ابجد

اَبجدَ:(ⁱ/ˈæbdʒæd/; or abgad سانچو:مختصر صورت 'alphabet') الفابيٽ عربي، فارسي ۽ سنڌي جي ابتدائي اکرن يعني ا،ب،ج، د جو مرڪب، حروف تهجي. هر زبان جا اهي بنيادي حروف آهن -جن- جي مدد سان لفظ جوڙيا ويندا آهن. قديم زماني ۾ فن تحرير جي وجود ۾ اچڻ کان پهرين مطلب جي اظهار لاءِ -تصويرون- ٺاهيون وينديون هونديون هيون. رفته رفته انهن تصويرن جا مختصر اشارا ٺاهي حرفَ جوڙيا ويا. هر حرف گويا هر آواز جي هڪ -تصوير- آهي. حروف -ابجد- جي ايجاد جو سهرو فونيقي قوم جي سر تي آهي، جنهن سڀ کان پهرين هي حرفَ مرتب ڪيا هئا. فونيقي لوڪن کي سنڌ جو ماهر -آثار قديمه- مرحوم -تاج صحرائي- ’پڻي لوڪ‘ سڏي ٿو، جيڪي اهم رسم الخط آڳاٽي سنڌ مان کڻي ويا هئا. بعد ۾ جاپان ۽ چين کان سواءِ ٻين قومن انهن کي پنهنجي ضرورت مطابق استعمال ڪيو. يورپ ۾ لاطيني حروف -ابجد- رائج آهن، جيڪي قديم حرفن -تان- اخذ ڪيا ويا آهن. لاطيني زبان ۾ الف کي الفا ۽ ب کي بيٽا چوندا آهن. اهڙي طرح الفا ۽ بيٽا کي ملڻ سان الفابيٽ ٿي ويو. عربي زبان جا حروف -ابجد- به فونيقي ئي -تان- اخذ ڪيا ويا آهن. عرب ۽ فونيقي سامي نسل سان تعلق رکندڙ آهن. رسول -الله- صلي -الله- عليه وسلم -جن- جنهن رسم الخط ۾ شاهه حبشه کي خط تحرير ڪيو هو، انهيءَ ۾ ۽ فونيقي رسم الخط ۾ گهري مشابهت نظر اچي ٿي. عربي زبان جا 29 حروف -ابجد- آهن، فارسي جا 32، سنڌي جا 52 ۽ اڙدوءَ جا 37 حروف -ابجد- آهن. ڳاڻيٽي جي ترتيب موجب عربي الف_ بي جا اَٺ لفظ. انهن اٺن لفظن مان پهريون لفظ جنهن مان عام طور تي عرب پنهنجي الفابيٽ مراد وٺندا آهن. عربي زبان جي 28 الفابيٽ وارن اکرن کي اٺن لفظن ۾ هيئن ورهايو ويو آهي: ابجد، هُوز، حطِي، ڪَلمَن، سَعفَص، قرشت، ثخَذ، ضظغ. انهيءَ سلسلي جي پهرين ڇهن لفظن ۾ فونيقي ٻوليءَ جي الفابيٽ جي اکرن جي ترتيب آهي ۽ باقي پويان ٻه لفظ خالص عربي ٻوليءَ جي اکرن تي مشتمل آهن. عربن، يونانين وانگر هر اکر جي ترتيبوار، هڪ عددي قيمت مقرر ڪري ڇڏي هئي: انهن عددي قيمتن جي استعمال ۽ حساب کي ’جمل‘ سڏيندا آهن، مثلاً موت جي -تاريخ- جا ماده ڪڍڻ، ڪتابن جي لکڻ جون تاريخون، عمارتن جي اڏاوتن جون تاريخون وغيره ڪڍڻ لاءِ انهن اکرن مان مدد ورتي ويندي آهي. اَبجَد عربي عدد شماري (Numerology) جو روايتي نظام آهي، جيڪو خاص طور تاريخن جي حساب، عددِي حساب ڪتاب ۽ لفظن کي عددي قدر ڏيڻ لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. هن نظام جو نالو عربي الفابيٽ جي پهرين چئن اکرن مان نڪتل آهي: الف (ا = 1)، باءُ (ب = 2)، جيم (ج = 3) ۽ دال (د = 4). هيءَ ترتيب عربي اکرن جي هڪ قديم صورت جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن ۾ هر اکر کي هڪ مخصوص عددي قيمت ڏنل آهي. هڪ مشهور مثال اسلامي روايت سان لاڳاپيل آهي. مسلمانن وٽ 786 کي خوش نصيب عدد سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠ته هي عدد عربي عبارت “بسم الله الرحمن الرحيم” (يعني: الله جي نالي سان، جيڪو نهايت مهربان، نهايت رحم وارو آهي) جي 19 عربي اکرن جي ڪل عددي قدر جي نمائندگي ڪري ٿو.

اشتقاق

نالو ابجد عربي الفابيٽ جي پهرين چار اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي پنهنجي اصل الفابيٽ ترتيب ۾ ʾا، ب، ج ۽ د سان لاڳاپيل آهن؛ هي ترتيب ٻين صرف مصوتي نشانن کان خالي سامي لِپيَن جهڙوڪ فونيقي لِپي، عبراني الفابيٽ ۽ ٻين سامي لِپيون ۾ موجود الف، بيت، جيميل ۽ داليت جي ترتيب کي ظاهر ڪري ٿي، جيڪي مغربي سامي ٻوليون لکندڙ لِپي خاندان سان تعلق رکن ٿيون.

اصطلاح

پيٽر ٽي. ڊينيلز جي وضاحتن موجب، ابجد ۽ الفابيٽ ۾ فرق اهو آهي ته ابجد ۾ بنيادي گرافيمن ۾ صرف حرفِ صحيح (consonants) ڏيکاريا ويندا آهن، نه ته حرفِ علت (vowels). ابجد ۽ ابوگيدا ۾ به فرق آهي؛ ابوگيدا ۾ هر حرفِ علت کي يا ته ڪنهن ننڍڙي نشاني، الڳ گرافيم، يا اکر جي رخ جي تبديلي ذريعي ظاهر ڪيو ويندو آهي. جڏهن ته ابجد ۾ حرفِ علت جو آواز گهڻو ڪري آوازياتي نظام مان اندازو لڳايو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن اعرابي نشان موجود هجن، جهڙوڪ عبراني ٻولي لاءِ ”نقود“ يا عربي ٻولي لاءِ ”حرڪات“، ته انهن جو استعمال اختياري هوندو آهي. هجانوي لِپي ۾ هڪ گرافيم مڪمل هجاءَ (syllable) کي ظاهر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن هن اصطلاحي فرق تي اعتراض ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته ”ابجد“ لفظ عربي عددي نظام لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. فلوريان ڪولماس جو خيال آهي ته عبراني، آرامي يا فونيقي لِپين کي ”نامڪمل الفابيٽ“ چوڻ مناسب ناهي. تنهن هوندي به ڊينيلز جو اصطلاح لساني برادريءَ ۾ قبوليت حاصل ڪري چڪو آهي.

اصليت ۽ تاريخ

پروٽو-سيناياتي لِپي جو هڪ نمونو، جنهن ۾ اهڙو جملو شامل آهي جيڪو ممڪن طور “باعلت ڏانهن” جي معنيٰ ڏئي ٿو. مٿئين کاٻي پاسي کان هيٺئين ساڄي پاسي ڏانهن ويندڙ سٽ پڙهي وڃي ٿي: mt l b^clt.

پروٽو-سيناياتي لِپي کي الفابيتي لکت جو سڀ کان پراڻو معلوم نشان سمجهيو وڃي ٿو. اها لِپي ممڪن آهي ته سينا جزيرو ۾ وچولو کانسي دور دوران ڪنهن قديم مغربي سامي ٻولي ڳالهائيندڙن طرفان تيار ڪئي وئي هجي، جن مصري هيروگليف جي تصويري عنصرن کي استعمال ڪري پنهنجي ٻوليءَ جا حرفِ صحيح ڏيکارڻ لاءِ نئين لِپي جوڙِي. پروٽو-سيناياتي لِپي کي بعد ۾ وڌيڪ تجريدي صورتون مليون، جن مان فونيقي ابجد وجود ۾ آيو. فونيقي ابجد، اڳين ميخي لِپي ۽ مصري هيروگليف جي مقابلي ۾، تمام سادو هو ۽ صرف ڪجهه درجن نشانين تي ٻڌل هو. ان جي سادگي سبب اها آساني سان سکڻ لائق بڻجي ۽ بحري واپار ڪندڙ فونيقي واپارين ذريعي بحيره روم جي علائقي ۾ پکڙجي وئي. انهن رابطن دوران فونيقي لِپي مان ڪيترين نون لِپين جنم ورتو، جهڙوڪ آرامي الفابيٽ ۽ يوناني الفابيٽ. يوناني الفابيٽ مان اڳتي هلي اترُسڪي لِپي، قبطي لِپي، سيريلڪ لِپي ۽ لاطيني الفابيٽ وجود ۾ آيا. فونيقي جي ٻين ڀينر لِپين ۾ قديم اتر عربي لِپيون ۽ قديم ڏکڻ عربي لِپي شامل آهن، جنهن مان پوءِ گعز لِپي پيدا ٿي، جيڪا اڄ به ايريتريا ۽ اٿيوپيا ۾ استعمال ٿئي ٿي.

مصطلح ابجد لسانيات جي عالم پيٽر ٽي. ڊينيلز طرفان سندس ڪتاب نظم الكتابة في العالم (1996ع) ۾ پيش ڪيو ويو. ڊينيلز لکت جي نظامن کي ڇهن قسمن ۾ ورهايو، جن مان هڪ قسم ابجد هو. لفظ ”ابجد“ (abjad) انگريزي ۾ اصل ۾ عربي حساب الجمل جي نظام لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر ڊينيلز هن اصطلاح کي لسانياتي مفهوم ڏنو ته جيئن اهڙي لکت جي نظام جي سڃاڻپ ڪري سگهجي جنهن ۾ حرفِ علت (صوائت) نه لکيا وڃن، ۽ اهڙيءَ طرح هن ابجد ۽ الفابيٽ (Alphabet) ۾ فرق رکيو. ڊينيلز جي مطابق پهريون حقيقي مڪمل الفابيٽ يوناني الفابيٽ هو، ۽ سندس خيال موجب يوناني کان اڳ موجود سڀ سامي ابجدون نامڪمل هيون ۽ انهن کي مڪمل الفابيٽ قرار نٿو ڏئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ حرفِ علت جي کوٽ هئي. هن تعريف تي ٻين عالمن اعتراض ڪيو، جن جو موقف هو ته ابجد به لسانيات جي معنى ۾ مڪمل الفابيٽ آهي، بلڪه قديم سامي لکتن مان اوغاريتي ابجد ۾ به الف جو صوتي حرف موجود هو، تنهنڪري اهو چوڻ درست ناهي ته اهي حرفِ علت کان خالي هيون. ان بنياد تي ڊينيلز ان کي ”معزز ابجد“ سڏيو. ساڳيو اعتراض فلوريان ڪولماس پنهنجي ڪتاب ۾ به ڪيو، جتي هن واضح ڪيو ته سامي ابجدن کي غير الفابيتي يا نامڪمل چوڻ لسانياتي طور درست ناهي. ٻيو اعتراض هن نئين اصطلاح ”ابجد“ ۽ اڳ ۾ موجود مفهوم ابجدي ترتيب (ابجد هوز حطي كلمن...) جي وچ ۾ مشابهت سبب پيدا ٿيو، جنهن لساني مطالعي ۾ ابهمي پيدا ڪئي، خاص طور تي ان ڪري جو ڪجهه اهڙيون لکتون جيڪي پنهنجي نظام موجب ابجد سڏجن ٿيون، اهي لازمي طور تي ابجدي ترتيب استعمال نٿيون ڪن (جهڙوڪ عربي لکت).

ناخالص ابجد

الْعَرَبِيَّة، معنيٰ "عربي": عربي لِپي جو هڪ مثال، جيڪا غير خالص ابجد آهي

ناخالص ابجد اهڙيون لِپيون آهن جن ۾ ڪجهه حرفِ علت لاءِ الڳ اکر يا اعرابي نشان موجود هجن. عربي الفابيٽ، عبراني الفابيٽ، آرامي الفابيٽ ۽ پهلوي لِپي هن قسم ۾ شامل آهن. خالص ابجد جي مثال طور شايد قديم فونيقي لِپي جون ابتدائي صورتون ڏنيون وڃن.گهڻيون موجوده ابجدون، جهڙوڪ عربي الفابيٽ، آرامي الفابيٽ، عبراني الفابيٽ ۽ پھلوي لکت، غير خالص ابجدون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ ڪجهه صوتين لاءِ نشانين سان گڏ حرفِ علت پڻ شامل آهن.

حرفِ علت جو اضافو

نائون صدي قبل مسيح ۾ يونانين فونيقي لِپي کي پنهنجي ٻوليءَ لاءِ اختيار ڪيو. ڇو ته يوناني ٻوليءَ ۾ حرفِ علت ضروري هئا، تنهنڪري ڪجهه غيرضروري حرفِ صحيح کي حرفِ علت طور استعمال ڪيو ويو. هي قدم الفابيتي نظام ۾ هڪ اهم جدت هو. ابوگيدان جي ارتقا مختلف رستي سان ٿي؛ بنيادي حرفِ صحيح سان گڏ هڪ ”فطري“ حرفِ علت سمجهيو ويندو هو، جنهن کي ننڍين نشانين ذريعي تبديل ڪيو ويندو هو. اهڙي طرح ڏکڻ عربي لِپي مان گعز لِپي ۽ براهمي لِپي وجود ۾ آيون. غير خالص ابجد اهڙا لکت نظام آهن جن ۾ ڪجهه صوتين (حرفِ علت) لاءِ الڳ اکر، يا صوائتن لاءِ عربي اعرابي نشان (تشكيل)، يا ٻئي موجود هجن. اصطلاح ”خالص ابجد“ اُن لکت نظام لاءِ استعمال ٿئي ٿو جيڪو مڪمل طور تي صوتين کان خالي هجي.

سامي ٻولين جي بناوت ۽ ابجد

ابجد لِپي سامي ٻولين جي صرفياتي ڍانچي سان گهڻي حد تائين هم آهنگ آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ٻولين ۾ لفظ اڪثر ٽن حرفن واري بنيادي جڙ مان ٺهندا آهن، ۽ حرفِ علت صرف گرامري صورتون ظاهر ڪندا آهن. مثال طور ڪلاسيڪي عربي ۾ ”ڪ-ت-ب“ جڙ مان ”ڪتب“، ”يكتب“ ۽ ”مكتبة“ جهڙا لفظ ٺهن ٿا.

حقيقي الفابيٽ طور موافقت

عربي ابجد کي ڪيترين ٻولين لکڻ لاءِ مڪمل الفابيٽ جي صورت ڏني وئي، جهڙوڪ ڪردي ٻولي، سواحلي ٻولي، مالائي ٻولي ۽ اوئيغور ٻولي. تاريخي طور بوسنيائي ٻولي، اندلسي رومانسي ٻولي، اراگوني ٻولي، پرتگالي ٻولي، هسپانوي ٻولي ۽ آفريڪانس ٻولي پڻ عربي لِپي ۾ لکيون ويون. ساڳي طرح عبراني ابجد کي پڻ ڪيترين يهودي ٻولين جهڙوڪ لاڊينو ٻولي ۽ يدش ٻولي لکڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.

ابجد جا عددي قدر

ڳاڻيٽي جي ترتيب موجب عربي الف ب مان ٺهيل اٺن لفظن کي ’ابجد‘ چيو وڃي ٿو. اهي اٺ لفظ ۽ انهن جا ملهه هن ريت آهن:

• ابجد: 1 = ا + ب = 2 + ج = 3 + د = 4.
• هُوز: هه = 5 + و = 6 + ز = 7؛
• حُطي: ح = 8 + ط = 9+ ي = 10؛
• ڪلمَن: ڪ = 20 + ل = 30 + م = 40 + ن = 50؛
• سَعفَص: س = 60 + ع = 70 + ف = 80 + ص = 90؛
• قَرَشَت: ق = 100 + رَ = 200+ ش = 300 + ت = 400؛
• ثَخذ: ث = 500 + خ = 600+ ذ = 700؛
• ضظِغ: ض = 800 + ظ = 900 ع = 1000

اهميت

اَبجَد نظام اسلامي ۽ عربي علمي روايتن ۾ هڪ اهم حيثيت رکي ٿو. اهو نه رڳو تاريخن جي تعين ۽ حساب لاءِ استعمال ٿيو، پر ادبي، صوفيانه ۽ ثقافتي متنن ۾ به علامتي ۽ فڪري معنيٰ رکندو آيو آهي. سنڌي، عربي ۽ فارسي علمي روايتن ۾ اَبجَد اڄ به قديم فڪر ۽ عددِي علامتن کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم حوالو سمجھيو وڃي ٿو.