هڪ اهم اضافو سمجهي وڃي ٿي.[27]

ڪجهه سياسي سائنسدانن ترقي پذير ملڪن ۾ لڏپلاڻ جي انتظام لاءِ ٽن بنيادي نمونن جي سڃاڻپ ڪئي آهي: قوميت تي ٻڌل (نيشنلائيزنگ)، ترقياتي (ڊولپمينٽل) ۽ نو-آزاد خيالي (نئولبرل) لڏپلاڻ جي انتظام جا نظام.[28]

معيشت

[سنواريو]

آزادي ۽ نوآباديات جي خاتمي کان پوءِ ڪيترائي ترقي پذير ملڪ سياسي ۽ معاشي بي استحڪاميءَ جي دور مان گذريا، جتي بنيادي ڍانچي، صنعت ۽ معاشي سرگرمين جي بحاليءَ جي سخت ضرورت هئي. ان سبب گهڻن ملڪن کي پنهنجي معيشت کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ پرڏيهي سيڙپڪاري تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. بهرحال، ڪيترين حالتن ۾ اهڙي پرڏيهي سيڙپڪاري جو ڍانچو استحصالي رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ منظم استحصال ۽ اڻبرابري پيدا ٿي.[29]

خاص طور تي، خام مال جي برآمد مان گهڻو فائدو ترقي يافته ملڪن کي حاصل ٿيو، جڏهن ته تحفظ پسندي (پروٽيڪشنزم) جهڙين پاليسين وسيلا مالا مال ترقي پذير ملڪن جي معاشي خودمختياري ۽ صنعتي ترقيءَ کي محدود ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.[30] ان کان علاوه، اولهه جي دنيا جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون ۽ برانڊ سستي مزدوريءَ جي ڳولا ۾ ترقي پذير ملڪن جي گهٽ اجرتن ۽ روزگار جي محدود موقعن مان فائدو وٺندي سوئيٽ شاپ (Sweatshop) قائم ڪن ٿيون، جتي مزدورن کان انتهائي استحصالي حالتن ۾ ڪم ورتو ويندو آهي. اهڙي منظم استحصال مان گلوبل نارٿ کي وڏو فائدو حاصل ٿيو آهي، جڏهن ته ڪيترائي ترقي پذير ملڪ اڃا تائين پائيدار ترقي حاصل ڪرڻ کان محروم رهيا آهن، ۽ ڪيترن ماهرن موجب اهو عمل اڄ تائين جاري آهي.[31]

هن صورتحال کي اڪثر نو-نوآباديات (نئو ڪالونيلئزم) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ترقي يافته ملڪ گهٽ ترقي يافته ملڪن مان اهڙي نموني فائدو وٺندا آهن، جيڪو نوآبادياتي دور سان مشابهت رکي ٿو. ان جو لازمي مطلب اهو ناهي ته اڳوڻيون نوآباديون اڃا تائين پنهنجي اڳوڻن سامراجي ملڪن جي سڌي ڪنٽرول هيٺ آهن، بلڪه مراد اهڙو استحصالي تعلق آهي، جيڪو نوآبادياتي نظام جهڙو هجي.[32] اهڙين حالتن ۾ ترقي پذير ملڪ پنهنجي قدرتي وسيلن ۽ انساني محنت کي پنهنجن ملڪن جي ترقيءَ بدران امير ملڪن جي وڌيڪ ترقي لاءِ استعمال ٿيڻ ڏين ٿا.[33]

هن قسم جي عالمي معاشي ناانصافيءَ کي ختم ڪرڻ لاءِ اهم قدمن مان هڪ 1974ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ طرفان "نئين بين الاقوامي معاشي نظام جي قيام بابت پڌرائي" (ڊڪليئريشن آن دي اسٽيبلشمينٽ آف اي نيو انٽرنيشنل اڪانامڪ آرڊر) ۽ ان سان لاڳاپيل عملي پروگرام جي منظوري هئي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ملڪن جي قدرتي وسيلن تي خودمختياري ۽ صنعتي ترقيءَ جي حق جي حمايت ڪرڻ هو.[34]

وڏي پيماني تي، اتحاد جهڙوڪ گڏيل قومون عالمي معيشت ۾ وڌيڪ برابريءَ لاءِ سرگرم رهن ٿا ۽ انتهائي غربت، خوراڪ جي کوٽ، صحت، تعليم ۽ انساني حقن جهڙن معاملن لاءِ وسيلا وقف ڪن ٿا.[35] اهي مسئلا خاص طور گلوبل سائوٿ جي ملڪن، خاص ڪري لاطيني آمريڪا، ڪيريبين ۽ آفريڪا ۾ وڌيڪ نمايان آهن. موجوده اندازن موجب، دنيا جي انتهائي غربت ۾ رهندڙ ماڻهن مان لڳ ڀڳ ٻه ٽهائي سب سهارا آفريڪا جي ملڪن ۾ رهن ٿا.[36][37]

ڪجهه ذريعن جو خيال آهي ته عالمي منڊيءَ ۾ چين جي وڌندڙ معاشي اثر رسوخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته برڪس (BRICS) جي ميمبر ملڪن جي عالمي حيثيت ۽ اثر ۾ مستقبل ۾ وڌيڪ واڌ اچي سگهي ٿي.[38]

گڏيل چئلينج

[سنواريو]


عالمي مسئلن مان اهي موضوع، جن تي ترقي پذير ملڪ گهڻو ڌيان ڏين ٿا، تن ۾ عولمگيريت، عالمي صحت جي حڪمراني، صحت، ۽ بيمارين جي روڪٿام جون ضرورتون شامل آهن. ان جي ابتڙ، ترقي يافته ملڪ اڪثر سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ ۾ جدت ۽ نون ايجادن جهڙن معاملن تي وڌيڪ ڌيان ڏين ٿا.[39]

گهڻن ترقي پذير ملڪن ۾ هيٺيون خاصيتون يا چئلينج عام طور موجود هوندا آهن:[40][41]

  • غربت جون بلند شرحون – جن کي ٽن سالن جي اوسط قومي مجموعي آمدني (GNI) في فرد جي بنياد تي ماپيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن في فرد GNI (2018ع موجب) 1,025 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ هجي، ته ملڪ کي گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ قرار ڏئي سگهجي ٿو.[41]
  • انساني وسيلن جي ڪمزوري – جنهن جو اندازو غذائيت، صحت، تعليم ۽ بالغن جي خواندگي جهڙن اشاريَن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي.
  • اقتصادي ڪمزوريءَ جو اشاريون (اڪانامڪ ولنربلٽي انڊيڪس) – جيڪو زرعي پيداوار جي غيراستحڪام، سامان ۽ خدمتن جي برآمد ۾ لاٿ چاڙهه، غيرروايتي معاشي سرگرمين جي اهميت، برآمدات جي مرڪزيت، ننڍڙي معيشت جي محدوديت، ۽ قدرتي آفتن سبب بي گهر ٿيل آباديءَ جي تناسب جهڙن عنصرن تي ٻڌل هوندو آهي. انهن کان علاوه، ترقي پذير ملڪن کي ادائگين جي توازن (بيلنس آف پيمينٽس) جي بحران کي منهن ڏيڻ جو خطرو به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي.[42]

شهري ڪچيون آباديون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪچي آبادي

گڏيل قومن جو انساني آبادي پروگرام (UN-Habitat) موجب، 2012ع ۾ ترقي پذير دنيا جي شهري آباديءَ مان لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو، يعني تقريباً 863 ملين ماڻهو، ڪچيون آباديون (سلمس) ۾ رهندا هئا.[43] 2012ع ۾ ڪچين آبادين ۾ رهندڙ شهري آباديءَ جو تناسب سب سهارا آفريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ (62 سيڪڙو) هو، جنهن کان پوءِ ڏکڻ ايشيا (35 سيڪڙو)، ڏکڻ اوڀر ايشيا (31 سيڪڙو) ۽ اوڀر ايشيا (28 سيڪڙو) هئا.[43]:127

يو اين-ھيبيٽيٽ جي رپورٽن موجب، ترقي پذير ملڪن جي شهري آباديءَ مان 43 سيڪڙو، جڏهن ته گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪن جي شهري آباديءَ مان 78 سيڪڙو ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهن ٿا.[44]

ڪچيون آباديون دنيا جي مختلف علائقن ۾ مختلف سببن جي ڪري وجود ۾ اچن ٿيون ۽ وڌنديون رهن ٿيون. انهن سببن ۾ تيز ڳوٺاڻن کان شهرن ڏانهن لڏپلاڻ، معاشي جمود ۽ اقتصادي بحران، بلند بيروزگاري، غربت، غيررسمي معيشت، زبردستي يا منصوبابنديءَ سان گيٽو بڻائڻ، ناقص شهري منصوبابندي، سياسي حالتون، قدرتي آفتون ۽ سماجي تڪرار شامل آهن.[45][46][47] مثال طور، جيئن غريب ملڪن ۾ آبادي وڌي ٿي، تيئن وڏي انگ ۾ ڳوٺاڻا ماڻهو شهرن ڏانهن لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نيون ڪچيون آباديون وجود ۾ اچن ٿيون.[48]

ڪجهه شهرن ۾، خاص طور ڏکڻ ايشيا ۽ سب سهارا آفريڪا جي ملڪن ۾، ڪچيون آباديون رڳو شهر جي ڪنڊائتن علائقن تائين محدود نه هونديون آهن، پر شهرن جي وڏي حصي تي پکڙيل هونديون آهن ۽ شهري آباديءَ جي وڏي حصي کي پنهنجي اندر شامل ڪنديون آهن. اهڙن شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن "ڪچي آبادين وارا شهر" (سلم سٽيز) پڻ چيو ويندو آهي.[49]

موقعا

[سنواريو]

ترقي پذير ملڪن وٽ ڪيترائي اهڙا عنصر موجود آهن، جيڪي پائيدار معاشي ۽ سماجي ترقيءَ جا موقعا فراهم ڪري سگهن ٿا. انهن مان ڪجهه اهم هي آهن:

  • انساني سرمايو (ھيومن ڪيپيٽل) – تعليم يافته، صحتمند ۽ مهارت رکندڙ آبادي پيداوار وڌائڻ، جدت آڻڻ ۽ ڊگهي مدي واري معاشي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.
  • واپاري پاليسي (ٽريڊ پاليسي) – جن ملڪن واپار بابت وڌيڪ کليل ۽ گهٽ پابنديون رکندڙ پاليسيون اختيار ڪيون آهن، اهي عام طور انهن ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي، جن جون واپاري پاليسيون وڌيڪ محدود يا تحريف ٿيل رهيون آهن.[50]
  • سيڙپڪاري (انويسٽمينٽ) – ملڪي ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري معاشي واڌ ويجهه تي مثبت اثر وجهي ٿي.
  • تعليم – معياري تعليم انساني وسيلن جي صلاحيت وڌائي ٿي، جيڪا پيداوار، روزگار ۽ اقتصادي ترقيءَ کي هٿي ڏئي ٿي.[51]
  • واپار لاءِ امداد (ايڊ فار ٽريڊ) – هي پائيدار ترقيءَ جي مقصد 8 جي هدف 8.a.1 جو حصو آهي. ان جو مقصد ترقي پذير ملڪن کي واپار سان لاڳاپيل پروگرامن ۾ مدد فراهم ڪرڻ، واپار کي ترجيح ڏيڻ، واپاري صلاحيتن کي مضبوط ڪرڻ، واپاري ڪارڪردگي بهتر بنائڻ ۽ غربت گهٽائڻ آهي.[52]
  • عالمي ڀائيواري (گلوبل پارٽنرشپ) – پائيدار ترقيءَ جي مقصد 17 جي هڪ اهم شق، جيڪا ترقي پذير ملڪن لاءِ بين الاقوامي سيڙپڪاري، ٽيڪنالاجيءَ جي جدت، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ منصفاڻي واپار کي هٿي ڏيڻ لاءِ عالمي سهڪار جي حمايت ڪري ٿي.[53]

ملڪن جون فهرستون

[سنواريو]

بين الاقوامي مالياتي فنڊ موجب اُڀرندڙ ۽ ترقي پذير معيشتون

[سنواريو]

هيٺيان ملڪ بين الاقوامي مالياتي فنڊ (IMF) جي World Economic Outlook Database موجب، اپريل 2023ع


، اُڀرندڙ ۽ ترقي پذير معيشتون شمار ڪيا وڃن ٿا.[54]

 زمبابوي

اهي ملڪ جيڪي IMF جي فهرست ۾ شامل ناهن

ورلڊ بئنڪ موجب وڌيڪ آمدني وارا ملڪ (صرف ترقي پذير ملڪ)

[سنواريو]

ورلڊ بئنڪ موجب مٿئين وچولي آمدني وارا ملڪ

[سنواريو]

ورلڊ بئنڪ موجب هيٺئين وچولي آمدني وارا ملڪ

[سنواريو]

ورلڊ بئنڪ موجب گهٽ آمدني وارا ملڪ

[سنواريو]

اهي ملڪ ۽ علائقا جيڪي ترقي يافته معيشتن جي درجي ۾ شامل ٿيا

[سنواريو]

ڊسمبر 1979ع ۾ بين الاقوامي مالياتي فنڊ (IMF) پنهنجي "صنعتي ملڪن" جي درجيبنديءَ ۾ ترميم ڪندي هيٺين "وڌيڪ ترقي يافته ابتدائي پيداوار ڪندڙ" ملڪن کي شامل ڪيو: آسٽريليا، فنلينڊ، آئيس لينڊ، نيوزيلينڊ، آئرلينڊ ۽ اسپين.[65][66][67]

ان کان اڳ، صنعتي ملڪن جي فهرست صرف جي-7 جي وڏين معيشتن (ڪينيڊا، فرانس، اٽلي، جاپان، برطانيا، آمريڪا ۽ اولهه جرمني) سان گڏ آسٽريا، بيلجيم، ڊينمارڪ، لگزمبرگ، نيدرلينڊ، ناروي، سوئيڊن ۽ سوئٽزرلينڊ تائين محدود هئي.[67]

يونان ۽ پورچوگال کي آڪٽوبر 1989ع ۾ صنعتي ملڪن جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو،[68] جڏهن ته مئي 1997ع ۾ چار ايشيائي ٽائيگر معيشتن ۽ اسرائيل کي شامل ڪرڻ سان هن گروهه جو نالو تبديل ڪري ترقي يافته معيشتون (Advanced Economies) رکيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سڀني معيشتن ۾ پيداوار واري شعبي ۾ روزگار جو حصو گهٽجندو پئي ويو.[69]

هيٺ انهن ملڪن ۽ علائقن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪي تاريخي طور ترقي پذير سمجهيا ويندا هئا، پر هاڻي IMF طرفان ترقي يافته معيشتن (ترقي يافته ملڪ ۽ علائقا) جي فهرست ۾ شامل آهن:

هيٺين پنجن معيشتن بابت، ترقي يافته معيشت طور درج ٿيڻ کان اڳ سندن ترقياتي حيثيت بابت ڊيٽا موجود ناهي:

نوان صنعتي ملڪ

[سنواريو]

هيٺيان ڏهه ملڪ نوان صنعتي ملڪ (Newly Industrialized Countries) جي درجيبندي ۾ شامل آهن. انهن ملڪن جون معيشتون اڃا ترقي يافته ملڪن جي درجي تائين نه پهتيون آهن، پر معاشي اشاريَن جي لحاظ کان اهي ٻين ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن کان وڌيڪ تيزيءَ سان ترقي ڪري چڪيون آهن:

برڪس ملڪ

[سنواريو]

هيٺيان ڏهه ملڪ اُڀرندڙ منڊين (Emerging Markets) جي گروهه سان تعلق رکن ٿا ۽ گڏجي برڪس (BRICS) تنظيم جو حصو آهن:

سماج ۽ ثقافت

[سنواريو]

ميڊيا ۾ پيشڪش

[سنواريو]

اولهه جي ميڊيا اڪثر ترقي پذير ملڪن جي هڪ عام ۽ يڪطرفي تصوير پيش ڪندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري ميڊيا جي تعصب تي ٻڌل هوندي آهي. عوامي ميڊيا جا ادارا اڪثر غربت ۽ ٻين منفي پهلوئن تي غيرمتناسب ڌيان ڏيندا آهن. اهڙي قسم جي رپورٽنگ جي نتيجي ۾ ترقي پذير ملڪن بابت هڪ غالب تاثر پيدا ٿيو آهي، جنهن موجب عالمي ڏکڻ کي مغربي قدرن ۽ معيارن جي مقابلي ۾ سماجي، معاشي ۽ سياسي طور پٺتي پيل سمجهيو وڃي ٿو.[85]

عوامي ميڊيا جو ڪردار اڪثر عالمي اتر ۽ عالمي ڏکڻ جي وچ ۾ فرق کي نمايان ڪري ٿو، ۽ ڪيترن محققن جي نظر ۾ اهو ان ورهاست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۾ به ڪردار ادا ڪري ٿو.

عوامي ميڊيا ان ڳالهه تي پڻ اثرانداز ٿيندي آهي ته ترقي پذير ملڪن جا ماڻهو ڪهڙي قسم جي معلومات حاصل ڪن ٿا. خبرون گهڻو ڪري ترقي يافته ملڪن بابت هونديون آهن، جنهن سبب معلومات جي وهڪري ۾ عدم توازن پيدا ٿيندو آهي.[86] نتيجي طور، ترقي پذير ملڪن جا رهواسي ٻين ترقي پذير ملڪن بابت محدود معلومات حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته ترقي يافته ملڪن بابت کين گهڻي مقدار ۾ خبرون ۽ رپورٽون ملنديون آهن.

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ O'Sullivan, Arthur; Sheffrin, Steven M. (2003). Economics: Principles in Action. Pearson Prentice Hall.
  2. 1 2 3 Rosling, Hans; Rosling, Ola; Rosling Rönnlund, Anna (2018). "Chapter 1: The Gap Instinct". Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World – And Why Things Are Better Than You Think. Sceptre. ص. 353. ISBN 978-1-250-10781-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 5 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ World population ageing 2013.سانچو:Pn
  4. ↑ "Less Developed Counteries | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون". dic.sindhila.edu.pk. 2021-01-30 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ {Glossory Banking and Finance; by Shakil Faruqi;2nd edition; State Bank of Pakistan Page 265 }
  6. ↑ Fialho, Djalita; Van Bergeijk, Peter A. G. (2017). "The Proliferation of Developing Country Classifications". The Journal of Development Studies 53 (1): 99–115. doi:10.1080/00220388.2016.1178383.
  7. ↑ "New country classifications by income level: 2019–2020". Data Blog (انگريزي ۾). World Bank Blogs. 1 July 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 12 February 2021 تي حاصل ڪيل.
  8. ↑ "World Bank Country and Lending Groups". World Bank Data Help Desk. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 July 2026 تي محفوظ ڪيل. 1 July 2026 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ "Q. How does the WEO categorize advanced versus emerging and developing economies?". International Monetary Fund. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 April 2020 تي محفوظ ڪيل. 20 July 2009 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ Koch, Svea (1 June 2015). "From Poverty Reduction to Mutual Interests? The Debate on Differentiation in EU Development Policy". Development Policy Review 33 (4): 479–502. doi:10.1111/dpr.12119.
  11. ↑ Vázquez, Sergio Tezanos; Sumner, Andy (December 2013). "Revisiting the Meaning of Development: A Multidimensional Taxonomy of Developing Countries". The Journal of Development Studies 49 (12): 1728–1745. doi:10.1080/00220388.2013.822071.
  12. ↑ Taeihagh, Araz (2017). "Crowdsourcing, Sharing Economies and Development". Journal of Developing Societies 33 (2): 191–222. doi:10.1177/0169796x17710072.
  13. ↑ "Memorandum on Reforming Developing-Country Status in the World Trade Organization". whitehouse.gov. 26 July 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 1 March 2021 تي حاصل ڪيل – National Archives وسيلي.
  14. ↑ "Population and poverty". United Nations Population Fund (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 May 2019 تي محفوظ ڪيل. 21 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ "United Nations Millennium Development Goals". www.un.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 May 2007 تي محفوظ ڪيل. 28 March 2018 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ Silver, Marc (4 January 2015). "If You Shouldn't Call It The Third World, What Should You Call It?". NPR. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 April 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ Ura, Karma (2009). The Bhutanese development story (PDF). Heidelberg University Library. doi:10.11588/xarep.00000305. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 3 February 2013 تي محفوظ ڪيل. 17 September 2012 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ Rodney, Walter (1973). How Europe Underdeveloped Africa (PDF) (انگريزي ۾). Bogle-L'Ouverture Publications, London and Tanzanian Publishing House, Dar-Es-Salaam. ص. 25. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 3 May 2019 تي محفوظ ڪيل. 12 May 2019 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ "Millennium Development Indicators: World and regional groupings". United Nations Statistics Division. 2003. Note b. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 February 2005 تي محفوظ ڪيل. 13 May 2017 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ Sachs, Jeffrey (2005). The End of Poverty. New York, New York: The Penguin Press. ISBN 1-59420-045-9.[صفحو گهربل]
  21. 1 2 3 Wackernagel, Mathis; Beyers, Bert (2019). Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget. Gabriola Island, BC, Canada: New Society Publishers. ص. 132. ISBN 978-0-86571-911-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 26 February 2021 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ "On the structure of the present-day convergence". Campus-Wide Information Systems 31 (2/3): 139–152. 2014. doi:10.1108/CWIS-11-2013-0064. https://www.academia.edu/30720894. Retrieved 10 January 2020.
  23. 1 2 "Should we continue to use the term "developing world"?". World Bank blogs. 16 November 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 5 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  24. 1 2 Fantom, Neil; Khokhar, Tariq; Purdie, Edie (15 April 2016). "The 2016 edition of World Development Indicators is out: three features you won't want to miss". Data Blog (انگريزي ۾). World Bank Blogs. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 5 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ Palat, Ravi Arvind (April 2010). "World Turned Upside Down? Rise of the global South and the contemporary global financial turbulence". Third World Quarterly 31 (3): 365–384. doi:10.1080/01436597.2010.488465.
  26. ↑ Heller, Patrick (October 2012). "Democracy, Participatory Politics and Development: Some Comparative Lessons from Brazil, India and South Africa". Polity 44 (4): 643–665. doi:10.1057/pol.2012.19.
  27. ↑ Haas, Hein de; Castles, Stephen; Miller, Mark J (2020). The age of migration: international population movements in the modern world. Bloomsbury Academic. ص. 96–123. ISBN 978-1-352-00798-5. OCLC 1143614574.
  28. ↑ Adamson, Fiona B.; Tsourapas, Gerasimos (24 October 2019). "The Migration State in the Global South: Nationalizing, Developmental, and Neoliberal Models of Migration Management". International Migration Review 54 (3): 853–882. doi:10.1177/0197918319879057.
  29. ↑ Angeles, Luis (29 November 2006). "Income inequality and colonialism". European Economic Review 51 (5): 1155–1176. doi:10.1016/j.euroecorev.2006.09.001. http://hummedia.manchester.ac.uk/schools/soss/economics/discussionpapers/EDP-0543.pdf.
  30. ↑ Bairoch, Paul (1993). Economics and world history. University of Chicago Press. ص. 88–98. ISBN 0-226-03462-3. اصل نسخي مان 6 February 2026 تي محفوظ ڪيل. 24 October 2025 تي حاصل ڪيل.{{cite book}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (ڳنڍڻو)
  31. ↑ Kar, Dev; Schjelderup, Guttorm (5 December 2016). Financial Flows and Tax Havens: Combining to Limit the Lives of Billions of People (Report). Global Financial Integrity. 24 October 2025 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑ "Neocolonialism". Encyclopedia Britannica (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 July 2021 تي محفوظ ڪيل. 1 April 2019 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ Hickel, Jason (14 January 2017). "Aid in reverse: how poor countries develop rich countries". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 October 2019 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2019 تي حاصل ڪيل.
  34. ↑ Declaration on the Establishment of a New International Economic Order.. 1974. https://digitallibrary.un.org/record/218450?ln=en. Retrieved 16 December 2020.
  35. ↑ "Global Issues". United Nations (انگريزي ۾). 24 October 2025 تي حاصل ڪيل.
  36. ↑ "Ending Poverty". United Nations (انگريزي ۾). 24 October 2025 تي حاصل ڪيل.
  37. ↑ The Poverty, Prosperity, and Planet Report 2024 (Report). 24 October 2025 تي حاصل ڪيل.
  38. ↑ Roy, Pallavi (2 July 2016). "Economic growth, the UN and the Global South: an unfulfilled promise". Third World Quarterly 37 (7): 1284–1297. doi:10.1080/01436597.2016.1154440.
  39. ↑ Ager, Alastair; Yu, Gary; Hermosilla, Sabrina (September 2012). "Mapping the key issues shaping the landscape of global public health". Global Public Health 7 (sup1): S16–S28. doi:10.1080/17441692.2012.679741. PMID 22765282.
  40. ↑ "Criteria For Identification Of LDCs". United Nations Department of Economic and Social Affairs, Development Policy and Analysis Division. 4 March 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 June 2019 تي محفوظ ڪيل. 2 March 2018 تي حاصل ڪيل.
  41. 1 2 UN-OHRLLS سانچو:Usurped.
  42. ↑ Camba-Crespo, A.; García-Solanes, J.; Torrejón-Flores, F. (7 July 2021). "Current-account breaks and stability spells in a global perspective". Applied Economic Analysis 30 (88): 1–17. doi:10.1108/AEA-02-2021-0029.
  43. 1 2 "State of the World's Cities Report 2012/2013: Prosperity of Cities" (PDF). UNHABITAT. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 4 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 4 October 2013 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ The challenge of slums – Global report on Human Settlements آرڪائيو ڪيا ويا 21 September 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., United Nations Habitat (2003)
  45. ↑ "What are slums and why do they exist?" (PDF). Kenya: UN-Habitat. April 2007. اصل نسخو (PDF) مان 6 February 2011 تي محفوظ ڪيل.
  46. ↑ Patton, Carl V. (1988). Spontaneous Shelter: International Perspectives and Prospects. Philadelphia: Temple University Press. ISBN 978-0-87722-507-2.سانچو:Pn
  47. ↑ "Assessing Slums in the Development Context" (PDF). United Nations Habitat Group. 2011. اصل نسخو (PDF) مان 5 January 2014 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ Westra, Richard (2011). "Renewing Socialist Development in the Third World". Journal of Contemporary Asia 41 (4): 519–543. doi:10.1080/00472336.2011.610612.
  49. ↑ Slum Cities and Cities with Slums" States of the World's Cities 2008/2009. UN-Habitat.
  50. ↑ Harrison, Ann (1996). "Openness and Growth: A Time-series, Cross-country Analysis for Developing Countries". Journal of Development Economics 48 (2): 419–47. doi:10.1016/0304-3878(95)00042-9. Bibcode: 1996JDevE..48..419H.
  51. ↑ Verspoor, Adriaan. "Pathways to Change: Improving the Quality of Education in Developing Countries". World Bank Discussion Papers 53.
  52. ↑ "Aid for Trade – Organisation for Economic Co-operation and Development". www.oecd.org (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 September 2020 تي محفوظ ڪيل. 24 September 2020 تي حاصل ڪيل.
  53. ↑ "Goal 17: Partnerships for the Goals". The Global Goals (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 September 2020 تي محفوظ ڪيل. 25 September 2020 تي حاصل ڪيل.
  54. ↑ "World Economic Outlook, Database—WEO Groups and Aggregates Information, April 2023". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 17 April 2023 تي حاصل ڪيل.
  55. ↑ "World Bank Open Data". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 25 May 2023 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ "World Bank Open Data". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 25 May 2023 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- سانچو:Bare URL inline
  58. ↑ https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- سانچو:Bare URL inline
  59. ↑ Cigaral, Ian Nicolas P. (1 July 2026). "Philippines reaches upper-middle income status, World Bank says". Philippine Daily Inquirer. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 July 2026 تي محفوظ ڪيل. 1 July 2026 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- سانچو:Bare URL inline
  61. ↑ https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- سانچو:Bare URL inline
  62. ↑ "World Bank Open Data". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 25 May 2023 تي حاصل ڪيل.
  63. ↑ https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- سانچو:Bare URL inline
  64. ↑ "World Bank Open Data". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 25 May 2023 تي حاصل ڪيل.
  65. ↑ Artis, M. J. (1 January 1988). "I: How Accurate Is the World Economic Outlook? A Post Mortem on Short-Term Forecasting at the International Monetary Fund". World Economic and Financial Surveys, 1988: Staff Studies for World Economic Outlook. Washington, D.C.: International Monetary Fund. ص. 35. ISBN 978-1-4519-4367-2. 15 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  66. ↑ Blöndal, Gísli (15 March 1986). "1 The Smaller Industrial Countries". Fiscal Policy in the Smaller Industrial Countries, 1972-82. Washington, D.C: International Monetary Fund. ص. 3. ISBN 978-0-939934-53-9. 15 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  67. 1 2 3 4 5 6 7 8 "International Monetary Fund Annual Report 1979". Washington, D.C.: International Monetary Fund. 3 September 1979. ص. 11, 21. 31 March 2026 تي حاصل ڪيل.
  68. 1 2 3 World Economic Outlook, October 1989. Washington, D.C.: International Monetary Fund. January 1989. ص. 67. ISBN 978-1-4519-4443-3. 31 March 2026 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ "World Economic Outlook, May 1997". Washington, D.C.: International Monetary Fund. 15 May 1997. ص. 4. 31 March 2026 تي حاصل ڪيل.
  70. 1 2 3 4 5 6 "IMF Advanced Economies List. World Economic Outlook, May 1998, p. 134" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 18 August 2000 تي محفوظ ڪيل. 15 January 2014 تي حاصل ڪيل.
  71. ↑ تائيوان جي حيثيت تڪراري آهي؛ گڏيل قومن جا گهڻا ميمبر ملڪ چين جي تائيوان تي خودمختياري کي تسليم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ چين جي جمهوريه سان غيرسفارتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا. ڏسو: Foreign relations of Taiwan.
  72. ↑ "World Economic Outlook, April 2001, p.157" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 13 September 2001 تي محفوظ ڪيل. 15 January 2014 تي حاصل ڪيل.
  73. ↑ "World Economic Outlook, April 2007, p.204" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 5 November 2011 تي محفوظ ڪيل. 15 January 2014 تي حاصل ڪيل.
  74. ↑ "World Economic Outlook, April 2008, p.236" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 16 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 15 January 2014 تي حاصل ڪيل.
  75. 1 2 "World Economic Outlook, April 2009, p.184" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 14 November 2011 تي محفوظ ڪيل. 15 January 2014 تي حاصل ڪيل.
  76. ↑ "World Economic Outlook, April 2011, p.172" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 6 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 15 January 2014 تي حاصل ڪيل.
  77. ↑ "World Economic Outlook, April 2014, p.160" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 8 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 21 May 2014 تي حاصل ڪيل.
  78. ↑ "World Economic Outlook, April 2015, p.48" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 13 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2015 تي حاصل ڪيل.
  79. ↑ "World Economic Outlook, April 2023 (Statistical Appendix)". Washington, D.C.: International Monetary Fund. 11 April 2023. ص. 116, 121. 31 March 2026 تي حاصل ڪيل.
  80. ↑ "World Economic Outlook, April 2026; Statistical Appendix" (PDF). Washington, D.C.: International Monetary Fund. 14 April 2026. ص. 92, 99. 3 May 2026 تي حاصل ڪيل.
  81. ↑ "World Economic Outlook, October 2012, p.180" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 20 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 4 August 2016 تي حاصل ڪيل.
  82. 1 2 "World Economic Outlook, April 2016, p.148" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 17 April 2016 تي محفوظ ڪيل. 25 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  83. ↑ "World Economic Outlook, October 2021 (Statistical Appendix)". Washington, D.C.: International Monetary Fund. 12 October 2021. ص. 83, 89. 31 March 2026 تي حاصل ڪيل.
  84. ↑ "World Economic Outlook, October 2025 (Statistical Appendix)". Washington, D.C.: International Monetary Fund. 14 October 2025. ص. 97, 104. 31 March 2026 تي حاصل ڪيل.
  85. ↑ "Dependency Theory: A Useful Tool for Analyzing Global Inequalities Today?". E-International Relations (آمريڪي انگريزي ۾). 23 November 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 21 February 2020 تي حاصل ڪيل.
  86. ↑ Philo, Greg (November 2001). "An unseen world: How the media portrays the poor". The UNESCO Courier 54 (11): 44–46. سانچو:ProQuest. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000124294.locale=en. Retrieved 16 July 2022.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Global economic classifications سانچو:South-South

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=اسرندڙ_ملڪ&oldid=400507" تان ورتل