استنجو
استنجو يا استنجاء Istinja (عربي: الاستنجاء) اسلامي فقه ۾ پيشاب يا پاخاني کان پوءِ جسم جي خارج ٿيڻ واري جاءِ تان نجاست صاف ڪرڻ کي چيو ويندو آهي. عام طور اها صفائي پاڻي سان ڪئي ويندي آهي، جڏهن تہ پٿر يا ان جي قائم مقام پاڪ ۽ صاف ڪندڙ شيءِ سان نجاست هٽائڻ لاءِ فقهي اصطلاح استجمار پڻ استعمال ٿيندو آهي.[1]
استنجو طهارت سان لاڳاپيل فقهي احڪامن مان آهي ۽ نماز جهڙين عبادتن کان اڳ بدن ۽ ڪپڙن تان نجاست هٽائڻ جي عام شرعي اصول سان تعلق رکي ٿو.
لغوي معنيٰ
[سنواريو]استنجاء عربي لفظ استنجى مان نڪتل آهي. فقهي استعمال ۾ ان مان پيشاب يا پاخاني کان پوءِ خارج ٿيڻ واري جاءِ کي نجاست کان پاڪ ڪرڻ مراد ورتي وڃي ٿي.
فقهي ڪتابن ۾ هن موضوع سان لاڳاپيل استطابة ۽ استجمار جا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا. خاص طور پٿرن يا انهن جي قائم مقام شين سان صفائي ڪرڻ کي استجمار چيو ويندو آهي.
شرعي حيثيت
[سنواريو]اسلامي شريعت ۾ پيشاب ۽ پاخاني جي نجاست کان پاڪ رهڻ تي زور ڏنو ويو آهي. ان ڪري رفع حاجت کان پوءِ اهڙي نجاست کي صاف ڪرڻ طهارت جي احڪامن جو حصو آهي.
استنجاء جي تفصيلي حڪمن، نجاست جي مقدار ۽ ان کي صاف ڪرڻ جي لازمي طريقي بابت حنفي، شافعي، مالڪي ۽ حنبلي فقه ۾ ڪجهه تفصيلي اختلاف ملن ٿا.
پاڻي سان استنجو
[سنواريو]پاڻي سان پيشاب يا پاخاني جي جاءِ کي ڌوئي نجاست ختم ڪرڻ استنجاء جو عام طريقو آهي. مقصد اهو آهي تہ خارج ٿيل نجاست بدن تان ختم ٿي وڃي.
پاڻي استعمال ڪرڻ وقت ايترو ڌوئڻ ڪافي سمجهيو ويندو آهي، جنهن سان نجاست ختم ٿي وڃي؛ غير ضروري شڪ يا بار بار ڌوئڻ کي استنجاء جو لازمي حصو نه سمجهيو ويندو آهي.
استجمار
[سنواريو]پٿرن يا اهڙي ٻي مناسب پاڪ شيءِ سان خارج ٿيڻ واري جاءِ تان نجاست صاف ڪرڻ کي استجمار چيو ويندو آهي. شروعاتي اسلامي دور ۾ پاڻي کان سواءِ پٿر به صفائي لاءِ استعمال ٿيندا هئا.
سلمان فارسي کان روايت ڪيل حديث موجب رسول الله ﷺ رفع حاجت کان پوءِ ساڄي هٿ سان صفائي ڪرڻ، هڏي يا گوبر سان صفائي ڪرڻ ۽ ٽن کان گهٽ پٿرن سان استجمار ڪرڻ کان منع ڪئي.[2]
| ” | وَنَهَانَا عَنِ الرَّوْثِ وَالْعِظَامِ وَقَالَ لَا يَسْتَنْجِي أَحَدُكُمْ بِدُونِ ثَلَاثَةِ أَحْجَارٍ | “ |
موجوده دور ۾ صفائيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ مناسب ٽشو پيپر وغيره کي پڻ ڪيترن فقهائن استجمار ۾ پٿر جي قائم مقام صاف ڪندڙ شيءِ جي اصول هيٺ بحث ڪيو آهي، بشرطيڪ نجاست مناسب نموني ختم ٿئي.
پاڻي ۽ استجمار گڏ استعمال ڪرڻ
[سنواريو]فقهي ڪتابن ۾ پاڻي ۽ استجمار ٻنهي ذريعن سان پاڪائي حاصل ڪرڻ جا احڪام بيان ڪيا ويا آهن. پاڻي سان ڌوئڻ نجاست کي وڌيڪ مڪمل نموني ختم ڪري ٿو، جڏهن تہ شرعي شرطن هيٺ استجمار پڻ پاڪائي حاصل ڪرڻ جو تسليم ٿيل طريقو آهي.
آسان فقه موجب پهرين پٿر يا ان جهڙي شيءِ سان نجاست هٽائي پوءِ پاڻي استعمال ڪرڻ کي وڌيڪ مڪمل طريقو قرار ڏنو ويو آهي.[1]
کاٻي هٿ جو استعمال
[سنواريو]استنجاء لاءِ کاٻو هٿ استعمال ڪرڻ اسلامي آداب مان آهي. ابو قتاده کان روايت ڪيل حديث موجب رسول الله ﷺ ساڄي هٿ سان رفع حاجت کان پوءِ صفائي ڪرڻ کان منع ڪئي.[3]
| ” | وَلَا يَتَمَسَّحْ مِنَ الْخَلَاءِ بِيَمِينِهِ | “ |
انهيءَ بنياد تي فقهي ادب ۾ استنجاء ۽ نجاست جي صفائي لاءِ کاٻي هٿ جي استعمال کي مقرر آداب مان شمار ڪيو ويو آهي.
پيشاب کان پوءِ پاڪائي
[سنواريو]پيشاب کان پوءِ اطمينان حاصل ڪرڻ تہ پيشاب جو اخراج ختم ٿي چڪو آهي، فقهي طهارت جي بحث سان لاڳاپيل آهي. ان عمل لاءِ استبراء جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيندو آهي.
استبراء جو مقصد اهو آهي تہ وضو يا نماز کان پوءِ باقي پيشاب جا قطرا خارج ٿيڻ سبب طهارت متاثر نه ٿئي. ان جو طريقو هر شخص جي جسماني حالت موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، ۽ غير ضروري شڪ يا وسوسي کان پاسو ڪرڻ جي پڻ هدايت ڪئي ويندي آهي.
استعمال ٿيندڙ شيون
[سنواريو]استجمار لاءِ روايتي فقهي ڪتابن ۾ پٿرن ۽ انهن جي قائم مقام اهڙين شين جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي پاڪ هجن ۽ نجاست کي ختم ڪرڻ جي صلاحيت رکن.
حديثن ۾ خاص طور هڏي ۽ گوبر سان صفائي ڪرڻ کان منع آئي آهي.[2]
فقهي مذهبن ۾ ٻين شين جي استعمال بابت وڌيڪ شرط ۽ تفصيل پڻ بيان ڪيا ويا آهن. مثال طور کاڌي، احترام لائق شين يا اهڙين شين کي صفائي لاءِ استعمال ڪرڻ، جن سان نقصان پهچي سگهي، جائز استعمال جي عام شرطن ۾ شامل نه ڪيو ويندو آهي.
استنجاء ۽ وضو
[سنواريو]استنجاء ۽ وضو ٻه الڳ فقهي عمل آهن. استنجاء جو تعلق بدن تان پيشاب يا پاخاني جي نجاست هٽائڻ سان آهي، جڏهن تہ وضو عبادت لاءِ مخصوص شرعي طهارت حاصل ڪرڻ جو عمل آهي.
هر وضو کان اڳ استنجاء ڪرڻ ضروري ناهي. جيڪڏهن ڪنهن شخص کان پيشاب يا پاخانو خارج نه ٿيو هجي ۽ بدن تي اهڙي نجاست موجود نه هجي تہ صرف وضو ڪرڻ لاءِ نئون استنجاء ڪرڻ لازمي نه هوندو.
رفع حاجت جا لاڳاپيل آداب
[سنواريو]اسلامي حديثن ۾ رفع حاجت سان لاڳاپيل ڪيترائي آداب بيان ٿيا آهن. انهن ۾ نجاست کان بچڻ، صفائي لاءِ ساڄو هٿ استعمال نه ڪرڻ ۽ استجمار ۾ هڏي ۽ گوبر کان پاسو ڪرڻ شامل آهن.[2][3]
اهي احڪام فقهي ڪتابن ۾ عام طور آداب قضاء الحاجة ۽ ڪتاب الطهارة جي بابن هيٺ بحث ڪيا ويندا آهن.