مواد ڏانھن هلو

آيورويد

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
(آيرويد کان چوريل)
هتي طبيب ڌنونتري جي تصوير ڏنل آهي، جيڪو ڀڳوان وشنو جو اوتار آهي ۽ وشنو وانگر، کيس به چار هٿن سان ڏيکاريو ويو آهي. هندن جو عقيدو آهي ته آيوورويڊڪ طب جو بنياد خدائي آهي.

آيورويد (سنسڪرت: आयुर्वेद) هندستاني ننڍي کنڊ ​​مان نڪتل هڪ روايتي ۽ جامع طبي نظام جو نالو آهي.[1] اهو قدرتي علاج ۽ طرز زندگي ۾ تبديلين تي ٻڌل آهي.[2] آيورويد کي متبادل طب سمجهيو ويندو آهي؛[3] ان جو نظريو ۽ عمل سائنسي بنياد کان ونجهيل حاشيائي سائنس (pseudoscience) آهن.[4][5] انڊين ميڊيڪل ايسوسيئيشن آيورويد معالجين، جيڪا طب جي مشق ڪرڻ جي دعويٰ ڪن ٿا، کي عطائي (quackery) قرار ڏئي ٿي. [6] اسپين جي سرڪاري ميڊيڪل ڪاليجز جي جنرل ڪائونسل موجب، آيورويدڪ طريقن ۾ سائنسي بنيادن جي کوٽ آهي. آيورويد ڀارت ۽ نيپال ۾ وڏي پيماني تي رائج آهي،[7][8] جتي تقريبن 80 سيڪڙو آبادي ان جي استعمال جي ڳالهه ڪري ٿي.[7]

اهڙو ڪو به حتمي ثبوت موجود ناهي ته آيورويد ڪنهن به بيماري جي علاج ۾ اثرائتو آهي.[9] آيورويدڪ ليبل هيٺ تيار ڪيل شين ۾ شيهو، پارو ۽ آرسينڪ جهڙا مادا مليا آهن،[10] جيڪي انسانن لاءِ نقصانڪار سمجهيا وڃن ٿا.[11] سال 2008ع جي هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته آمريڪا ۽ ڀارت ۾ تيار ٿيندڙ ۽ آن لائن وڪرو ٿيندڙ آيورويدڪ دوائن مان تقريبن 21 سيڪڙو ۾ ڳري ڌاتن، خاص طور تي شيهي، پاري ۽ آرسينڪ، جي زهريلي مقدار موجود هئي.[12] ڀارت ۾ انهن ڌاتن جي آلودگي جا عوامي صحت تي ڪهڙا اثر پون ٿا، ان بابت ڪا ڄاڻ موجود ناهي.[13]

آيورويدڪ علاج جا طريقا ٻن هزارن سالن کان وڌيڪ عرصي دوران تبديل ۽ ارتقا پذير ٿيندا رهيا آهن. انهن علاج جي طريقن ۾ جڙي ٻوٽين واريون دوائون، خاص خوراڪ، مراقبو (meditation)، يوگا، مالش، جلاب، آنتن جي صفائي جي عمل (anemia) ۽ طبي تيل شامل آهن. شروعاتي آيورويدڪ دوائون تقريبن مڪمل طور تي ڏکڻ ايشيا جي طبي مواد (materia medica) تي ٻڌل پيچيده جڙي ٻوٽين جي مرڪبن تي مشتمل هونديون هيون. يارهين صديءَ کان پوءِ، شروعاتي هندستاني ڪيمياگري (رساشاستر) جي اثر هيٺ، معدنيات ۽ ٻيون ڌاتوي شيون روايتي طبي نسخن جي ذخيري ۾ وڏي پيماني تي شامل ٿيڻ لڳيون. آيورويدڪ جي قديم متنن ۾ جراحي جا طريقا پڻ سيکاريا ويا آهن، جن ۾ نڪ کي ٻيهر جوڙڻ (rhinoplasty)، پتي جي پٿري ڪڍڻ جو عمل (lithotomy)، ٽانڪا هڻڻ، موتيا (اک جو) جو آپريشن ۽ جسم ۾ داخل ٿيل غير ضروري شين کي ٻاهر ڪڍڻ شامل آهن.

آيورويدڪ اصطلاحن ۽ تصورن جا تاريخي ثبوت عيسوي سال کان اڳ واري پهرين هزار سالي جي وچ واري دور کان وٺي ٻڌمت جي مقدس لکڻين (Buddhist Canon) ۾ ملن ٿا. آيورويد جا اهم ڪلاسيڪي متن، پنهنجي موجوده شڪل ۾، عيسوي سال جي شروعاتي صدين سان تعلق رکن ٿا. قديم دور جي ڪيترن ئي متنن وانگر، اهي لکڻيون به ان بيان سان شروع ٿين ٿيون ته ڪيئن طبي علم ديوتائن کان رشن (دانشمند بزرگن) ۽ پوءِ انساني طبيبن تائين پهتو. ”سشروتا سمهتا“ (سشروتا جو مجموعو) جا ڇپيل نسخا هن ڪم کي ڌنونتري (آيورويد جي هندو ديوتا، جن وارانسي جي راجا ديووداسا جو روپ ڌاريو هو) پاران طبيبن جي هڪ گروهه - جنهن ۾ سشروتا به شامل هو - کي ڏنل تعليمات طور پيش ڪن ٿا. تنهن هوندي به، هن ڪم جا قديم ترين قلمي نسخا هن پس منظر يا فريم کي شامل نٿا ڪن ۽ ان ڪم کي سڌو سنئون راجا ديووداسا سان منسوب ڪن ٿا.

آيورويد جي متنن ۾ ”دوش“ (dosha) جي توازن تي زور ڏنو ويو آهي، ۽ قدرتي تقاضائن (جهڙوڪ پيشاب، پاخانو وغيره) کي دٻائڻ کي صحت لاءِ نقصانڪار سمجهيو وڃي ٿو ۽ چيو وڃي ٿو ته ان سان بيماري پيدا ٿئي ٿي. آيورويد جا مقالا ٽن بنيادي دوشن جو ذڪر ڪن ٿا: وات (vāta)، پِت (pitta) ۽ ڪف (kapha)؛ ۽ بيان ڪن ٿا ته دوشن جو توازن (سنسڪرت: سامياتوا) صحت جو سبب بڻجي ٿو، جڏهن ته عدم توازن (وِشاماتوا) بيماريءَ جو سبب بڻجي ٿو. آيورويد جا مقالا طب کي اٺن بنيادي حصن ۾ ورڇين ٿا. آيورويد جي طبيبن گهٽ ۾ گهٽ عيسوي سن جي شروعات کان وٺي مختلف طبي مرڪب ۽ جراحي طريقا تيار ڪري ورتا هئا.

اشتقاق

[سنواريو]

لفظ "آيورويد" (سنسڪرت: आयुर्वेद) ٻن لفظن: "آيوس" (आयुस्، "زندگي" يا "ڊگهي عمر") ۽ "ويد" (वेद، "علم") مان ٺهيل آهي. ان جو ترجمو "ڊگهي عمر جو علم" يا "زندگي ۽ ڊگهي عمر جو علم" ڪيو ويندو آهي.

اٺ جزا

[سنواريو]
ناگارجنا (Nagarjuna)، جيڪو "مڌيمڪا" (وچيون رستو) جي فلسفي لاءِ مشهور آهي، طبي موضوعن تي ڪتاب پڻ لکيا؛ جن ۾ "سو نسخا" ۽ "قيمتي مجموعو" شامل آهن.[14]

آيورويد بابت قديم ترين ڪلاسيڪي سنسڪرت لکڻين ۾ طب کي اٺن حصن ۾ ورهايل بيان ڪيو ويو آهي.[15] [16] طبيب جي فن جي اها وصف، يعني ”اٺن حصن وارو طب“ (سنسڪرت: Sanskrit: चिकित्सायामष्टाङ्गायाम्, romanized: cikitsāyām aṣṭāṅgāyāṃ cikitsāyām aṣṭāṅgāyāṃ)، سڀ کان پهريان چوٿين صدي قبل مسيح جي سنسڪرت رزمايي ”مهاڀارت“ ۾ ملي ٿي. [17] اهي حصا هيٺيان آهن:[18][19][20]

  1. ڪايا چڪتسا (Kāyachikitsā): عام طب يا جسماني بيمارين جو علاج.
  2. ڪومار ڀرتيا (Kaumāra-bhṛtya - ٻارن جو طب): ماءُ ۽ ٻار جي ڄمڻ کان اڳ ۽ پوءِ جي سنڀال، حمل ٺهڻ جا طريقا، ٻار جي جنس، ذهانت ۽ جسماني بناوٽ جو تعين، ٻارن جون بيماريون ۽ زچگي (دائيءَ جو ڪم) بابت بحث.[21]
  3. شليا تنتر (Śalyatantra): جراحي (سرجري) جا طريقا ۽ جسم ۾ داخل ٿيل غير ضروري شين (جهڙوڪ تير يا ڪنڊا) کي ٻاهر ڪڍڻ.
  4. شالاڪيا تنتر (Śhālākyatantra): مٿئين جسم جي کليل حصن يا سوراخن (جهڙوڪ ڪن، اکيون، نڪ، وات وغيره) جي بيمارين جو علاج.
  5. ڀوٽاوديا (Bhūtavidyā): روحن يا بدروحن جي اثر (آسيبي اثر) کي ختم ڪرڻ ۽ انهن ماڻهن جو علاج جن جو ذهن اهڙي اثر هيٺ هجي.
  6. اگادا تنتر/وشاگارا-ويروڌ تنتر (Agadatantra/Vishagara-vairodh Tantra - زهر شناسي): ان ۾ وبائي مرض، جانورن، ٻوٽن ۽ معدنيات ۾ موجود زهر، ۽ انهن جي سڃاڻپ توڙي انهن جي زهر مار دوائن (antidotes) بابت ڄاڻ شامل آهي.
  7. رسائن تنتر (Rasāyantantra): جسماني بحالي (rejuvenation) ۽ طاقت بخشيندڙ دوائون (ٽونڪس) جن سان عمر، ذهانت ۽ جسماني طاقت ۾ اضافو ٿئي.
  8. واجڪرڻ تنتر (Vājīkaraṇatantra): جنسي قوت وڌائيندڙ دوائون؛ مني (semen) جي مقدار ۽ معيار (زرخيزي) توڙي جنسي لذت وڌائڻ جا علاج؛ ۽ بانجھ پن جا مسئلا.

نوٽ: تنهن هوندي به، آيورويد جي وڏن قديم انسائيڪلوپيڊيا ۾ بابن جي ورڇ انهن حصن جي ترتيب مطابق ناهي ڪئي وئي.

اصول ۽ اصطلاح

[سنواريو]

عملي استعمال

[سنواريو]

موجوده حيثيت

[سنواريو]

درجه بندي ۽ افاديت

[سنواريو]

تاريخ

[سنواريو]

وڌيڪ ڏسو

[سنواريو]
  • عطائيت (Quackery)
  • يوناني طب
  • ايڪيوپنڪچر
  • متبادل طب جي تاريخ

حاشيا

[سنواريو]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

آيرويد (Ayurveda) لفظ جي معنيٰ آهي "زندگيءَ جو علم"، هندي ٻوليءَ ۾ طب جي مشھور ڪتاب جو نالو، جنھن کي هندي طب جو پھريون ڪتاب چيو وڃي ٿو، جيڪو ڌنوتريءَ نالي هڪ نامياري طبيب تصنيف ڪيو هو. ڪن ڄاڻن جو خيال آهي تہ اهو ”آيرويد“ جو خلاصو آهي. اصلاحي طور ”آيرو ويد“ کي ”هندي علم طب“ چيو ويندو آهي. آيرويدڪ علاج، خاص جڙي ٻوٽين ذريعي علاج جو طريقو آهي. يوناني طب بہ اُن مان مدد ورتي آهي. ماهرن جو خيال آهي تہ يوناني طب جي تدوين 460 ق.م ڌاري حڪيم بقراط ڪئي، ساڳئي دور ۾ هندستان ۾ ”چرڪ“ نالي ويڄ آيرويدڪ کي تڪميل تي پڄائي چڪو هو. قديم هندستان ۾ آيرويدڪ طريقي علاج تي سوين ڪتاب لکيا ويا آهن. ڪن ڪتابن ۾ آيرويدڪ علاج کي ٽن کان پنج هزار سال پراڻو علاج جو طريقو ڄاڻايو ويو آهي. بھرحال آيرويدڪ علاج جا اهم مرڪز سنڌو ماٿريءَ جا موهن جو دڙو، ڪاشي ۽ ٽيڪسلا هوندا هئا.[22]

جنھن کي اسان يوناني علاج سڏيندا آهيون، اهو سنڌو تھذيب جو اوائلي علاج ”يجرويڄ“ (Yajrveda) يا آيرويد ئي آهي. (چئن ويدن مان ھڪ ويد اھو يجرويد پڻ آھي). ان ۾ هڪ ٻول ”اٿوَ ويڄ.“ اهو پوءِ گهڻيون ئي شڪليون مٽائيندو ڪٿي ٿيو آهي ويد تہ ڪٿي آهي بيد. يورپي ٻولين ۾ اهو ئي اوائلي ٻول ”وِِڄا“ وارو ويڄ، بيد مان ميڊ (Med) ٿي پوءِ ميڊيڪل (Medical) ٿيو

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Meulenbeld, Gerrit Jan (1999). "Introduction". A History of Indian Medical Literature. Groningen: Egbert Forsten. ISBN 978-90-6980-124-7.
  2. ↑ سانچو:Cita web
  3. ↑ Alam, Zulfeequar (2008). Herbal Medicines. New Delhi, India: A.P.H. Publishing. ص. 122. ISBN 978-81-313-0358-0.
  4. ↑ Kaufman, Allison B.; Kaufman, James C., مرتب (2018). Pseudoscience: The Conspiracy Against Science. MIT Press. ص. 293. ISBN 978-0-262-03742-6. Ayurveda, a traditional Indian medicine, is the subject of more than a dozen, with some of these "scholarly" journals devoted to Ayurveda alone..., others to Ayurveda and some other pseudoscience....Most current Ayurveda research can be classified as "tooth fairy science," research that accepts as its premise something not scientifically known to exist....Ayurveda is a long-standing system of beliefs and traditions, but its claimed effects have not been scientifically proven. Most Ayurveda researchers might as well be studying the tooth fairy. The German publisher Wolters Kluwer bought the Indian open-access publisher Medknow in 2011....It acquired its entire fleet of journals, including those devoted to pseudoscience topics such as An International Quarterly Journal of Research in Ayurveda.
  5. ↑ Quack, Johannes (2011). Disenchanting India: Organized Rationalism and Criticism of Religion in India. Oxford University Press. ص. 213, 3. ISBN 978-0-19-981260-8. ordinary members told me how they practice some of these pseudosciences, either privately or as certified doctors themselves, most often Ayurveda.
  6. ↑ "IMA Anti Quackery Wing". Indian Medical Association. The purpose of this compendium of court orders and various rules and regulations is to acquaint doctors regarding specific provisions and orders barring quackery by unqualified people, practitioners of Indian & Integrated Medicine to practice Modern Medicine.
  7. 1 2 The majority of India's population uses Ayurveda exclusively or combined with conventional Western medicine, and it is practiced in varying forms in Southeast Asia. "Ayurvedic Medicine: An Introduction". U.S. Department of Health & Human Services, National Institutes of Health National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH). August 2008. اصل نسخو مان 2014-10-25 تي محفوظ ڪيل.
  8. ↑ "Weeklong programme to observe Health Day". The Himalayan Times. The Himalayan Times. 2013-10-28. اصل نسخو مان 2017-03-23 تي محفوظ ڪيل. 2015-01-07 تي حاصل ڪيل. In Nepal, 80 per cent of the population receives Ayurvedic medicine as first aid treatment.
  9. ↑ "Ayurvedic medicine". Cancer Research UK. 2018-12-03. There is no scientific evidence to prove that Ayurvedic medicine can treat or cure cancer, or any other disease.
  10. ↑ Dargan, Paul I.; Gawarammana, Indika B.; Archer, John R.H.; House, Ivan M.; Shaw, Debbie; Wood, David M. (2008). "Heavy metal poisoning from Ayurvedic traditional medicines: An emerging problem?". International Journal of Environment and Health 2 (3/4): 463. doi:10.1504/IJENVH.2008.020936.
  11. ↑ "Is Ayurveda treatment approved in the U.S?". WebMD.
  12. ↑ Saper RB; Phillips RS; Sehgal A; Khouri, N; Davis, RB; Paquin, J; Thuppil, V; Kales, SN (2008). "Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured medicines sold via the internet". JAMA 300 (8): 915–923. doi:10.1001/jama.300.8.915. PMID 18728265.
  13. ↑ Saper RB; Phillips RS; Sehgal A; Khouri, N; Davis, RB; Paquin, J; Thuppil, V; Kales, SN (2008). "Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured medicines sold via the internet". JAMA 300 (8): 915–923. doi:10.1001/jama.300.8.915. PMID 18728265.
  14. ↑ Clifford, Terry; Chandra, Lokesh (2017). Tibetan Buddhist Medicine and Psychiatry. آرڪائيو ڪيا ويا 8 May 2023 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. 42. Motilal Banarsidass Publications. ISBN 978-8120812055.
  15. ↑ Ācārya, Yādava Trivikramātmaja, مرتب (1945). "Sūtrasthāna 1.7–9". Suśrutasaṃhitā. Bombay: Nirṇayasāgara Press. ص. 2–3.
  16. ↑ Ācārya, Yādava Trivikramātmaja, مرتب (1941). "Sūtrasthāna 30.28". The Carakasaṃhitā of Caraka, with the commentary by Cakrapāṇidatta, edited by Yadavaśarman Trivikarama Ācārya. Bombay: Nirṇayasāgara Press. ص. 189.
  17. ↑ Wujastyk, Dominik (2003b). "Indian Medicine". ۾ Flood, Gavin (مرتب). The Blackwell Companion to Hinduism. Oxford: Blackwell. ص. 394. ISBN 978-1-4051-3251-0.
  18. ↑ Sharma, Priya Vrat (1999). Suśruta-Samhitā With English Translation of text ... جلد 1. Varanasi: Chaukhambha Visvabharati. ص. 7–11.[تصديق لاءِ اقتباس گهربل]
  19. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "GregoryFields".
  20. ↑ Bhishagratna, Kaviraj Kunja Lal (1907). An English Translation of the Sushruta Samhita Based on Original Sanskrit Text. جلد 1. Calcutta: The Author. ص. 2–6.
  21. ↑ Swami Sadashiva Tirtha (1998). The Ãyurveda Encyclopedia: Natural Secrets to Healing, Prevention & Longevity. Ayurveda Holistic Center Press. ISBN 0-9658042-2-4.
  22. ↑ آيرويد : (Sindhianaسنڌيانا)، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا (ويبسائيٽ)، سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو، حيدرآباد، سنڌ.

ٻاهرين ڳنڍڻا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=آيورويد&oldid=401714" تان ورتل