مواد ڏانھن هلو

آيت الله خامنائي

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان

آيت الله خامنائي
2017ع ۾ 77 ورهين جي خامنئي جي هڪ تصوير
خامنئي 2017ع ۾
ٻيون ايران جو سپريم ليڊر
عهدي ۾
4 جون 1989ع[lower-alpha 1] – 28 فيبروري 2026ع
صدر
فهرست ڏسو
وزير اعظممير حسين موسوي
(آگسٽ 1989ع تائين)
پيشروروح الله خميني
جانشينمجتبيٰ خامنئي
ٽيون ايران جو صدر
عهدي ۾
9 آڪٽوبر 1981ع – 16 آگسٽ 1989ع
سپريم ليڊر
  • روح الله خميني
  • هو پاڻ
وزيراعظممير حسين موسوي
پيشرومحمد علي رجائي
جانشيناڪبر هاشمي رفسنجاني
ٻيا عهدا جيڪي سنڀاليائين
Expediency Discernment Council جو پهريون چيئرمين
عهدي ۾
7 فيبروري 1988ع – 4 جون 1989ع
مقرر بطرفروح الله خميني
پيشروعهدو قائم ڪيو ويو
جانشيناڪبر هاشمي رفسنجاني
Assembly of Experts جو ميمبر
عهدي ۾
15 آگسٽ 1983ع – 4 جون 1989ع
حلقوتهران صوبو
اڪثريت2,800,353 (87.8%)[1]
اسلامي مشاورتي مجلس جو ميمبر
عهدي ۾
28 مئي 1980ع – 13 آڪٽوبر 1981ع
حلقوتهران، ري ۽ شميرانات
اڪثريت1,405,976 (65.8%)[2]
تهران جي جمعي نماز جو امام
عهدي ۾
14 جنوري 1980ع – 28 فيبروري 2026ع
مقرر بطرفروح الله خميني
عبوري امام
فهرست ڏسو
پيشروحسين علي منتظري
جانشينخالي
ذاتي تفصيل
ڄائوعلي حسيني خامنئي
19 اپريل 1939(1939-04-19)
مشهد، ايران
وفات28 فيبروري 2026(2026-02-28) (عمر 86 سال)
تهران، ايران
وفات جو ڪارڻهوائي حملي ذريعي قتل
سياسي پارٽي
زال/مڙسمنصوره خجسته باقرزاده (ش. 1964)
ٻار6، جن ۾ مصطفيٰ، مجتبيٰ، ۽ مسعود شامل آهن
ماءُخديجه ميردامادي
پيءُجواد خامنئي
مائٽخامنئي خاندان
تعليم
ويب سائيٽenglish.khamenei.ir
فوجي خدمت
سروس/شاخ
پورھئي جا سال1979ع–1989ع[lower-alpha 2]
ڪمانڊ اسلامي جمهوريه ايران جون هٿياربند فوجون
جنگيون
ذاتی
مذھباسلام
شاخاثنا عشري شيعا
فقھي مذھبجعفري
عقيدواصولي
اصل دلچسپياصول الفقه، تفسير[4]
قابل ذڪر خيالايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ
مرتبو
استاد


آيت الله سيد علي حسيني خامنائي (1939ع-2026ع) ايران جو ٻيو سپريم ليڊر (رهبر معظم 237) ھيو. پاڻ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو صدر بہ رهيو. اسلامي انقلاب کان اڳ ۽ شروع وارا ڪجهہ سال ”وزيراعظم“ جو بہ کين عھدو هيو جيڪو نئين آئين مطابق ختم ڪري وزيراعظم جون ڪيتريون ئي جوابداريون ملڪ جي صدر حوالي ڪيون ويون ۽ صدر جيڪو پھرين فقط نالي ماتر رهيو ٿي يعني علامتي سربراھ طور ۽ سندس ڪي خاص اختيار نہ هئا هاڻ انتظاميہ ۽ ریاست جو سربراھ آهي. هو ملڪ جو سڀ ۾ وڏو چونڊيل نمائندو آهي.[5]

صدر کانسواءِ ملڪ جو ٻيو سربراه ”رهبر معظم ‎“ يعني سپريم ليڊر سڏجي ٿو. هو ملڪ جي سياسي ۽ مذهبي اٿارٽي مڃيو وڃي ٿو. امام خميني اسلامي جمهوريہ ايران جو پھريون سپريم ليڊر هو ۽ 1989ع ۾ سندس وفات کان پوءِ 28 فيبروري 2026ع تائين سيد علي حسيني خامنہ اي ايران جو ٻيو سپريم ليڊر ٿيو. سندس تصويرون اڪيلي سر يا امام خميني سان گڏ جتي ڪٿي نظر اينديون. سپريم ليڊر گهڻو ڪري اهو ٿئي ٿو جيڪو عالم دين هجي.

سيد علي حسيني خامنہ اي سپريم ليڊر ٿيڻ کان اڳ، امام خميني جي ڏينھن ۾ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو صدر ٿي رهيو.[5]

خامنائي مشهد، نجف ۽ قم جي حوزن ۾ تعليم حاصل ڪئي، ۽ سيد محمدهادي ميلاني کان اجازۂ روايت حاصل ڪئي. پنهنجي نوجوانيءَ ۾ هو سيد مجتبيٰ نواب صفوي سان واقف ٿيو, جيڪو هڪ طالب علم، جمعيت فدائيان اسلام جو باني ۽ اڳواڻ هو—۽ سندس اسلامي انقلابي ڪارروائين کان متاثر ٿيو.[6] خامنائي 1957ع ۾ سيد روح الله خميني سان ملاقات ڪئي، ۽ 1962ع ۾ سندس تحريڪ ۾ شامل ٿيو. هن پهلوي حڪومت مخالف سرگرميون جاري رکيون ۽ ڇهه ڀيرا گرفتار ٿيو.[7] 1977ع ۾ ژاندارمري کيس ايرانشهر ۽ پوءِ جيرفت ڏانهن جلاوطن ڪيو، پر 1978ع ۾ احتجاجن سبب هو مشهد موٽي آيو. 1979ع جي انقلاب کان پوءِ خامنائي شوراي انقلاب جو رڪن، تهران جو امام جمعو، ۽ نائب وزير دفاع بڻيو. 1981ع ۾ هڪ ناڪام قاتلاڻي حملي سبب سندس ساڄو هٿ بيڪار ٿي ويو.[8] 1989ع ۾ خميني جي وفات کان پوءِ مجلس خبرگان کيس ايران جو ٻيون اڳواڻ چونڊيو. 1994ع کان پوءِ کيس شيعن جي مراجع تقليد مان هڪ قرار ڏنو ويو.[9] اڳواڻ جي حيثيت سان خامنائي ايران جي جوهري پروگرام جي حمايت ڪئي ۽ وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيارن کي حرام قرار ڏيڻ بابت فتويٰ جاري ڪئي. هن رياستي صنعتن جي نجڪاري ۽ ايران کي انرجي سپر طاقت بڻائڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.[10] سندس دور ۾ ايران شام، عراق، يمن ۽ غزه جي جنگن ۾ محور مقاومت جي حمايت ڪئي ۽ روس–يوڪرين جنگ ۾ روس جي پٺڀرائي ڪئي.[11] خامنائي اسرائيل ۽ صهيونيزم جو سخت نقاد هو ۽ فلسطينين جي حمايت ڪندو هو. سندس دور ۾ ايران اسرائيل ۽ سعودي عرب سان نيابتي جنگين ۾ ملوث رهيو.[12] خامنائي کي عمل پرست تندرو اڳواڻ طور سڃاتو ويندو آهي. هن سياسي مخالفن ۽ وچولي خيال وارن گروهن کي حاشيي تي ڌڪي ڇڏيو ۽ احتجاجن کي سختي سان دٻايو.[13] 2019ع ۾ آمريڪا خامنائي ۽ سندس دفتر تي پابنديون وڌيون. مٿس مائيڪونوس قتلن ۽ آميا بم ڌماڪي ۾ ملوث هجڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.[14] آمريڪا ۽ اسرائيل جي ايران تي حملن دوران تهران ۾ سندس دفتر نشانو بڻايو ويو.[15] اسرائيلي عملدارن اعلان ڪيو ته خامنائي جو لاش ملي ويو آهي ۽ سندس موت جي تصديق ٿي وئي.[16]

ايراني انقلاب کان اڳ وارو دؤر

[سنواريو]

ابتدائي زندگي

[سنواريو]

پيدائش ۽ ننڍپڻ

[سنواريو]

سيد علي خامنائي جي ڏيڍ سال جي عمر ۾ نڪتل ھڪ تصوير

سيد علي حسيني خامنائي مشھد ۾ پيدا ٿيو. سندس ڄمڻ جي تاريخ سڃاڻپ ڪارڊ موجب 24 تير 1318 هجري شمسي (16 جولاءِ 1939ع) درج آهي، پر پاڻ صحيح تاريخ 29 فروردين ساڳئي سال ٻڌائي ٿو.[17]سندس خاندان اصل ۾ آذري هو ۽ خامنه شهر سان تعلق رکندڙ هو.[18]سندس پنهنجي بيان موجب، سندس ننڍپڻ غربت ۾ گذريو ۽ تقريباً پنجن سالن جي عمر تائين هو مشهد جي هڪ غريب پاڙي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ۾ رهندو هو، جنهن ۾ صرف هڪ ڪمرو ۽ هڪ زيرزمين هو. بعد ۾ سيد جواد خامنائي جي ڪجهه عقيدتمندن ان گهر جي ڀرسان زمين خريد ڪري تحفي طور ڏني، جنهن کان پوءِ سندن گهر ۾ ٽي ڪمرا ٿي ويا.[17] هن تعليم چار سالن جي عمر ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ سيد محمد خامنائي سان گڏ مڪتب ۾ قرآن سکڻ سان شروع ڪئي. پوءِ ڪجهه وقت بعد هن مشهد جي پهرين اسلامي اسڪول «دارالتعليم ديانتي» ۾ ابتدائي تعليم حاصل ڪئي. ان ئي زماني ۾ هن قرآن جي قرائت ۽ تجويد پڻ مشهد جي ڪجهه قاريئن کان سکڻ شروع ڪئي.[17] علي خامنائي اٺن ڀائرن ڀينرن ۾ ٻيو نمبر وڏو ٻار ھيو. هن جا ٻہ ٻيا ڀائر بہ هن وانگر ايران جا وڏا مذهبي عالم ھيا. سندس ننڍو ڀاءُ هادي خامنہ اي هڪ اخبار جو قابل ايڊيٽر ۽ مولوي ھيو.

سيد علي خامنائي جي ننڍپڻ جي تصوير

ديني تعليم

[سنواريو]

خامنائي ديني تعليم چار سالن جي عمر کان گهر ۾ شروع ڪئي ۽ سندس پيءُ سيد جواد خامنائي سندس پهريون استاد هو، جنهن کيس قرآن سيکاريو.[19] پنهنجي شوق ۽ والدين جي همٿ افزائي سان هن پنجين درجي ۾ پڙهندي مشھد جي سليمان خان مدرسه ۾ ابتدائي ديني تعليم شروع ڪئي. هن ڪجهه ابتدائي ڪتاب پنهنجي پيءُ وٽ پڙهيا. سندس چوڻ موجب 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ جڏهن نواب صفوي مشھد ۾ هو، تڏهن سليمان خان مدرسه ۾ پڙهائي سندس سياسي مستقبل تي گهڻو اثر وڌو.[20] هن پوءِ نواب مدرسه ۾ تعليم جاري رکي ۽ اتي سطح جو نصاب مڪمل ڪيو. ساڳئي وقت هن حوزوي تعليم سان گڏ اسڪول جي تعليم به جاري رکي ۽ سيڪنڊري اسڪول جي ٻئي درجي تائين پڙهيو.[17] خامنائي معالم الاصول سيد جليل حسيني سيستاني وٽ پڙهيو، شرح لمعه پنهنجي پيءُ ۽ ميرزا احمد حسيني سيستاني وٽ پڙهيو، ۽ فرائد الاصول، مڪاسب ۽ ڪفاية الاصول پڻ پنهنجي پيءُ ۽ هاشم قزويني وٽ پڙهيو. 1955ع ۾ هن سيد محمدهادي ميلاني وٽ درس خارج فقه ۾ شرڪت ڪئي. 1957ع ۾ هو مختصر سفر تي پنهنجي خاندان سان نجف ويو ۽ اتي نجف جي مدرسي جي مشهور عالمن جهڙوڪ سيد محسن حڪيم، سيد ابوالقاسم خويي، سيد محمود شاهرودي، ميرزا باقر زنجاني ۽ ميرزا حسن بجنوردي جا درس ٻڌا، پر پنهنجي پيءُ جي نجف ۾ رهڻ جي مخالفت سبب هو مشهد واپس موٽي آيو. ان ئي سال قم وڃڻ کان اڳ محمدهادي ميلاني کيس اجازۂ روايت ڏني.[18] علي خامنائيءَ پرائمري تعليم دوران مذهبي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ مدرسي ۾ پڙھڻ ويو. مشھد جي هن مدرسي ۾ ايران جون مشھور شخصيتون حاجي شيخ هاشم قاضيويني ۽ آيت الله ميلاني هن جا معلم رهيا. 1958ع جي آخر ۾، 19 سالن جي عمر ۾، خامنائي قم ويو. حوزه علميه قم ۾ پهچڻ بعد هو مدرسه حجتيه ۾ رهيو. قم ۾ رهائش دوران هن سيد حسين بروجردي، روح الله خميني، مرتضيٰ حائري يزدي ۽ سيد محمد محقق داماد کان فقه ۽ اصول، ۽ سيد محمدحسين طباطبائي کان فلسفو پڙهيو. هن هن دور ۾ گهڻو وقت پڙهڻ، تحقيق ۽ تدريس ۾ گذاريو ۽ 1958ع کان 1964ع تائين پنج سال قم ۾ رهيو. 1964ع ۾ پنهنجي پيءُ جي اک جي بيماري سبب هو مشهد واپس موٽي آيو ۽ اتي سيد هادي ميلاني جي درس ۾ شرڪت جاري رکي جيڪا 1970ع تائين جاري رهي.[17][18].

اسلامي انقلاب کان اڳ سرگرميون

[سنواريو]

خامنائي جون سياسي سرگرميون سندس خاندان جي سياسي ۽ مذهبي پس منظر سان لاڳاپيل هيون، پر سندس نوجوانيءَ ۾ ٽي اهم سياسي واقعا ٿيا جن سندس سياسي سوچ تي اثر وڌو: شاه جون سماجي سڌارا، محمد مصدق طرفان ايران جي تيل جي قوميائي، ۽ نواب صفوي جي اسلامي تحريڪ سان واقفيت.[21]

پهريون ڀيرو خامنائي هڪ شيعه روحاني جي سياسي سرگرمي تڏهن ڏٺي جڏهن سيد ابوالقاسم ڪاشاني مصدق جي تحريڪ جي حمايت ڪئي.[21] پر سندس چوڻ موجب سياست ۾ اچڻ جو اصل اثر تڏهن ٿيو جڏهن هن سيد مجتبيٰ نواب صفوي کي مشهد ۾ ڏٺو.[22] نواب صفوي سان سندس واحد ملاقات 1952ع ۾ مشهد ۾ سندس تقرير دوران ٿي. خامنائي ان بابت چيو: «ان ئي وقت نواب صفوي اسان جي دل ۾ اسلامي انقلاب جي چنگاري وڌي.[21]

خامنائي پاڻ کي روح الله خميني جو فقه، اصول، سياست ۽ انقلاب ۾ شاگرد سمجهندو آهي. سندس خميني سان پهرين ملاقات 1957ع ۾ ٿي، پر خميني جي سياسي شخصيت 1962ع ۾ انجمنن جي ايالتي ۽ ولايتي قانون جي معاملي دوران واضح ٿي. خامنائي خميني جي تحريڪ ۾ شامل ٿيو ۽ پهلوي حڪومت خلاف سرگرميون شروع ڪيون. علي اڪبر ولايتي کيس انهن پهرين ماڻهن مان هڪ سمجهي ٿو جيڪي 15 خرداد 1963 جي تحريڪ کان اڳ خميني سان گڏ هئا. ان ريفرنڊم کان پوءِ خامنائي ۽ سندس ڀاءُ سيد محمد خامنائي کي محمدهادي ميلاني جو خط خميني تائين پهچائڻ جي ذميواري ڏني وئي. ان کان پوءِ خميني کيس خراسان جي عالمن ۽ مشهد جي ماڻهن تائين پنهنجا پيغام پهچائڻ جي ذميواري ڏني، جن ۾ تحريڪ جي حڪمت عملي بيان ڪئي ويندي هئي. هڪ پيغام ۾ عالمن کي چيو ويو ته محرم جي ستين ڏينهن کان مدرسه فيضيه جي واقعي کي بيان ڪن ته جيئن پهلوي حڪومت جي مخالفن سان ورتل روين کي عوام آڏو واضح ڪيو وڃي.[23] 1963 کان هن اسلامي تحريڪن ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. شھنشاھ پھلوي جو زمانو هو، جنھن کي اهي ڳالهيون پسند نہ هيون ۽ علي خامنائي کي ڪيترا دفعا جيل بہ وڃڻو پيو.[5]

سياسي سرگرميون ۽ گرفتاريون

[سنواريو]
فيضيه مدرسه تي حملي ۽ اسرائيل جي بالادستي بابت تقرير سبب خامنه‌ای جي پهرين گرفتاري خرداد ۱۳۴۲ ۾ بيرجند ۾ ٿي.

خامنائي خراسان جي ڪجهه شهرن جهڙوڪ بيرجند ۾ منبرن ۽ مجلسن ۾ تقريرون ڪندو هو، جتي هو فيضيه مدرسه تي حملي ۽ اسلامي معاشرن تي اسرائيل جي بالادستي جهڙن مسئلن بابت ڳالهائيندو هو. انهن تقريرن کان پوءِ پهلوي حڪومت کيس پهريون ڀيرو ۱۲ خرداد ۱۳۴۲ (2 جون 1963) تي بيرجند ۾ شهرباني وسيلي گرفتار ڪري جيل ۾ وڌو. ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ جي احتجاجن کان پوءِ کيس بيرجند کان مشهد منتقل ڪري فوجي حراست واري هنڌ حوالي ڪيو ويو. هن گرفتاري دوران سندس قيد جو عرصو 10 ڏينهن ٻڌايو ويو آهي. جيل مان پهرين آزادي کان پوءِ، هو سيد هادي ميلاني جي گهر ۾ ٿيندڙ انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪندو رهيو، جيڪي خميني جي تحريڪ کي سندس غير موجودگي ۾ جاري رکڻ لاءِ منعقد ٿينديون هيون — ڇو ته هو نظر بند هو — ۽ هن ميلاني سان پنهنجو رابطو برقرار رکيو. ڪجهه وقت کان پوءِ هو قم ويو ۽ اتي پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو. سيد محمود طالقاني، يدالله سحابي ۽ مھدي بازرگان جي حمايت ۾، جيڪي سيد روح الله خميني جي حمايت سبب قيد هئا، هن انهن ڏانهن ٽيليگرام موڪليا. هن خراساني طلاب کي خميني جي نظر بندي خلاف احتجاج لاءِ اڳواڻي ڪئي ۽ ان وقت جي وزيراعظم حسن علي منصور کي خط لکيو[17].

سندس ٻي گرفتاري زاهدان جي سفر سان لاڳاپيل هئي. دي ۱۳۴۲ (جنوري 1963ع) ۾ هو پنهنجي ڪجهه دوستن سان گڏ ڪرمان ويو، ۽ ڪرمان ۾ ٽي ڏينهن رهڻ، تقريرون ڪرڻ ۽ شهر جي عالمن ۽ طالبن سان ملاقاتن کان پوءِ زاهدان روانو ٿيو. اتي پڻ سندس تقريرن ۽ سياسي سرگرمين سبب کيس ٻيهر شهرباني گرفتار ڪيو ۽ ۱۲ بهمن تي ساواڪ حوالي ڪيو ويو، ۽ اتان کيس تھران جي قزل قلعه جيل ڏانهن منتقل ڪيو ويو. خامنه‌ای ساڳئي سال اسفند ۾ هن شرط تي آزاد ٿيو ته هو تهران کان ٻاهر نه ويندو، ۽ 1979ع جي انقلاب جي ڪاميابي تائين هو هميشه پهلوي حڪومت جي سيڪيورٽي ادارن جي نگراني هيٺ رهيو.

۱۳۴۳ (1964) جي سرءُ ۾ مشهد واپس اچڻ کان پوءِ، پنهنجي والد جي سنڀال سان گڏ هن پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو. ۲۹ بھمن ۱۳۴۳ تي سيد روح الله خميني جي جلاوطني کان پوءِ، هن امير عباس هويدا کي خطاب ڪندي هڪ خط ذريعي احتجاج ڪيو. هن عبدالرحيم رباني شيرازي، محمد حسيني بهشتي، علي فيض مشڪيني، احمد آذري قمي، علي قدوسي، اڪبر هاشمي رفسنجاني، سيد محمد خامنائي ۽ محمد تقي مصباح يزدي جهڙن عالمن سان گڏ هڪ يارهن ڄڻن جي ٽولي ٺاهي، جنهن جو مقصد پهلوي حڪومت خلاف جدوجهد ڪرڻ هو. هي ٽولو، جيڪو قم جي حوزہ علميه جي پهرين ڳجهي تنظيم طور سڃاتو وڃي ٿو، ۱۳۴۵ (1966ع) جي آخر ۾ ساواڪ طرفان ظاهر ڪيو ويو، ۽ خامنائي به انهيءَ سبب تعاقب هيٺ آيو.

هن دور ۾ خامنائي “اسلام جي دائري ۾ مستقبل” نالي ڪتاب جو ترجمو ڪرڻ شروع ڪيو. ساواڪ هن ڪتاب کي ضبط ڪيو پر کيس گرفتار نه ڪري سگهي. ڪجهه وقت کان پوءِ هو مسجد اميرالمؤمنين جو امام مقرر ٿيو. هن ۱۳۴۹ (1970ع) جي بهار ۾ گڏجاڻين جو هڪ سلسلو به منعقد ڪيو، جنهن جي جدوجهد جو بنياد اسلامي جهان بيني ۽ اسلامي نظريي جي ترتيب تي ٻڌل هو. سيد حسين قمي جي گرفتاري ۽ خامنه‌ای جي احتجاج کان پوءِ، ساواڪ کيس ٽيون ڀيرو ۱۴ فروردين ۱۳۴۶ تي مجتبيٰ قزويني جي جنازي جي موقعي تي گرفتار ڪيو. هو انهيءَ سال ۲۶ تير تائين حراست ۾ رهيو.

ساواڪ جي گڏيل دھشتگردي روڪ ڪميٽي جو جيل، جتي خامنائي جنوري 1975 کان سيپٽمبر 1975 تائين قيد رهيو۔


۱۳۵۰ کان ۱۳۵۳ (1971–1974ع) جي وچ واري عرصي ۾، خامنائي جا قرآن جي تفسير ۽ نظريي بابت درس مشهد جي ٽن مسجدن — مسجد ڪرامت، مسجد امام حسن ۽ مسجد ميرزا جعفر — ۾ ٿيندا هئا. انهن سرگرمين سبب ساواڪ دي ۱۳۵۳ (جنوري 1975ع) ۾ مشهد ۾ سندس گهر جي تلاشي ورتي، کيس گرفتار ڪيو ۽ سندس ڪيترائي نوٽس ۽ لکڻيون ضبط ڪيون. فروردين ۱۳۵۲ (اپريل 1973ع) ۾ خامنائي تبليغ لاءِ نيشاپور ويو ۽ اتي جي مسجدن ۾ گڏجاڻيون منعقد ڪيون. خرداد ۱۳۵۲ (جون 1973ع) ۾ ساواڪ مسجد امام حسن ۽ سندس گهر ۾ ٿيندڙ تفسير جون ڪلاسن بند ڪرائي ڇڏيون. آذر ۱۳۵۲ (ڊسمبر 1973ع) ۾ مشهد جي مسجد ڪرامت جي باني ۽ واقف جي دعوت تي هن اتي ٻيهر پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون، پر ساواڪ کيس ٻيهر گرفتار ڪيو. آبان ۱۳۵۳ (نومبر 1974ع) ۾ محمد مفتح جي دعوت تي هن تهران جي مسجد جاويد ۾ تقرير ڪئي. دي ۱۳۵۳ ۾ کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو ۽ تهران ۾ گڏيل مخالف تخريب ڪميٽي جي جيل ڏانهن منتقل ڪيو ويو. سندس پنهنجي بيان موجب، قيد جو هي عرصو سندس لاءِ سڀ کان وڌيڪ ڏکيو ۽ سخت دور هو.

آخرڪار، هو ۲ شھريور ۱۳۵۴ (24 آگسٽ 1975) تي جيل مان آزاد ٿيو[17]. آزادي کان پوءِ هو مشهد موٽي آيو ۽ ٻيهر پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو، پر کيس اڳين وانگر ڪلاس هلائڻ جي اجازت نه ڏني وئي. ساواڪ طرفان پنهنجي پنجين گرفتاري بابت خامنائي لکي ٿو:

1969ع کان ايران ۾ هٿياربند جدوجهد جي تيارين جا آثار محسوس ٿيڻ لڳا هئا. اڳوڻي حڪومت جي ڪارروائي ڪندڙ ادارن جي حساسيت ۽ سختي به منهنجي حوالي سان وڌي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مختلف نشانين مان اندازو لڳايو هو ته اهڙي تحريڪ منهنجي جهڙن ماڻهن سان لاڳاپي کان سواءِ نٿي ٿي سگهي. 1971ع ۾ مون کي ٻيهر، پنجون ڀيرو، جيل موڪليو ويو. جيل ۾ ساواڪ جو تشدد وارو رويو صاف ظاهر ڪري رهيو هو ته حڪومت کي هٿياربند جدوجهد ڪندڙ تحريڪن جي اسلامي فڪر جي مرڪزن سان ڳنڍجڻ کان سخت خوف هو، ۽ اها ڳالهه قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هئي ته مشهد ۽ تهران ۾ منهنجون فڪري ۽ تبليغي سرگرميون انهن تحريڪن کان الڳ ۽ بي تعلق آهن. آزادي کان پوءِ، تفسير جي عام درس ۽ ڳجهن نظرياتي ڪلاسن جو دائرو وڌيڪ وڌي ويو.

— [24]


آخري گرفتاري ۽ جلاوطني

[سنواريو]

سيد مصطفيٰ خميني جي وفات کان پوءِ جدوجهد وڌيڪ سنجيده ٿي وئي. پهلوي حڪومت به انهن سرگرمين جي ردعمل طور، سياسي کليل ماحول جي پاليسي جو اعلان ڪرڻ باوجود، مجاهدن کي دٻائڻ شروع ڪيو. هن پاليسي جي عملدرآمد کان پوءِ ڪجهه مشهور مجاهدن کي جلاوطني جي سزا ڏني وئي، جن ۾ خامنائي به شامل هو. 1977ع جي آخر ۾ پهلوي سيڪيورٽي فورسن کيس گرفتار ڪيو ۽ خراسان جي سماجي سلامتي ڪميشن جي حڪم سان کيس ٽن سالن لاءِ ايرانشهر جلاوطن ڪيو ويو. پهلوي حڪومت جي آخري سالن تائين کيس ملڪ کان ٻاهر وڃڻ کان به روڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس عراق جي مقدس زيارتن لاءِ وڃڻ ۽ سيد روح‌الله خميني سان ملاقات ڪرڻ جي اجازت نه ڏني وئي هئي.[17]

1978ع جي وچ ڌاري، جڏهن ايران جي انقلابي تحريڪ زور وٺي رهي هئي، تڏهن کيس جلاوطني مان آزاد ڪيو ويو ۽ هو مشهد موٽي آيو. ايرانشهر جي مسجد آل رسول ۾ سندس سياسي ۽ انقلابي سرگرمين ۽ مختلف ماڻهن جي سندس گهر اچ وڃ سبب سيڪيورٽي فورسز کيس سخت نگراني هيٺ رکيو. 9 اپريل 1978ع تي يزد ۾ ماڻهن جي قتل کان پوءِ، هن ان واقعي جي مذمت ۾ هڪ خط شايع ڪيو، جيڪو سڄي ملڪ ۾ اعلامي طور ورهايو ويو. 19 جولاءِ 1978ع تي جڏهن مشهد جي حوزي علميه جي طلبائن خامنه‌اي جي جلاوطني خلاف احتجاج ڪيو، ته پوليس ان احتجاج کي دٻائي ڇڏيو.[17]

ولايتي جي مطابق دائرةالمعارف بزرگ اسلامي ۾، خامنائي جي انقلابي ۽ عوامي سرگرمين سبب سندس جلاوطني جي جاءِ تبديل ڪري جي رفت ڪئي وئي. ان مطابق، 13 آگسٽ 1978ع تي کيس جي رفت جلاوطن ڪيو ويو، جتي هن پهلوي حڪومت خلاف پنهنجي سرگرمين کي جاري رکيو ۽ جامع مسجد ۾ تقريرون ڪيون، جن مان هڪ تقرير 6 سيپٽمبر 1978ع تي ٿي. هن ملڪ جي حالتن ۽ پهلوي حڪومت خلاف جدوجهد بابت سيد علي محمد دستغيب کي خط پڻ لکيا ۽ ڪجهه حڪمت عمليون پڻ پيش ڪيون. هن دور ۾ هو ڳجهي نموني حڪومت خلاف انقلابي سرگرمين جاري رکڻ لاءِ ڪهنوج به ويو.[17]

23 سيپٽمبر 1978ع تي هو ڪهنوج مان نڪري مشهد ويو، جتي هن انقلابي معاملن جي تنظيم ۽ جدوجهد جاري رکي. جڏهن سيد روح‌الله خميني فرانس ۾ رهائش پذير هو، تڏهن هن خميني جي اتي موجودگي کي ماڻهن جي دلين ۾ اميد ۽ عزم پيدا ٿيڻ جو سبب قرار ڏنو ۽ آخرڪار خميني جي فرانس مان واپسي جو مطالبو ڪيو. مشهد ۾ رهائش دوران سندس انقلابي سرگرميون وڌيڪ تيز ٿي ويون ۽ هن حڪومت خلاف افشاگر تقريرون ڪيون. خميني به ساڻس رابطي ۾ هو ۽ هن سان ۽ صدوقي سان ملاقات جي خواهش ظاهر ڪئي. مشهد جي سعدآباد اسٽيڊيم ۾ ڪيل هڪ تقرير ۾ خامنه‌اي خميني جي واپسي جو مطالبو ڪيو.

مشھد، قوچان، شيروان ۽ بجنورد ۾ سياسي سرگرمين جي شدت سبب سيڪيورٽي فورسن کيس ٻيهر گرفتار ڪيو. ساواڪ جي دستاويزن ۾ کيس خراسان ۾ انقلاب جي نمايان اڳواڻن مان هڪ قرار ڏنو ويو. حرم امام رضا ۾ عاشورا جي رات واري خطبي دوران، اڳئين روايت جي ابتڙ، جنهن ۾ محمدرضا پهلوي لاءِ دعا پڙهي ويندي هئي، هن خطبو سيد روح‌ الله خميني جي نالي سان پڙهيو ۽ مشهد ۾ عاشورا جي مظاهرن کي به منظم ڪيو. هو انهن ماڻهن مان به هو جن مشهد جي شاه رضا اسپتال تي حڪومتي اهلڪارن جي حملي خلاف احتجاج ۽ ڌرڻو ڏنو. هن خراسان جي گورنر هائوس جي ملازمن کي ماڻهن سان شامل ٿيڻ لاءِ مظاهرن ۾ به شرڪت ڪئي ۽ 31 ڊسمبر 1978ع تي ماڻهن جي قتل کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي.

12 جنوري 1979ع تي خميني جي حڪم سان کيس اسلامي انقلابي ڪائونسل جي ميمبرن مان هڪ مقرر ڪيو ويو. ان کان پوءِ هن مشهد ڇڏيو ۽ تهران هليو ويو. ايران جي اسلامي انقلاب جي ڪاميابي جي شروعاتي ڏينهن ۾ رفاه اسڪول ۾ رهائش اختيار ڪرڻ کان پوءِ، هو خميني جي استقبال لاءِ تشهير ڪميٽي جو ذميوار بڻيو. هن بختيار طرفان مھرآباد ايئرپورٽ بند ڪرڻ خلاف ڌرڻن ۽ بيانن ۽ قراردادون شايع ڪرڻ ۾ به اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي ڌرڻا گهڻو ڪري تھران يونيورسٽي ۾ ٿيندا هئا. ان کان پوءِ هو گهڻو ڪري سيد روح‌ الله خميني جي دفترِ تبليغات جي ڪميٽي جو ذميوار رهيو ۽ سندس نالي سان هڪ رسالو شايع ڪرڻ جو ذمو به سنڀاليو، جنهن ۾ هن پاڻ به مقالا لکيا.[17]

اسلامي انقلاب جا ابتدائي سال

[سنواريو]
روزنامه اطلاعات:امام خميني اسلامي انقلاب جي ڪائونسل تشڪيل ڏني

آخرڪار روح‌الله خميني 13 جنوري 1979ع تي انقلاب جي رهبري لاءِ ايران جي اسلامي انقلابي ڪائونسل قائم ڪئي، ۽ ان جي ٻئي ڏينهن محمدرضا شاه ملڪ ڇڏي هليو ويو. شاه جي نڪرڻ ۽ شاپور بختيار جي حڪومت جي ناڪامي کان پوءِ، خميني 1 فيبروري تي فرانس جي جلاوطني مان ايران واپس آيو، ۽ 4 فيبروري تي فوج جي غيرجانبداري جي اعلان کان پوءِ مهدي بازرگان جي وزيراعظم ٿيڻ سان ايران جي عبوري حڪومت قائم ٿي. آخرڪار 11 فيبروري 1979ع تي انقلاب ڪامياب ٿيو.[17]

انقلابي ڪائونسل

[سنواريو]

اسلامي جمهوريه ۾ خامنائي جي شروعاتي ڪردارن مان هڪ سندس انقلابي ڪائونسل ۾ رڪنيت ۽ سرگرمي هئي. هي ڪائونسل روح‌الله خميني جي حڪم سان نومبر 1978ع جي شروعات کان قائم ٿي ۽ ان جا ميمبر تدريجي طور سندس طرفان چونڊيا ويا، ۽ سرڪاري طور 12 جنوري 1979ع تي قائم ٿي.[17] جنوري 1979ع جي آخر ۾ خامنه‌اي مرتضيٰ مطهري جي تجويز تي انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪرڻ شروع ڪئي.[25] ان وقت ڪائونسل اهم فيصلن جي ذميوار هئي، جن ۾ پهلوي حڪومت جي اهلڪارن ۽ پرڏيهي ملڪن جي اهلڪارن سان ڳالهين شامل هيون.[17]

انقلابي ڪائونسل جي ميمبرن جي ترتيب ۾ ان جي چار دورن دوران ڪيترائي ڀيرا تبديليون ٿيڻ باوجود، ۽ 20 جولاءِ 1980ع تي ان جي سرگرمين جي پڄاڻي تائين، خامنه‌اي ان جو مستقل ميمبر رهيو.[17] جولاءِ 1979ع جي آخر ۾ عبوري حڪومت ۽ انقلابي ڪائونسل جي ضم ٿيڻ کان پوءِ، ڪائونسل جا ڪجهه ميمبر مختلف وزارتن ۾ شامل ٿيا ۽ خامنه‌اي کي وزارت دفاع ۾ انقلابي معاملن جو نائب مقرر ڪيو ويو. [26] ان وقت مصطفيٰ چمران وزير دفاع هو. کيس سيڪيورٽي وزيرن جي ڪميشن جو ميمبر پڻ مقرر ڪيو ويو، جيڪا پوليس، فوجي ۽ سيڪيورٽي معاملن جي نگراني ۽ ذميواري سنڀاليندي هئي. انقلابي ڪائونسل طرفان سندس ٻين ذميوارين ۾ دستاويزن جي مرڪز جي ذميواري ۽ 24 نومبر 1979ع تي اسلامي انقلابي پاسداران سپاه جي نگراني شامل هئي. هن 24 فيبروري 1980ع تي اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ سبب سپاه جي نگراني جي ذميواري تان استعيفيٰ ڏني.[17][27]

مجلس جي نمائندگي

[سنواريو]
علي خامنائي اسيمبلي ۾ تقرير ڪندي


مارچ 1980ع ۾ اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين چونڊن لاءِ اميدوار ٿيڻ کان پوءِ، خامنه‌اي کي هڪ وڏي اتحاد جي حمايت حاصل ٿي جنهن ۾ جامعه روحانيت مبارز تهران، اسلامي جمهوريه پارٽي ۽ ٻيون ڪيترائي اسلامي تنظيمون ۽ گروهه شامل هئا.[17] مئي 1980ع ۾ فخرالدين حجازي، حسن حبيبي، مھدي بازرگان ۽ علي اڪبر معين‌فر کان پوءِ، تھران جي چونڊ تڪ ۾ پنجين نمبر تي اچي اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين دور ۾ چونڊيو ويو. [27]

پارليامينٽ ۾ هو دفاعي معاملن جي ڪميشن جو ميمبر ۽ چيئرمين هو.[17] سندس نمائندگي دوران اهم موقفن مان هڪ ابوالحسن بني‌صدر کي صدارت لاءِ سياسي طور نااهل قرار ڏيڻ واري تجويز جي حمايت ۾ سندس تقريرون هيون.[28] 22 سيپٽمبر 1980ع تي ايران-عراق جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ ۽ جنگي محاذن تي موجودگي سبب هو پارليامينٽ جي اجلاس ۾ گهٽ شرڪت ڪندو هو، ۽ 27 جون 1981ع تي سخت زخمي ٿيڻ کان پوءِ هو رڳو ڪڏهن ڪڏهن پارليامينٽ ۾ حاضر ٿيو. آڪٽوبر 1981ع جي صدارتي چونڊن ۾ چونڊجڻ کان پوءِ هن پارليامينٽ ڇڏي.[17]

جمعي جي نماز جي امامت

[سنواريو]
تھران ۾ جمعي جي نماز جو خطبو ڏيندي

خامنائي کي تھران ۾ جمعي نماز جي امام آيت الله حسين علي منتظري جي 1979 ۾ استيفا ڏيڻ بعد[5] 13 جنوري 1980ع تي روح‌الله خميني طرفان تهران جو امام جمعه مقرر ڪيو ويو.[17] گذريل چاليهه سالن ۾ سندس امامت جمعه جي دور کي ٽن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن دوران هن 240 کان وڌيڪ ڀيرا نماز پڙهائي. پهريون دور 18 جنوري 1980ع کان 27 جون 1981ع تي سندس خلاف حملي تائين جاري رهيو. ٻيون دور حملي کان ڪجهه مهينا پوءِ کان وٺي سندس رهبر چونڊجڻ تائين جاري رهيو.[29] هن دور دوران 15 مارچ 1985ع تي سندس امامت هيٺ جمعي جي نماز دوران بم ڌماڪو ٿيو جنهن ۾ 14 ماڻهو مارجي ويا ۽ 88 زخمي ٿيا.[30] ٽيون دور سندس رهبري جي دور کان اڄ تائين جاري آهي. 17 جون 2019ع جي جمعي جي نماز فيبروري 2012ع کان پوءِ سندس پهرين جمعي جي نماز هئي.[29]

مسجد ابوذر ۾ قاتلاڻو حملو

[سنواريو]

27 جون 1981ع تي تقرير دوران خامنائي تي قاتلاڻو حملو ڪيو ويو. ان وقت هو اسلامي مشاورتي اسيمبلي جو ميمبر ۽ تهران جو امام جمعه هو. هي حملو پارليامينٽ طرفان ابوالحسن بني‌صدر کي صدارت تان هٽائڻ کان لڳ ڀڳ هڪ هفتي پوءِ ٿيو. هن واقعي کان هڪ ڏينهن پوءِ تهران ۾ اسلامي جمهوريه پارٽي جي مرڪز تي ڌماڪي ۾ پارٽي جا ڪيترائي ميمبر، جن ۾ سيد محمد بهشتي به شامل هو، مارجي ويا. [31]

آيت الله علي خامنائي قاتلاڻي حملي بعد اسپتال ۾

ٽيپ رڪارڊر جنهن جي اندر بم رکيل هو، تقرير ڪندڙ جي کاٻي پاسي دل جي ويجهو رکيو ويو هو. هڪ محافظ ٽيپ رڪارڊر کي ٿورو ساڄي پاسي منتقل ڪيو ۽ خامنه‌اي به مائيڪروفون کان پري ٿي ويو. تقرير شروع ٿيڻ کان ڪجهه منٽن پوءِ بم ڌماڪو ٿيو. خامنائي سخت زخمي ٿي بيهوش ٿي ويو. کيس بهارلو اسپتال منتقل ڪيو ويو ۽ پوءِ وڌيڪ علاج لاءِ تهران هارٽ اسپتال منتقل ڪيو ويو. هڪ محافظ چيو ته جڏهن هو ٽربيون وٽ پهتو ته هن ٽيپ رڪارڊر جي اندروني ڀت تي لکيل ڏٺو: "اسلامي جمهوريه لاءِ فرقان گروپ جو پهريون عيد جو تحفو!". ڊاڪٽرن سندس ساڄي هٿ جي چمڙي جي مرمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس ساڄو هٿ ڪم ڪرڻ کان محروم ٿي ويو. [32]

احمد قديريان هن حملي کي جواد قديري ۽ مجاهدين خلق تنظيم جو ڪم قرار ڏئي ٿو.[33] ايرج مصداقي، قديري نالي ڪنهن شخص جي موجودگي کي رد ڪندي، هن حملي جو ذميوار اروج اميرخان‌زاده نالي شخص کي قرار ڏئي ٿو، جيڪو رهروان فرقان گروپ جو ميمبر هو. اميرخان‌زاده چيو هو ته هن رهروان فرقان جي بنياد وجهڻ ۾ ايرج افشاري نالي هڪ ٻئي شخص سان گڏ شرڪت ڪئي هئي.[31]

ايران-عراق جنگ دوران

[سنواريو]
ايران عراق جنگ دوران علي خامنائي (تصوير ۾ ساڄي پاسي کان) ھڪ خندق ۾ ويٺل

علي اڪبر ولايتي جي مطابق، خامنائي ايران عراق جنگ جي شروعاتي ڪلاڪن کان ئي جنگي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. عراق جي ايران تي حملي جي ڪجهه ڪلاڪن کان پوءِ هن ريڊيو تان عراق جي فوج جي حملي بابت پهريون اطلاع جاري ڪيو. 27 سيپٽمبر 1980ع تي هو جنگي محاذن تي ويو ته جيئن محاذن جي صورتحال ۽ انهن علائقن ۾ ايراني فوجن جي امڪانن بابت رپورٽ تيار ڪري، جن تي عراقي فوج حملو ڪيو هو، ۽ دشمن سان مقابلي لاءِ فوجن جي تنظيم ۾ مدد ڪري. ان بنياد تي هو ڏاکڻي محاذ ڏانهن ويو ۽ 1981ع جي بهار جي وچ تائين اتي رهيو. ان کان پوءِ هو اولهه واري محاذ تي به حاضر رهيو. محاذن تي سندس موجودگي مڪمل وقت لاءِ نه هوندي هئي؛ هو جمعي جي نماز پڙهائڻ جهڙن ڪمن لاءِ تهران ايندو ويندو رهندو هو. محاذن تي سندس گهڻو وقت غير منظم جنگن جي هيڊڪوارٽر جي هدايت، پٺڀرائي ۽ آپريشنن جي منصوبابندي ۾ گذرندو هو. هن هيڊڪوارٽر جي ڪاررواين مان هڪ، جنهن ۾ خامنه‌اي جو ڪردار هو، ٽينڪن کي تباهه ڪرڻ لاءِ خاص فوجي گروهن جي ٺهڻ هئي. خرمشهر، آبادان ۽ سوسنگرد جي محاذن جي مدد ۾ هن مؤثر ڪردار ادا ڪيو ۽ سپاه پاسداران ۽ بسيج جهڙين عوامي فوجي قوتن کي مضبوط ڪرڻ ۽ انهن جي فني ۽ سامان جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس ٻين ڪوششن مان هڪ سپاه ۽ فوج جي وچ ۾ محاذن ۽ فوجي آپريشنن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هئي.

روح‌ الله خميني جي حڪم سان 12 آڪٽوبر 1980ع تي اعليٰ قومي دفاع ڪائونسل سڀني جنگي معاملن جي ذميواري سنڀالي، ۽ 10 مئي 1980ع تي خامنه‌اي هن ڪائونسل ۾ خميني جو نمائندو ۽ ان جو ترجمان مقرر ٿيو. هن عرصي دوران هو جنگي معاملن ۾ خميني جو صلاحڪار پڻ هو. خامنه‌اي آبادان جي گهيري کي ٽوڙڻ واري آپريشن ۾ سڌي طرح موجود هو.[17]

آيت الله خامنائي 1988ع ۾ ايراني فوج جي 31ھين ڊويزن جي دوري دوران

ابوالحسن بني‌صدر جي دعويٰ مطابق، جيڪو ان وقت هٿياربند فوجن جو سپهه سالار هو، خامنائي ڪرخائي ڪور جي جنگ ۾ محاذ تي موجود هو، پر آپريشن واري علائقي مان سندس نڪرڻ سبب فوجين جو حوصلو ڪمزور ٿيو ۽ ڪجهه سپاهي ڀڄي ويا.[34] ٻي طرف، مشرق نيوز ويب سائيٽ اميرحسين ثابتِي جي حوالي سان دعويٰ ڪري ٿي ته جنگ دوران اهڙو ڪو واقعو پيش نه آيو هو ۽ ڪنهن به مجاهد جي يادگيرين ۾ اهڙي ڳالهه جو ذڪر موجود نه آهي. اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته 1981ع ۾ پارليامينٽ جي ڪجهه ميمبرن خامنائي کان جنگ جي ناڪامي بابت سوال ڪيو هو، نه ته سندس مبينا فرار بابت. ان حوالي سان اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي 21 جون 1981ع واري اجلاس ۾ خامنائي چيو: «ان واقعي ۾ ڪو به قصوروار نه هو؛ سڀني پنهنجي پوري ڪوشش ڪئي ۽ مون ڪا به غداري نه ڏٺي.» [35]

1988ع جي اونهاري ۾ ايران طرفان گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي قرارداد 598 قبول ڪرڻ سان جنگ ختم ٿي وئي. قرارداد 598 جي قبوليت 17 جولاءِ 1988ع تي هڪ اجلاس ۾، جنهن جي صدارت خامنائي ڪري رهيو هو ۽ جنهن ۾ اعليٰ حڪومتي عملدار موجود هئا، منظور ڪئي وئي، ۽ خميني به ان کي قبول ڪيو. ان فيصلي کان پوءِ خامنائي، صدر جي حيثيت سان، 18 جولاءِ 1988ع تي گڏيل قومن جي ان وقت جي سيڪريٽري جنرل خاوِير پيريز ڊي ڪوئيار کي خط لکي ايران طرفان قرارداد 598 جي قبوليت جو اعلان ڪيو.[17] عراق ايران جنگ ۾ علي خامنائي جنگ جي ميدان ۾ هڪ بم ڦاٽڻ تي شديد زخمي ٿي پيو. هن کي ”زندھ شھيد“ جي لقب سان سڏيو ويندو ھيو.[5]

جمھوري رياست دوران

[سنواريو]
1981ع ۾ خامنائي جي صدارتي حڪم جي نفاذ جي تقريب

محمد علي رجائي، ايران جي ٻئي صدر، جي قتل کان پوءِ اسلامي جمهوريه پارٽي جي مرڪزي ڪائونسل ۽ قم جي ديني علميه جي عالمن جي جماعت گڏيل طور خامنائي کي صدارتي اميدوار طور چونڊيو. روح‌ الله خميني، جيڪو عالمن جي صدر ٿيڻ جي حق ۾ نه هو، تنهن هوندي به سندس اميدواري جي منظوري ڏني. چونڊن ۾ سندس اهم حامين مان هڪ امام خط جي قوتن جو وڏو اتحاد هو. چونڊون 2 آڪٽوبر 1981ع تي ٿيون ۽ خامنائي اڪثريت ووٽ (95.11٪) حاصل ڪري صدر چونڊيو ويو. 9 آڪٽوبر 1981ع تي روح‌ الله خميني سندس صدارتي مقرري جي توثيق ڪئي ۽ 13 آڪٽوبر تي هن اسلامي مشاورتي اسيمبلي ۾ ايران جي اسلامي جمهوريه جي ٽئين صدر طور حلف کنيو.[17]

19 آڪٽوبر 1981ع تي خامنائي علي اڪبر ولايتي کي وزيراعظم طور اسلامي مشاورتي اسيمبلي آڏو پيش ڪيو، پر هو نمائندن جي اڪثريت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. 26 آڪٽوبر 1981ع تي هن ميرحسين موسوي کي وزيراعظم طور پارليامينٽ آڏو پيش ڪيو ۽ موسوي نمائندن جي اڪثريت ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.[17]

علي خامنائي (تصوير ۾ کاٻي پاسي) مير حسن موسوي سان گڏ ويٺل

خامنائي پنهنجي صدارت اهڙي وقت شروع ڪئي جڏهن صدارتي اداري وٽ مناسب انتظامي ڍانچو موجود نه هو. صدر جي مدد لاءِ صلاحڪار گروهه ۽ ورڪنگ گروهه اڃا ٺهيل نه هئا، جنهن سبب صدارتي اداري جي ڪارڪردگي ۾ ڪيترائي مسئلا پيدا ٿيا. آهستي آهستي صدارتي دفتر ڪيترن ئي صلاحڪارن ۽ ورڪنگ گروهن سان گڏ ٺهيو. شروعات ۾ خامنائي پنهنجي ڪوششن جو هڪ حصو صدارتي دفتر ۽ صدارتي اداري جي ڍانچي کي ترتيب ڏيڻ لاءِ وقف ڪيو. بعد ۾ صدر جي اختيارن ۽ ذميوارين جي وضاحت ۾ ابهام سبب—جنهن جي کوٽ پهرين دور دوران وزيراعظم سان لاڳاپن ۾ ظاهر ٿي—صدر جي اختيارن بابت قانون تيار ڪيو ويو ۽ 6 مئي 1986ع تي اسلامي مشاورتي اسيمبلي طرفان منظور ڪيو ويو. خامنائي ۽ موسوي مختلف معاملن ۾ اختلاف راءِ رکندا هئا، جن ۾ معاشي پاليسي ۽ وزيرن جي چونڊ شامل هئي. سيد مصطفيٰ مير سليم جي مطابق، خامنائي جو خيال هو ته نجي شعبي کي معاشي سرگرمين ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ گهرجي، جڏهن ته موسوي ان جي مخالفت ڪندو هو[36]. انهن اختلافن سبب صدارتي دور جي پهرين چئن سالن ۾ خامنائي ٻيهر صدارتي چونڊن ۾ حصو وٺڻ نه پئي چاهيو، پر جڏهن خميني ان کي سندس شرعي ذميواري قرار ڏنو، تڏهن هن چوٿين صدارتي چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ۽ خميني کان درخواست ڪئي ته کيس وزيراعظم جي چونڊ ۾ آزاد ڇڏيو وڃي، جنهن کي خميني قبول ڪيو.[17] ٻيهر صدر چونڊجڻ کان پوءِ، جڏهن وزيراعظم جي چونڊ جو وقت آيو ۽ اهو واضح ٿيو ته هو ڪنهن ٻئي شخص کي وزيراعظم بڻائڻ چاهي ٿو، ته ڪجهه فوجي اڳواڻن، جن جي اڳواڻي محسن رضائي ڪري رهيو هو، خميني کي ٻڌايو ته جنگي محاذن تي اڳڀرائي ميرحسين موسوي جي ٻيهر وزيراعظم ٿيڻ تي دارومدار رکي ٿي.[17] خميني جنگ جي ضرورتن سبب هن راءِ کي قبول ڪيو ۽ خامنائي کي حڪم ڏنو ته موسوي کي وزيراعظم طور پيش ڪري. پنهنجي مخالفت جي باوجود، خامنه‌اي موسوي کي پارليامينٽ آڏو پيش ڪيو. پارليامينٽ جي 99 ميمبرن موسوي جي وزارت عظميٰ خلاف ووٽ ڏنو، ۽ خامنائي هڪ تقرير ۾ چيو: «اهي 99 ماڻهو نه آهن، مون سان گڏ اسين هڪ سئو آهيون.» [37]

صدارت جي ٻئي دور دوران صدر ۽ وزيراعظم جي وچ ۾ اختلاف جاري رهيا ۽ ڪجهه معاملن ۾، جهڙوڪ ڪابينا جي ميمبرن جي چونڊ ۾، وڌيڪ وڌي ويا.[17] پنهنجي ستن سالن جي صدارتي دور دوران، جيڪو جنگ جي دور سان گڏ هو، هن پنهنجي گهڻين پرڏيهي ڳالهين کي امن وفدن سان ڳالهين لاءِ وقف ڪيو، جيڪي ثالثي لاءِ مقرر ڪيا ويا هئا. پنهنجي صدارت دوران، خميني جي جنگي محاذن تي وڃڻ جي مخالفت سبب، هو رڳو محدود دورا ڪندو هو. هن دور ۾ خامنه‌اي جنگي پٺڀرائي جي اعليٰ ڪائونسل جو سربراهه هو. هي ڪائونسل 1986ع ۾ جنگ جي خاص حالتن سبب قائم ڪئي وئي ته جيئن ملڪ جي وسيلن کي بهتر نموني جنگ جي خدمت ۾ استعمال ڪري سگهجي ۽ جنگي محاذن جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ فوجي ۽ وسيلن جي بهتر تنظيم ڪئي وڃي. 8 فيبروري 1988ع تي سندس استفسار جي جواب ۾ خميني اعلان ڪيو ته هن ڪائونسل جا فيصلا جنگ جي پڄاڻي تائين لازمي طور نافذ هوندا.[17] 24 اپريل 1989ع تي جاري ڪيل حڪم ۾ خميني آئين جي نظرثاني واري ڪائونسل مقرر ڪئي، جيڪا 20 ميمبرن تي مشتمل هئي، جن ۾ خامنائي به پهريون نائب چيئرمين طور شامل هو، ته جيئن آئين جي نظرثاني ۽ تڪميل ڪئي وڃي.

خامنائي جي اٺن سالن جي صدارتي دور دوران، ايران جي پرڏيهي پاليسي ۽ سفارتي نظام وڌيڪ سرگرم ٿيو. پنهنجي پهرين صدارتي دور ۾، 6 سيپٽمبر کان 11 سيپٽمبر 1984ع تائين هن شام، لبيا ۽ الجزائر جو دورو ڪيو؛ ۽ پنهنجي ٻئي دور ۾، 13 جنوري کان 23 جنوري 1986ع تائين هن پاڪستان، تنزانيا، زمبابوي، انگولا ۽ موزمبيق جو دورو ڪيو. هن غير وابسته ملڪن جي اٺين سربراهي اجلاس ۾ شرڪت لاءِ ٻيهر زمبابوي (هراري) جو سفر ڪيو. هن سفر دوران هن اجلاس ۾ تقرير ڪئي ۽ انهن ملڪن جي ڪجهه اڳواڻن سان ڳالهه ٻولهه ڪئي. 21 فيبروري کان 25 فيبروري 1989ع تائين هن يوگوسلاويا ۽ رومانيا جو دورو ڪيو، ۽ 9 مئي کان 16 مئي 1989ع تائين چين ۽ اتر ڪوريا جو دورو ڪيو. 22 سيپٽمبر 1987ع تي خامنائي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي 42هين اجلاس ۾ شرڪت ڪئي ۽ پنهنجي تقرير ۾ اسلامي جمهوريه ايران جي بنيادي نظرين ۽ موقفن جي وضاحت ڪئي. هن سفر کي نيويارڪ ۾ رهندڙ ايراني ۽ مسلمانن ۽ عالمي صحافت طرفان ڀليڪار مليو. پرڏيهي پاليسي جي ميدان ۾ خامنائي جي ٻين قدمن ۾ افغانستان، عراق ۽ لبنان ۾ شيعه سياسي گروهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، انهن جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ عراق جي اعليٰ اسلامي ڪائونسل جي قيام ۾ مدد شامل هئي. هن دور ۾ لبنان، فلسطين، عراق ۽ افغانستان ۾ اسلامي ويڙهاڪن لاءِ ايران جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.[17]

علي خامنائي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي 42ھي اجلاس کي خطاب ڪندي

مختلف طبقن جي ماڻهن سان ملاقاتون، مختلف ادارن ۽ تنظيمن جا دورا، منصوبن جي افتتاحي تقريبن ۾ شرڪت، ڪانفرنسن ۾ شرڪت ۽ صوبائي دورا، خامنه‌اي جي صدارتي دور دوران سندس ٻين سرگرمين ۾ شامل هئا. ولايتي جي چوڻ موجب، ملڪ جي مختلف صوبن ۽ علائقن ڏانهن خامنائي جا دورا مختلف طبقن جي ماڻهن سان ملاقات ڪرڻ، مقامي عملدارن جي وچ ۾ اختلاف حل ڪرڻ، جنگ سان لاڳاپيل معاملن ۽ پاسداران انقلاب ۽ فوج جي وچ ۾ سهڪار جي پيروي ڪرڻ، شهرن ۽ ڳوٺن جي عالمن ۽ بزرگن سان ملاقات ڪرڻ ۽ معاشي مسئلن ۽ مشڪلاتن جو جائزو وٺڻ جهڙين سرگرمين لاءِ هوندا هئا، جيڪي سندس مسلسل سرگرمين مان هيون.[17]

ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل جي سربراهي

[سنواريو]

30 آگسٽ 1983ع تي، خامنائي ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر ۾ پهرين وڏي تبديلي آندي ۽ روح‌ الله خميني جي حڪم ۽ پنهنجي تجويز جي بنياد تي انتظامي عملدارن کي شامل ڪري ان کي مضبوط ڪيو. ان کان پوءِ ڪجهه انتظامي عملدار، جهڙوڪ وزيراعظم، ثقافت ۽ اعليٰ تعليم جو وزير، ثقافت ۽ اسلامي ارشاد جو وزير، ۽ جهاد دانشگاھي جي چونڊيل ٻه شاگرد هن هيڊڪوارٽر ۾ شامل ڪيا ويا. يونيورسٽين جي ٻيهر کولڻ، تعليمي ادارن جي واڌ ۽ ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر جي سرگرمين جي واڌ کان پوءِ، خامنه‌اي روح‌الله خميني جي 10 ڊسمبر 1984ع واري پيغام جي بنياد تي هيڊڪوارٽر ۾ ٻي وڏي تبديلي آندي. هن تبديلي ۾ ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر جو نالو تبديل ڪري ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل رکيو ويو، نئين ميمبرن جي جوڙجڪ سان ڪائونسل ٺاهي وئي ۽ صدر هن ڪائونسل جو سربراهه بڻيو. [17][38] ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل جو ٽيون دور 1996ع ۾، سندس اڳواڻي واري دور ۾ قائم ٿيو. هن هڪ حڪم ذريعي ڪائونسل جا نوان ميمبر مقرر ڪيا ۽ ڪائونسل جي حيثيت ۽ ذميوارين جي اهميت تي زور ڏنو[38].

مجمع تشخيص مصلحت نظام جي سربراهي

[سنواريو]

اسلامي مشاورتي اسيمبلي (پارليامينٽ) ۽ گارڊين ڪائونسل جي وچ ۾ مختلف بلن جي منظوري بابت اختلافن کان پوءِ، روح‌الله خميني ملڪ جي اڳواڻن جي خط جي جواب ۾ 6 فيبروري 1988ع (17 بهمن 1366) تي مجمع تشخيص مصلحت جي قيام سان اتفاق ڪيو. ان بنياد تي خامنه‌اي مجمع تشخيص مصلحت جو پهريون سربراهه بڻيو. هن پنهنجي صدارتي دور جي پڄاڻي تائين هي عهدو سنڀاليو.[17]

سندس رھبري وارو دور

[سنواريو]

بطور رھبر سندس چونڊ

[سنواريو]
مجلس ۾ خميني جي وصيت پڙھندي

حسين علي منتظري کي خميني جي جانشيني لاءِ قائم مقام اڳواڻ طور چونڊيو ويو هو. خميني جي زندگي جي آخري سالن ۾ سندس ۽ منتظري جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا ۽ منتظري کي جانشين واري حيثيت مان هٽايو ويو. [38][39][40] خميني جي وفات کان پوءِ هڪ موجوده مرجع تقليد کي چونڊڻ بابت بحث ٿيو، ۽ ان وقت صرف سيد محمد رضا گلپايگاني جو نالو پيش ٿيو، پر هن معاملي تي ڪو اتفاق نه ٿي سگهيو. [39] گڏيل قيادت (شورائي رهبري) جو خيال پڻ پيش ڪيو ويو، پر اهو ڪافي ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. جڏهن فردي رهبري لاءِ خامنائي جو نالو پيش ڪيو ويو، تڏهن هاشمي رفسنجاني موجود ماڻهن جي درخواست تي خميني جا اهي بيان بيان ڪيا جيڪي نظام جي مستقبل جي رهبري لاءِ خامنائي جي صلاحيت بابت هئا. آخرڪار موجود 74 ميمبرن مان 60 ميمبرن خامنائي جي عارضي رهبري جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جيتوڻيڪ هن پاڻ واضح طور مخالفت ڪئي ۽ پاڻ کي هن عهدي لاءِ لائق نه سمجهيو.[17][41][42] 4 جون 1989ع (14 خرداد 1368) تي مجلس خبرگان رهبري خامنائي کي، جيڪو ان وقت صدر هو، ايران جي اسلامي جمهوريه جو عارضي اڳواڻ چونڊيو. [43]

ولايتـي جي چوڻ موجب، خميني جي وفات کان پوءِ خامنائي جو رهبري جي عهدي تي چونڊجڻ اسلامي جمهوريه جي تاريخ جي اهم موڙن مان هڪ هو. هڪ طرف خميني لاءِ ڪنهن واضح جانشين جي چونڊ نه ٿيڻ، ۽ ٻي طرف ايران ۽ عراق جي وچ ۾ «نه جنگ ۽ نه امن» واري صورتحال ۽ عالمي طاقتن ۽ اسلامي جمهوريه جي وچ ۾ جاري دشمنين، ايران جي تاريخ جي هن دور کي خاص حساسيت ۽ اهميت ڏني.[17] آئين ۾ نظرثاني ۽ عوامي ريفرنڊم ٿيڻ کان پوءِ، مجلس خبرگان نئين آئين جي بنياد تي ٻيهر خامنه‌اي جي رهبري بابت ووٽنگ ڪئي ۽ اڪثريت کيس اڳواڻ چونڊيو. [17]

رهبري جي دور جا واقعا

[سنواريو]


خامنائي جي رهبري وارو دور وسيع احتجاجن سان گڏ رهيو آهي، پر هو انهن واقعن کي تسليم نٿو ڪري ۽ انهن کي دٻائڻ جو حڪم ڏئي ٿو[39]. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ايران ۾ ٿيندڙ لاڳاتار قتلن دوران، ڪجهه منحرف ۽ اسلامي جمهوريه جا مخالف وزارت انٽيليجنس جي اهلڪارن جي هٿان قتل ڪيا ويا[40]. خامنائي انهن قتلن کي تمام خراب ۽ نفرت جوڳا واقعا قرار ڏنو ۽ انهن کي غيرقانوني سڏيو[41]. جولاءِ 1999ع ۾، اخبار سلام جي بندش خلاف احتجاجن کان پوءِ، سادن ڪپڙن ۾ ماڻهو ۽ سيڪيورٽي اهلڪار تھران يونيورسٽي جي هاسٽلن تي حملو ڪيو ۽ ڪيترن ئي شاگردن کي مارڪٽ ۽ گرفتار ڪيو. احتجاج ملڪ جي ڪيترن ئي شهرن ۾ 14 جولاءِ تائين جاري رهيا[42]. خامنائي جي هڪ تقرير موجب، ڪيترين اخبارن کي وڏي پيماني تي بند ڪيو ويو ۽ لڳ ڀڳ هڪ هزار صحافي بيروزگار ٿي ويا[43]. 31 جولاءِ 2018ع تي سون جي قيمتن ۾ واڌ ۽ ڊالر جي مقابلي ۾ ريال جي قدر ۾ سخت گهٽتائي سبب 2018ع جا احتجاج ٿيا[44]. نومبر 2019ع ۾ پيٽرول جي قيمت ۾ اوچتي واڌ کان پوءِ ڪيترن ئي شهرن ۾ وسيع مظاهرا شروع ٿيا، جن کي ايران جي ماڻهن جو پهريون وڏي پيماني وارو قتل عام قرار ڏنو ويو آهي. احتجاج جي ٻئي ڏينهن (16 نومبر) پارليامينٽ جي «اميد» نالي ڌڙي هڪ هنگامي بل تيار ڪيو ته پيٽرول جي قيمت ٻيهر اڳئين سطح تي آندي وڃي ۽ اهو بل ايندڙ ڏينهن پارليامينٽ جي صدارتي بورڊ کي پيش ڪرڻو هو[45]. پر 17 نومبر تي خامنائي جي تقرير ۽ ٽنهي رياستي ادارن جي سربراهن جي فيصلي جي حمايت ڪرڻ جي زور ڏيڻ کان پوءِ، ان ڌڙي جي ترجمان اعلان ڪيو ته اسلامي جمهوريه جي اڳواڻ جي زور ڀرڻ سبب اهو بل ايجنڊا مان ڪڍي ڇڏيو ويو آهي[45]. علي خامنائي پنهنجي تقرير ۾ پيٽرول جي قيمت وڌائڻ بابت ٽنهي ادارن جي سربراهن جي فيصلي جي حمايت ڪئي[46][47]. ساڳئي وقت، پارليامينٽ جي ميمبر محمود صادقي چيو ته اڳواڻ نمائندن ڏانهن هڪ نوٽ موڪليو جنهن ۾ کين ٽنهي ادارن جي فيصلي جي مخالفت نه ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي[48]. رائٽرز جي 23 ڊسمبر 2019ع واري رپورٽ موجب، نومبر 2019ع جي احتجاجن شروع ٿيڻ کان ڪجهه ڏينهن پوءِ خامنائي اهلڪارن جي احتجاجن سان نمٽڻ جي طريقي تي تنقيد ڪئي ۽ اعليٰ سيڪيورٽي عملدارن ۽ ٻين حڪومتي اهلڪارن کي چيو: «اسلامي جمهوريه خطري ۾ آهي. ڪنهن به طريقي سان احتجاج ختم ڪريو. اهو منهنجو حڪم آهي.»[49][50] علي شمخاني جي چوڻ موجب، خامنائي چيو ته اهي عام شهري جيڪي ڪنهن به ڪردار کان سواءِ ۽ جهيڙن جي وچ ۾ مارجي ويا، انهن کي شهيد سمجهيو وڃي[51].

جنوري 2020ع ۾، سپاھ پاسداران انقلاب اسلامي جي قدس فورس جو ڪمانڊر قاسم سليماني بغداد جي بين الاقوامي هوائي اڏي تي آمريڪا جي هوائي حملي ۾ مارجي ويو[52]، ۽ ان کان پوءِ ايران آمريڪا جي عين الاسد بيس تي بيلسٽڪ ميزائلن سان حملو ڪيو.[53]

سپاھ طرفان يوڪرين جي مسافر جهاز تي ميزائل حملي کي لڪائڻ کان پوءِ جنوري 2020ع جا احتجاج ٿيا، جن دوران خامنائي خلاف وڌيڪ نعرا لڳايا ويا.[54][55][56][57] ان کان پوءِ خامنائي، بطور سپريم ڪمانڊر، معافي نه گهري ۽ رڳو تعزيت ڪئي ۽ سپاھ جي ڪمانڊرن جو «ماڻهن کي وضاحت ڏيڻ» تي شڪريو ادا ڪيو. هن حڪومت ۽ سپاه جي لڪائڻ واري عمل خلاف احتجاج ڪندڙن کي پرڏيهي ميڊيا جي دوکي ۾ آيل قرار ڏنو.[58] هن اهو پڻ چيو ته قاسم سليماني جي جنازي ۾ شرڪت ڪندڙ ايران جا ماڻهو آهن، نه اهي جيڪي جهاز حادثي جي احتجاجن دوران سندس تصويرون ڦاڙيون ۽ هن ۽ سپاه خلاف نعرا هنيا.[59]

مھسا اميني جي موت کان پوءِ سيپٽمبر 2022ع کان ملڪ جي اڪثر شهرن ۾ احتجاج شروع ٿيا. گارڊين اخبار جي مطابق، اهي احتجاج انقلاب کان پوءِ حڪومت لاءِ سڀ کان وڏو چئلينج ھئا.[60] ڊسمبر 2022ع ۾، خامنائي جي ڀيڻ 2022ع جي ايران بغاوت دوران خامنائي ۽ سندس «آمرانه خلافت» کان لاتعلقي جو اعلان ڪيو ۽ چيو: «منهنجو ڀاءُ ايران جي ماڻهن جو آواز نٿو ٻڌي ۽ غلط طور پنهنجي ڪرائي جي ماڻهن ۽ فائدو وٺندڙن جي آواز کي ايران جي ماڻهن جو آواز سمجهي ٿو.»[61] 25 نومبر 2022ع تي خامنائي احتجاجن کي دٻائڻ ۾ شامل بسيج فورسن جي واکاڻ ڪندي چيو: «بسيجي ثقافت گمنام مجاهدن جي ثقافت آهي، جيڪي بغير ڪنهن اميد جي ۽ خطرو کڻي پنهنجي سڄي وجود کي ملڪ جي خدمت لاءِ وقف ڪن ٿا ۽ ٻين کي بچائڻ لاءِ پاڻ مظلوم بڻجن ٿا، جيئن تازين واقعن ۾ بسيجي ميدان ۾ مظلومانه طور موجود هئا ته جيئن قوم فساد ڪندڙن ۽ غافل يا ڪرائي جي عنصرن جي ڪري مظلوم نه ٿئي.»[62] 2022ع جي ايران بغاوت جي ڏهين هفتي ۾ خامنائي احتجاجن کي فساد قرار ڏنو ۽ ڌمڪي ڏني ته «شرارت جو ڄار» ختم ڪيو ويندو ۽ احتجاج ڪندڙن کي سندن ڏوهن مطابق سزا ڏيڻ جو مطالبو ڪيو.[63] خامنائي جي «شرارت جو ڄار ختم ڪرڻ» واري حڪم کان پوءِ، ايران جي اولهه وارن علائقن، خاص طور تي ڪردستان، ڪرمان شاہ ۽ اولھ آذربائيجان صوبن ۾ سرڪاري فورسن جي ڪارروائين ۾ نمايان واڌ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 400 احتجاج ڪندڙ شهري سيڪيورٽي فورسن جي هٿان مارجي ويا.[64]

اسرائيل ۽ حماس جي جنگ کان پوءِ، خامنائي 10 آڪٽوبر 2023ع تي امام علي آفيسر يونيورسٽي ۾ چيو: «اسان هوشيار منصوبه سازن ۽ فلسطيني نوجوانن جي پيشاني ۽ بازو کي چميون ٿا، پر جيڪي چون ٿا ته تازو واقعو غير فلسطيني ماڻهن جو ڪم آهي، اهي غلط حساب لڳائي رهيا آهن.» ساڳئي ڏينهن پنهنجي سوشل ميڊيا اڪائونٽ تي هن حملي جي پهرين ڏينهن لکيو: «اسان چيو هو ته اسان اوهان وٽ اينداسين.» ۽ ايڪس (Twitter) تي هڪ پوسٽ ۾ لکيو: «صهيوني حڪومت فلسطين جي ماڻهن ۽ علائقي ۾ مزاحمتي قوتن جي هٿان ختم ٿي ويندي.»[65] سيد حسن نصرالله جي قتل جي خبر اچڻ کان هڪ ڏينهن پوءِ، رائٽرز ڄاڻايل ذريعن جي حوالي سان رپورٽ ڏني ته ايران جو اڳواڻ علي خامنائي «سخت سيڪيورٽي انتظامن» هيٺ «هڪ محفوظ هنڌ» تي منتقل ڪيو ويو آهي. اهو پهريون ڀيرو هو جو چيو ويو ته بنيامين نتنياهو جي ڌمڪين کان پوءِ کيس محفوظ هنڌ تي منتقل ڪيو ويو. ڪجهه ڏينهن بعد خامنائي امام خميني حسينيه ۾، جيڪو سندس عوامي ملاقاتن جو معمولي هنڌ آهي، تقرير ڪئي ۽ «آمريڪا ۽ اولهه وارن ملڪن» کي «امن جا ڪوڙا دعويدار» قرار ڏنو، جن جو «علائقي [وچ اوڀر] مان شر گهٽجڻ گهرجي».[66][67].

ايران–اسرائيل جنگ

[سنواريو]

13 جون 2025 (۲۳ خرداد ۱۴۰۴) تي اسرائيل، اسرائيلي دفاعي فوج ۽ موساد جي ذريعي ايران اندر فوجي هدفن ۽ ايٽمي تنصيبات خلاف وسيع فوجي حملا شروع ڪيا. انهن حملن دوران ايران جي اعليٰ فوجي آفيسرن ۽ ايٽمي سائنسدانن کي به نشانو بڻايو ويو. انهن حملن کان پوءِ، رپورٽن موجب، علي خامنائي هڪ زيرزميني محفوظ هنڌ تي منتقل ٿي ويو ۽ حفاظتي سببن ڪري اليڪٽرانڪ رابطي جا وسيلا استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو. 26 جون 2025 تي خامنائي هڪ رڪارڊ ڪيل بيان جاري ڪيو جنهن ۾ هن اعلان ڪيو ته ايران اسرائيل ۽ آمريڪا خلاف جنگ ۾ ڪامياب ٿيو آهي. ان بيان جي جواب ۾ آمريڪا جي صدر ڊونلڊ ٽرمپ سماجي نيٽ ورڪ «ٽروٿ سوشل» تي بيان جاري ڪيو ۽ خامنائي جي دعويٰ کي رد ڪندي چيو ته ايران جي فتح بابت بيان حقيقتن جي ابتڙ آهي ۽ هن ايران تي پابندين ۾ نرمي بابت ڪوششن کي روڪي ڇڏيو آهي. ڪجهه هفتن تائين عوامي منظرنامي کان غائب رهڻ کان پوءِ، خامنائي 5 جولاءِ 2025 (۱۴ تير ۱۴۰۴) تي محرم جي موقعي تي حسينيه امام خميني ۾ هڪ مذهبي تقريب ۾ ظاهر ٿيو، جيڪو جنگ کان پوء سندس پهريون عوامي ظهور قرار ڏنو ويو.

ايران جا 2025ع وارا فساد

[سنواريو]

2025 جي ايراني فسادن جي ردعمل ۾، خامنائي پنهنجي عوامي بيانن ۾ چيو ته احتجاج ڪندڙن جا ڪيترائي معاشي مسئلا ـ جهڙوڪ مهانگائي، ريال جي قيمت ۾ گهٽتائي ۽ واپارين کي پيش ايندڙ مشڪلاتون ـجائز آهن، پر هن «احتجاج ڪندڙن» ۽ «فساد ڪندڙن» ۾ فرق ڪيو ۽ چيو: «فساد ڪندڙ کي پنهنجي جاءِ تي ويهارڻ گهرجي.»

نيو يارڪ ٽائيمز جي صحافي فرناز فصيحي موجب، وچ اوڀر ۾ آمريڪي فوجي موجودگي وڌڻ کان پوءِ فيبروري 2024ع (بهمن ۱۴۰۴) ۾ خامنائي علي لاريجاني کي وسيع اختيار ڏنا. خامنائي لاريجاني ۽ ڪجهه سياسي ۽ فوجي ويجهن ماڻهن کي هدايت ڪئي ته جيڪڏهن آمريڪا سان ممڪن جنگ يا سندس موت ٿئي ته اسلامي جمهوريه قائم رهي. ڇهن اعليٰ آفيسرن ۽ پاسداران انقلاب جي ميمبرن موجب، خامنائي هر فوجي ڪمانڊ ۽ سرڪاري عهدن لاءِ، جيڪي هو پاڻ مقرر ڪندو آهي، جانشيني جا چار سطح مقرر ڪيا. هن سڀني قيادتي عهدن تي ويٺلن ماڻهن کي به چيو ته چار متبادل ماڻهو نامزد ڪن ۽ ذميواريون اعتماد وارن محدود ماڻهن جي دائري ۾ ورهائن ته جيئن جيڪڏهن سندس سان رابطو ٽٽي وڃي يا هو مارجي وڃي ته به فيصلا جاري رهن.[68]

تعليم جو واڌارو

[سنواريو]

علي خامنائيءَ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ ايران جي نوجوانن کي گھڻو اڳيان آندو.[5] هن جو اهو چوڻ ھيو تہ ”زمين هيٺ دٻيل تيل ۽ گئس جو ذخيرو آخر تہ هڪ ڏينھن ختم ٿي ويندو. ان ڪري هينئر کان ئي اسان کي نيوڪليئر ٽيڪنالاجي جو علم حاصل ڪرڻ کپي ۽ ان مان فائدا حاصل ڪرڻ کپن.“

خاندان

[سنواريو]

خامنائي جو پيءُ، سيد جواد خامنائي، ۽ سندس ڏاڏو سيد حسين خامنائي آذري نسل جا عالم هئا جيڪي نجف ۾ رهندا هئا، ۽ سندس ابن ڏاڏن مان هڪ تفرش کان آذربائيجان ڏانهن لڏي ويو هو. سيد حسين خامنائي نجف جي حوزي علميه جي مشهور فقيهن ۽ استادن مان شمار ٿيندو هو. سيد حسين تبريز جي طالبیه مدرسه ۾ به درس ڏيندو هو ۽ ان شهر جي جامع مسجد جو امام پڻ رهيو.[17] سيد جواد خامنائي نجف ۾ ڄائو ۽ ننڍپڻ ۾ نجف کان تبريز منتقل ٿيو. نجف ۾ حوزي جا ابتدائي درس مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ايران واپس اچي مشهد ۾ رهيو، جتي تدريس سان گڏ مشهد جي صديقي بازار مسجد ۽ مسجد گوهرشاد ۾ امام جماعت جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. سندس چاچو سيد محمد خامنائي ۽ سندس ماسڙ محمد خياباني ايران جي مشروطه تحريڪ جا حامي هئا.[17][69] سندس ماءُ خديجه ميردامادي هئي، جيڪا سندس رهبري شروع ٿيڻ کان ٻه مهينا پوءِ وفات ڪري وئي. هوءَ هاشم ميردامادي جي ڌيءَ هئي، جيڪو اصل ۾ اصفهان جو هو ۽ مشهد ۾ رهندو هو.[70] سيد جواد خامنائي پنهنجي پهرين شادي مان ٽن ڌيئرن علويه، بتول ۽ فاطمه سلطان جو پيءُ هو، جيڪي سڀ فوت ٿي چڪيون آهن. پهرين زال جي وفات کان پوءِ هن خديجه ميردامادي سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس چار پٽ سيد محمد، سيد علي، سيد هادي ۽ سيد حسن ۽ هڪ ڌيءَ بدري سادات پيدا ٿيا. سيد محمد، وڏو ڀاءُ، آئين ساز ماهرن جي اسيمبلي جو ميمبر هو. هو اسلامي مجلس شورا جي پهرين ۽ ٻي دور ۾ مشهد جو نمائندو رهيو. نمائندگي دوران سندس مٿان قاتلاڻو حملو ٿيو پر هو بچي ويو. هو بنياد حڪمت اسلامي صدرا جو سربراهه آهي.[71] سيد هادي، ننڍو ڀاءُ، پڻ روحاني ۽ سياسي ڪارڪن آهي ۽ مجمع روحانيون مبارز جو ميمبر آهي. هن 2000ع ۾ حيات نو نالي اخبار جاري ڪئي، جيڪا بعد ۾ هڪ توهين آميز ڪارٽون سبب عدالت ويژه روحانيت (ديني عالمن) جي حڪم سان بند ڪئي وئي.[72][73] سندس سڳي ڀيڻ بدري سادات، علي تهراني جي زال آهي. ڊسمبر 2022 ۾، ايران جي 2022 واري گوڙ دوران، بدري سادات خامنائي ۽ سندس «مستبدانه خلافت» کان علحدگي جو اعلان ڪيو ۽ چيو: «منهنجو ڀاءُ ايران جي ماڻهن جي آواز نٿو ٻڌي ۽ غلط نموني پنهنجن ڪرائيدارن ۽ فائدو وٺندڙن جي آواز کي ماڻهن جو آواز سمجهي ٿو.»[99] تهراني 1979 واري انقلاب دوران سرگرم روحاني هو، جيڪو بعد ۾ مجاهدين خلق تنظيم سان وابسته ٿيو ۽ عراق هليو ويو. هو 1995 ۾ پنهنجي خاندان سان گڏ ايران واپس آيو.[74] سيد حسن، جيڪو واحد غير روحاني ڀاءُ آهي، وزارت نفت ۾ انتظامي خلاف ورزين جي جاچ بورڊن جو سربراهه، انهن بورڊن ۾ وزير نفت جو نمائندو، ۽ فلم نمائش لائسنس ڪائونسل جو ميمبر رهيو آهي.[75]

زال ۽ ٻار

[سنواريو]

خامنائي 1964 جي شروعاتي سرءُ ۾ منصوره خجسته باقرزاده سان شادي ڪئي.[76][77] هوءَ مشهد جي هڪ مذهبي واپاري خاندان ۾ پرورش پاتي.[78] خامنائي جي چوڻ موجب، هن ڪڏهن به سرڪاري سياسي سرگرمي ۾ حصو نه ورتو آهي. البت هوءَ عام طور ايران–عراق جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جي خاندانن سان ملاقاتون ڪندي آهي.[79] سندس ڪا به سرڪاري تصوير ميڊيا ۾ شايع نه ڪئي وئي آهي.[80] خامنائي جا ڇهه ٻار آهن، ٻه ڌيئرون ۽ چار پٽ. ڌيئرن جا نالا بشریٰ ۽ هدیٰ آهن، ۽ پٽن جا نالا مصطفیٰ، مجتبیٰ، مسعود (محسن) ۽ ميثم آهن. سيد مصطفیٰ، وڏو پٽ، گهڻو ڪري حوزي تعليم ۾ مصروف آهي. سيد مجتبیٰ خامنائي پنهنجي پيءُ وانگر ايران–عراق جنگ ۾ محاذ تي ويو ۽ ڪيترين ڪارروائين ۾ شرڪت ڪئي. سندس بسيج ۽ سپاه پاسداران سان ويجها لاڳاپا آهن. مجتبیٰ خامنائي کي مستقبل جي رهبري لاءِ ممڪن اميدوارن مان هڪ سمجهيو ويندو ھو. آگسٽ 2022 جي وچ ڌاري مير حسين موسوي به رهبري جي موروثي ٿيڻ بابت خبردار ڪيو. مجلس خبرگان رهبري انهن رپورٽن کي رد ڪيو ۽ انهن کي افواهه قرار ڏنو. سيد مسعود، جيڪو محسن جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو، جامعه مدرسين قم جو ميمبر آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجي پيءُ جي يادگيرين کي گڏ ڪرڻ ۽ سندس ويب سائيٽ هلائڻ ۾ مصروف آهي. خامنائي پنهنجي پٽن کي معاشي سرگرمين يا سرڪاري عهدن رکڻ کان منع ڪيو ھو.

علمي سرگرميون

[سنواريو]

تدريس

[سنواريو]
ڪلاس ۾ درس ڏيندي

خامنائي مشهد ۾ رهائش جي زماني کان تدريس جي ڪم ۾ مصروف رهيو آهي. شروعات ۾ هن حوزي جي اعليٰ سطحن تي تدريس ڪئي — جنهن ۾ رسائل، مڪاسب ۽ ڪفایه ڪتابن جي تدريس شامل هئي. انقلاب کان پوءِ، پنهنجي صدارت واري دور دوران به هن تفسير قرآن جي تدريس جاري رکي. 1990 کان وٺي هن درس خارج فقه پڙهائڻ شروع ڪيو.[17] هن هن وقت تائين جهاد ۽ قصاص جهڙا موضوع پڙهايا آهن ۽ هن وقت مڪاسب محرمه (حرام واپار يا ممنوع معاملن) جي تدريس ڪري رهيو آهي. سندس ڪلاسن ۾ لڳ ڀڳ 500 شاگرد شرڪت ڪندا آهن.[81]

مرجعيت (ديني اختيار)

[سنواريو]

ڊسمبر 1994 ۾، محمد علي اراڪي — جيڪو ان وقت جي مراجع تقليد مان هڪ هو — جي وفات کان پوءِ ايندڙ مرجع تقليد جو سوال اٿاريو ويو. ان وقت ڪجهه روحاني عالمن جهڙوڪ يوسف صانعي، فاضل لنڪراني،[17] هاشمي شاهرودي، تسخيري، جلال الدين طاهري، رضا استادي، محمد باقر حڪيم، حسين راستي ڪاشاني، هادي روحاني ۽ محمد مؤمن[17] سندس مرجعيت جي صلاحيت جي تصديق ڪئي.[82] قم جي جامعه مدرسين ۽ تهران جي جامعه روحانيت مبارز پڻ مرجعيت لاءِ اهل ماڻهن جي هڪ فهرست جاري ڪئي، جنهن ۾ خامنائي جو نالو به شامل هو.[17] ٻئي طرف، ڪجهه شيعه عالمن جهڙوڪ حسين علي منتظري، سيد محمد حسين فضل الله، احمد آذري قمي، ۽ ابوالقاسم خز علي کيس مرجعيت لاءِ اهل نه سمجهيو. محسن ڪديور جي چوڻ مطابق، ڊسمبر 1994 ۾ طاهري خرم آبادي ۽ مؤمن قمي خامنائي جي چونڊ جي وقت احتجاج طور جامعه مدرسين جي اجلاس مان نڪري ويا، جيتوڻيڪ مؤمن بعد ۾ هن ڳالهه جي ترديد ڪئي.[83] مؤمن ٻين اٺ ماڻهن سان گڏ خامنائي جي نون رڪني فتوٰي ڪائونسل جو ميمبر هو، جيڪا سيد محمود شاهرودي سان گڏ فقهي بحثن ذريعي خامنائي کي فقهي مباحث سيکاريندي هئي. خامنائي جي استفتائن جي پهرين ڪتاب جو نالو درر الفوائد فی أجوبة القائد هو، جيڪو 1992 ۾ شايع ٿيو. آبراهاميَن جي مطابق، جڏهن «حجت الاسلام» خامنائي ايران جو رهبر چونڊيو ويو، تڏهن سرڪاري ميڊيا کيس ۽ اڪبر هاشمي رفسنجاني کي «آيت الله» طور متعارف ڪرايو. حسين باستاني پنهنجي رپورٽ ۾ خامنائي کي نئين رهبر طور مستحڪم ڪرڻ ۽ کيس آيت الله جو لقب ڏيڻ کي سندس قيادت جي شروعاتي دور ۾ هڪ ميڊيا مهم جو نتيجو قرار ڏئي ٿو. خامنائي جي رهبر طور چونڊ تڪراري هئي، ۽ اهو تڪرار ان وقت شروع ٿيو جڏهن خامنائي پاڻ فقهي دليلن جي بنياد تي پنهنجي چونڊ جي سخت مخالفت ڪئي. آئين جي آرٽيڪل 109 مطابق — 1989 جي آئيني ريفرنڊم کان اڳ — رهبر لاءِ هڪ شرط اهو هو ته وٽس فتويٰ ڏيڻ ۽ مرجعيت لاءِ ضروري علمي ۽ تقوائي صلاحيت هجي، جيڪا ان وقت خامنائي وٽ موجود نه هئي. خميني آئين ۾ ترميم ڪرڻ جي گهر ڪئي، جنهن لاءِ آئين جي نظرثاني لاءِ هڪ ڪائونسل قائم ڪئي وئي. هن 29 اپريل 1989 تي علي مشڪيني — آئين نظرثاني ڪائونسل جي سربراهه — کي لکيل خط ۾ لکيو:

... رهبر لاءِ مرجعيت جي شرط ضروري ناهي. هڪ عادل مجتهد، جيڪو سڄي ملڪ جي مجلس خبرگان طرفان منظور ٿيل هجي، ڪافي آهي.»

تصنيفون

[سنواريو]

خامنائي پنهنجي ديني شاگردي واري دور کان لکڻ ۽ تصنيف ڪرڻ شروع ڪيو. اسلامي انقلاب کان اڳ هن ڪيترائي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ شامل آهن: علم رجال جا چار بنيادي ڪتاب، قرآن ۾ اسلامي فڪر جو مجموعي خاڪو ۽ پيشوائي صادق. ٻين تصنيفن ۾ شامل آهن: گفتار در باب صدر، وحدت ۽ تھذيب، آيت الله خامنائي جي نظر ۾ هنر، دين کي صحيح طرح سمجهڻ، مجموعه پيام، شيعه امامن جون جدوجهدون، خدا جي وحدت جو ذات، قرآن ڏانهن واپسي جي ضرورت، امام سجاد، امام رضا ۽ سندس ولي عهد ٿيڻ سان نسبت[84] وغيره. ساڳئي دور ۾ هن ڪجهه ڪتاب ترجمو ڪري شايع ڪيا، جن ۾ پنهنجي تحقيق به شامل ڪئي، جن مان ڪجهه هي آهن: اسلام جي دائري ۾ مستقبل (سيد قطب)[85]، صلح امام حسن (رازي آل ياسين جو لکيل)، ۽ هندوستان جي آزادي جي تحريڪ ۾ مسلمان (عبدالمنعم نمر جو لکيل).[17] هڪ ٻي تصنيف مغربي تمدن خلاف فرد جرم آهي. ان کان علاوه سندس تقريرن جي مجموعن مان به ڪيترائي ڪتاب ترتيب ڏنا ويا آهن، جن ۾ شامل آهن: انسان 250 ساله، ثقافتي يلغار، غنا، آيت الله خامنائي جي نظر ۾ فلسطين، ۽ ٻه مجاهد امام. مغربي نوجوانن ڏانهن خط خامنائي مغربي ملڪن جي نوجوانن ڏانهن ٻه کليل خط شايع ڪيا. انهن مان پهريون خط جنوري 2015 ۾ شايع ٿيو ۽ ٻيو خط 29 نومبر 2015 تي شايع ٿيو. اهي ٻئي خط سندس سماجي ميڊيا اڪائونٽن جهڙوڪ ٽوئيٽر، فيسبڪ ۽ انسٽاگرام ذريعي جاري ڪيا ويا. جون 2024 ۾، اسرائيل–غزه جنگ خلاف يونيورسٽي ڪيمپسز ۾ ٿيندڙ احتجاجن جي حمايت ۾، خامنائي آمريڪا جي يونيورسٽين ۾ فلسطيني ماڻهن جي حمايت ڪندڙ شاگردن ڏانهن پڻ هڪ خط جاري ڪيو. هن انهن کي «محاذ مقاومت» جو حصو قرار ڏنو. هن خط جي ردعمل ۾ ڪجهه ماڻهن ايران جي اختيارين جي شاگردن جي احتجاجن بابت پاليسين کي ٻٽي معيار قرار ڏنو ۽ ايران ۾ شاگردن جي دٻاءُ جا مثال پيش ڪيا. علي خامنائي جا ڪيترائي ڪتاب ۽ مضمون لکيل آهن جن مان ڪجهہ انگريزي ۾ بہ ترجمو ٿيل آهن.[5] سندس تقريرن ۽ پيغامن جا نو واليوم تعليمي ادارن ۾ پڙهايا بہ وڃن ٿا. عرب ليکڪن سيد قطب، رضي الياسين ۽ عبدالمنيم ناصري جا ڪجهہ ڪتاب علي خامنائي عربي مان فارسي ۾ پڻ ترجمو ڪيا.[5]

ثقافتي سرگرميون

[سنواريو]

خامنائي ثقافت کي ملڪ جي بنيادي ترين مسئلن مان هڪ سمجهي ٿو. هن ثقافتي خطرن ۽ نقصانن کي «ثقافتي يلغار»، «ثقافتي شبيخون»، «ثقافتي لٽ مار»، «ثقافتي ناٽو» ۽ «نرم خطرو» جهڙن اصطلاحن سان بيان ڪيو آهي.[17] هن انهن خطرن جي مقابلي لاءِ «جهاد تبيين» ۽ «ترڪيب يافته جنگ» جهڙن تصورن تحت مقابلي جي اپيل ڪئي آهي.

تنظيمون

[سنواريو]

مجمع جهاني اهل بيت، جامعة المصطفی العالميه، بنياد دائرة المعارف اسلامي، بنياد حفظ آثار و نشر ارزش‌هائي دفاع مقدس، مجمع جهاني تقريب مذاهب اسلامي، شورائی عالي فضائي مجازي، ۽ شورائي عالی قرآن اهي ثقافتي تنظيمون آهن جيڪي خامنائي طرفان قائم ڪيون ويون.

ادب

[سنواريو]
تھران جي 32ھين ڪتابي ميلي ۾ احمد شامل پڙھندي

خامنائي ادبي اسلوبن کان واقف ھو ۽ ننڍپڻ کان وٺي ناولن ۽ ڪهاڻين پڙهڻ ۾ دلچسپي رکندو رهيو، ۽ هن دنيا جي ڪيترن ئي مشهور ناولن ۽ ڪهاڻين جو مطالعو ڪيو. هي دلچسپي دنيا جي وڏن اديبن جي ناولن ۽ ادبي ڪتابن سان گڏ اوڀر ۽ اولهه جي قومن جي تاريخ ۽ ثقافت جي مطالعي سان جاري رهي. فارسي ٻولي جي اهميت ۽ حيثيت بابت خامنائي جو خيال آهي ته جيڪو به انسان انساني علم ۽ معارف ۾ دلچسپي رکي ٿو، ان کي فارسي ٻولي کي خاص حيثيت ڏيڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته هن ٻولي دنيا جي وڏي جغرافيائي علائقي کي پنهنجي معنوي اثر هيٺ آندو آهي ۽ پنهنجي بلاغت جي طاقت سان قومن جي دلين ۾ جاءِ ٺاهي آهي ۽ انهن لاءِ ثقافت، دين، علم ۽ تهذيب آندي آهي[17]. 2019 ۾ خامنائي چيو ته هو فارسي ٻولي بابت فڪرمند آهي، ڇاڪاڻ ته فارسي ٻولي آهستي آهستي ڪمزور ٿي رهي آهي. هن اهو به چيو ته سرڪاري نشريات ڪڏهن صحيح ٻولي کي فروغ ڏيڻ بدران پرڏيهي لفظ ۽ اصطلاح استعمال ڪن ٿيون.

شاعري

[سنواريو]
2016ع ۾ شاعرن سان ملندي

جڏهن خامنائي مشهد شهر ۾ هو ته هو ادبي انجمنن جهڙوڪ انجمن ادبي فردوسي ۽ انجمن ادبي فرخ جو ميمبر رهيو ۽ هن شاعري به ڪئي آهي. ڪجهه عرصي لاءِ هن وٽ هڪ نوٽ بڪ هوندي هئي جنهن جو نالو هن «سفینه غزل» رکيو هو، جنهن ۾ هو نيون شاعريون لکي رکندو هو جيڪي کيس پسند اينديون هيون. سندس آخري گرفتاري دوران ساواڪ سندس شاعري وارو دفتر ضبط ڪري ورتو ۽ ڪڏهن به واپس نه ڪيو. سندس شاعري ۾ تخلص «امين» آهي[17]. نموني طور هڪ شعر:

ڪاش مان به جنون جي محفل ۾ ٿورو ترسيو هجان ها،

۽ ان جادو ڀري پيالي مان پنهنجا چپ به تر ڪيا هجان ها. هزارين خواهشون راهه ۾ آهن، دل مشتاق ۽ مان حيران،

مان پنهنجي اندر ڏانهن ويندڙ رستو ڪيئن ڳولي سگهان ها.

— [86]


تسنيم نيوز ايجنسي جي مطابق، شاعرن ۽ خامنائي جون ملاقاتون سندس صدارت واري دور کان ٿينديون رهيون آهن ۽ رهبري دوران به جاري رهيون. تسنيم جي چوڻ مطابق، رمضان جي مهيني جي وچ ۾ هر سال ٿيندڙ شاعرن جي ملاقات ادبي حلقن ۾ هڪ پراڻي روايت بڻجي چڪي آهي. نسيم آن لائن جي مطابق، ڪجهه ماڻهو انهن گڏجاڻين کي هڪ طرفي ۽ حڪم تي ٻڌل عمل سمجهن ٿا، جنهن موجب شاعرن کان توقع ڪئي ويندي آهي ته هو سندس هدايتن تي عمل ڪن.

تسنيم نيوز ايجنسي رپورٽ ڏني آهي ته انهن گڏجاڻين ۽ پڙهيل شاعري بابت ڪيترائي ڪتاب جهڙوڪ شب شاعران بی‌دل ۽ با کاروان شعر فارسی لکيا ويا آهن. ايراني شاعرن کان علاوه افغانستان، تاجڪستان، پاڪستان، آذربائيجان، عراق، هندستان، يوڪرين ۽ ترڪي جا شاعر به انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪري شاعري پڙهي چڪا آهن. ترڪي، عراق ۽ آذربائيجان جي ٽن شاعرن کان سواءِ، باقي شاعرن پنهنجي شاعري فارسي ٻولي ۾ پڙهي[87].

اندروني ۽ خارجي سياست

[سنواريو]

اندروني سياست

[سنواريو]

هن دور ۾ اندروني سياست پنجين صدارتي چونڊن ۽ آئين جي ترميم بابت ريفرنڊم سان شروع ٿي. خامنائي جي رهبري جي شروعات کان وٺي هينئر تائين نو حڪومتون قائم ٿي چڪيون آهن.[17]. هاشمي رفسنجاني ۽ خامنائي جا لاڳاپا رفسنجاني جي صدارت واري دور ۾ سٺا هئا. رفسنجاني انهن انقلابي شخصيتن مان هو جيڪي هن جي ويجهو هئا. سڌار پسند صدر سيد محمد خاتمي سان خامنائي جا لاڳاپا دٻاءُ ۽ تناءُ جو شڪار رهيا. خامنائي جي قدامت پسند سوچ ۽ آمريڪا تي گهري بي اعتمادي جي ابتڙ، خاتمي آمريڪا سان ويجهڙائي جو حامي هو. خامنائي پنهنجي سڀ کان وڏي چئلينج کي 2009 جي چونڊن جي واقعن دوران ڏٺو. مخالف ڌر ڌانڌلي جي شڪ جي بنياد تي نتيجن کي رد ڪيو ۽ احتجاج لاءِ گڏ ٿي وئي. ان جي جواب ۾ خامنائي چيو:

«اسان جي ملڪ ۾ چونڊن جا قانوني طريقا ڌانڌلي جي اجازت نٿا ڏين.»

محمود احمدي نژاد جي ٻي صدارتي دور ۾ احمدي نژاد ۽ خامنائي جا لاڳاپا پهرين دور جي ابتڙ خراب ٿي ويا. حسن روحاني جي صدارت دوران ايٽمي معاهدي تائين پهچڻ لاءِ ڳالهين ٿيون، جنهن جو نتيجو برجام (JCPOA) نڪتو. پر پابندين جي خاتمي ۽ ايٽمي مسئلي جي حل جا فائدا ٿوري وقت لاءِ هئا. ڊونلڊ ٽرمپ اعلان ڪيو ته آمريڪا ايٽمي معاهدي مان نڪري ويندو ۽ پابنديون ٻيهر لاڳو ڪندو. خامنائي روحاني تي الزام لڳايو ته هن معاهدي ۾ حد کان وڌيڪ نرمي ڏيکاري.[


8 جنوري 2021 (19 دي 1399) تي خامنائي آمريڪا ۽ برطانيا کان ڪورونا ويڪسين جي درآمد تي پابندي لڳائي ۽ چيو ته آلودہ رت واري اسڪينڊل کي نظر ۾ رکندي هو فرانس مان ويڪسين درآمد بابت به پراعتماد ناهي. هن ايران ۾ ويڪسين ٺاهڻ جي به حمايت ڪئي. سندس رهبري جي دور ۾ اندروني سياست ۾ جن معاملن تي هن زور ڏنو انهن ۾ روزگار ۽ «اقتصاد مقاومتي» جو تصور شامل آهي. هن ماڻهن ۽ حڪومت کي معاشي مسئلن جي حل لاءِ قناعت ۽ اسراف کان بچڻ جي صلاح ڏني آهي. خامنائي ايران ۾ سائنسي ترقي جو حامي رهيو آهي. هو انهن پهرين اسلامي عالمن مان هڪ هو جن اسٽيم سيل تحقيق ۽ علاج لاءِ ڪلوننگ جي اجازت ڏني.


خارجي سياست

چيو وڃي ٿو ته خارجي سياست جي «سڌي ذميواري» خامنائي وٽ آهي ۽ «سندس سڌي راءِ ۽ منظوري کان سواءِ ڪو به فيصلو نه ڪيو ويندو.» هو اسلامي جمهوريه ايران جي خارجي سياست کي هن طرح بيان ڪري ٿو:

«اسان جي سياست مسلمانن جي دفاع ۽ مظلوم قومن جي دفاع تي ٻڌل آهي، ۽ اسان ان کي پنهنجي بنيادي پاليسين مان سمجهون ٿا ۽ ان کان پوئتي نه هٽنداسين. اسان اسلام جا حامي آهيون، مسلمانن جا حامي آهيون ۽ اسلامي بيداري جا حامي آهيون. اسان استحصالي طاقتن طرفان مظلوم قومن جي وسيلن جي استحصال جا مخالف آهيون، اسان استعمار ۽ استحصال جا مخالف آهيون، ۽ هي مخالفت رڳو لفظن ۽ ڳالهين تائين محدود ناهي. اهو اسان جو عقيدو آهي ۽ اسان جي خارجي سياست جو ڍانچو به انهيءَ تي ٻڌل آهي.»

چيو وڃي ٿو ته هو خارجي سياست کي اهڙي طرف هدايت ڪري ٿو جو اولهه سان نه سڌي ٽڪراءُ ٿئي ۽ نه مڪمل ٺاهه. خامنائي يمن ۾ سعودي عرب جي مداخلت جي مذمت ڪئي ۽ سعودي عرب کي اسرائيل سان ڀيٽيو. خامنائي جي چوڻ موجب ايران جي علائقائي سياست آمريڪا جي سياست جي ابتڙ آهي ۽ ايران علائقي ۾ مزاحمتي تحريڪن ۽ اسرائيل خلاف وڙهندڙن جي حمايت ڪري ٿو. هن اهو به چيو ته اسلامي جمهوريه ايران شام جي حڪومت ۽ عوام جي مدد کي «محور مقاومت» جي حمايت سمجهي ٿو ۽ ان تي فخر ڪري ٿو. خامنائي ميانمار ۾ روهينگيا مسلمانن تي ظلم ۽ تشدد جي مذمت ڪئي ۽ ميانمار جي عملي اڳواڻ ۽ نوبل امن انعام يافته آنگ سانگ سوچي کي «بي رحم عورت» سڏيو[88].

خيال

[سنواريو]


اقتصادي خيال

[سنواريو]

علي خامنائي جي خيال موجب اسلامي معيشت ٻن بنيادي ستونن تي بيٺل آهي: «قومي دولت ۾ واڌارو» ۽ «اسلامي سماج جي اندر انصاف سان ورڇ ۽ محرومي جو خاتمو». هر اهڙو معاشي نمونو جيڪو انهن ٻنهي بنيادن کي پورو ڪري سگهي، معتبر سمجهيو وڃي ٿو.[89]

هن 2010ع ۾ پهريون ڀيرو «مزاحمتي معيشت» (اقتصادِ مزاحمتي) جو تصور پيش ڪيو ۽ پوءِ ڪيترين ئي تقريرن ۾ ان تي زور ڏنو.[90] هو ان جي وضاحت هن ريت ڪري ٿو:

«مزاحمتي معيشت جو مطلب اهو آهي ته اسان وٽ اهڙي معيشت هجي جنهن ۾ ملڪ جي اقتصادي واڌ جو سلسلو برقرار رهي؛ ساڳئي وقت عالمي دٻائن جي مقابلي ۾ گهٽ ڪمزور هجي. اها هڪ اهڙي معيشت آهي جيڪا ماڻهن تي ڀاڙي ٿي.»[91]

هن جي نظر ۾ «پيداوار ۾ واڌارو» انتهائي اهم آهي:

«جيڪڏهن توهان واقعي پيداوار ۾ واڌارو آڻي سگهو ٿا، ته ملڪ جا سڀ اهم اقتصادي اشاريہ بدلجي ويندا؛ يعني مستقل روزگار پيدا ٿيندو، بي روزگاري گهٽ ٿيندي، برآمدات وڌنديون، ملڪ کي غير ملڪي زر مبادله حاصل ٿيندو، مهانگائي گهٽ ٿيندي، ۽ انهن سڀني کان علاوه ملڪ ۾ اقتصادي خودمختياري پيدا ٿيندي.»[92]

فوجي خيال

[سنواريو]
2022ع ۾ امام حسن مجتبا يونيورسٽي ۾

علي خامنائي جو خيال آهي ته ايران کي جنگ کان بچڻ لاءِ پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ گهرجي.[93] هن جي مطابق ايران جي علائقائي موجودگي ۽ ميزائل صلاحيتون ناقابلِ مذاڪرات آهن.[94]

قاسم سليماني جي قتل کان پوءِ هن چيو ته ذميوارن لاءِ «سخت بدلو» انتظار ڪري رهيو آهي. هن عين الاسد ايئر بيس تي حملي جو حوالو ڏيندي چيو ته اهڙيون فوجي ڪارروايون ڪافي ناهن، ۽ علائقي ۾ آمريڪا جي «فساد پيدا ڪندڙ موجودگي» ختم ٿيڻ گهرجي.[95]

خامنائي سان منسوب هڪ فتوٰي موجب، ايٽمي هٿيارن ۽ ٻين وڏي تباهي وارن هٿيارن جي پيداوار، ذخيرو ڪرڻ ۽ استعمال حرام آهي. تنهن هوندي به اهڙا ثبوت موجود آهن جيڪي ڳجهي نموني ايٽمي هٿيار حاصل ڪرڻ جي ڪوششن ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جنهن سبب يورپي عملدارن ۾ شڪ پيدا ٿيو آهي[96]. ساڳئي وقت، هو غير فوجي مقصدن لاءِ ايٽمي ٽيڪنالاجي جي اهميت تي زور ڏئي ٿو:

«تيل ۽ گيس جا ذخيرا هميشه لاءِ باقي نٿا رهي سگهن.»[97]

تنهن هوندي به هن فتويٰ جي اعتبار تي بحث موجود آهي—مثال طور ڇا هن وٽ اهڙي فتويٰ جاري ڪرڻ جو اختيار آهي يا اهو ڪنهن به سبب سان رد ٿي سگهي ٿو. آمريڪا پڻ چوي ٿو ته ان جا فيصلا هن فتويٰ تي مبني ناهن ۽ ان جو انهن تي ڪو اثر ناهي[98].

ولايت فقيه بابت خيال

[سنواريو]

علي خامنائي جو خيال آهي:

«ولي فقيه جا اختيار، جيڪڏهن ماڻهن جي ارادي ۽ چونڊ سان ٽڪراءُ ۾ اچن، ته ماڻهن جي فيصلن تي برتري رکن ٿا ۽ انهن تي حاڪم آهن.»

هو سمجهي ٿو ته «ولايت مطلقه فقيه» واري نظام ۾ فقيه ئي اسلامي حڪمران آهي ۽ سندس حڪمراني قيامت تائين جاري رهندي. هن تنقيدن جي جواب ۾، ته اهو نظام فقيه جي ذاتي خواهشن تي هلندو آهي، هن چيو:

«جيڪڏهن ولايت مطلقه فقيه ڪنهن عالم جي هٿ ۾ هجي ته هو پنهنجي خواهش موجب عمل نٿو ڪري سگهي.»

هن وڌيڪ چيو ته هن نظام ۾ لچڪ موجود آهي، يعني قيادت هيٺ ادارا مسلسل وڌيڪ صحيح ۽ مڪمل اختيار ڪندي پاڻ کي تبديل ڪندا رهن ٿا. تنهن هوندي به ڪيترائي ماڻهو کيس آمريت جو الزام ڏين ٿا. 1997ع ۾ حسين علي منتظري سندس مرجعيت تي سوال اٿاريو ۽ کيس ان ميدان ۾ داخل ٿيڻ کان روڪيو.حسن فيروزآبادي موجب، 2012ع جي سياري ۾ خامنائي سرڪاري عملدارن تي سندس هدايتن تي عمل نه ڪرڻ بابت شڪايت ڪئي

فن ۽ ميڊيا بابت خيال

[سنواريو]

خامنائي وٽ موسيقي جي حلال يا حرام هجڻ جا معيار متغير ۽ غير واضح آهن. هو ان جو فيصلو عرفي لحاظ سان مڪلف جي راءِ تي ڇڏي ٿو. اڪثر شيعه فقيهن جيان، هو سازن کي ٻن قسمن ۾ ورهائي ٿو: «حرام لاءِ مخصوص اوزار» ۽ «مشترڪ اوزار»، پر ان لاءِ ڪو واضح معيار پيش نٿو ڪري. هو سمجهي ٿو ته «اسلامي انقلاب» کي دنيا تائين فلم ۽ ناول ذريعي متعارف ڪرايو وڃي ٿو. ان حوالي سان هو چوي ٿو:

«انقلاب بغير ناول جي نٿو ٿي سگهي. روسي ۽ فرانسيسي انقلاب پنهنجي ناولن ذريعي متعارف ٿيا. ساڳيءَ طرح سٺي فلم کان سواءِ به نٿو ٿي سگهي.»[99]

راندين بابت خيال

[سنواريو]

هو نوجوانن کي مسلسل عالمي مقابلن ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿو ته جيئن اسلامي قدرن کي عالمي نوجوانن جي دلين ۽ ذهنن تائين پهچايو وڃي ۽ ايراني ثقافت کي متعارف ڪرايو وڃي. هن جي عوامي بيانن موجب، هو راندين کي هڪ اهم سفارتي اوزار طور ڏسي ٿو.

عورتن بابت خيال

[سنواريو]

علي خامنائي مختلف موقعن تي عورتن ۽ سندن سماجي ڪردار بابت پنهنجا خيال بيان ڪيا آهن. سماجي شموليت بابت هو چوي ٿو:

«جيڪڏهن عورتون ڪنهن قوم جي سماجي تحريڪ ۾ شامل نه ٿين، ته اها تحريڪ ڪامياب نه ٿيندي.»[100]

هو اهو پڻ سمجهي ٿو ته اسلامي اصولن موجب عورتن کي نه ته سماجي، اقتصادي، سياسي يا علمي سرگرمين ۾ زبردستي شامل ڪيو وڃي ۽ نه ئي انهن کي روڪيو وڃي. جيڪڏهن عورتون اهڙين سرگرمين ۾ حصو وٺڻ چاهين ته ڪا رڪاوٽ نه هئڻ گهرجي. تنهن هوندي به، جولاءِ 1997ع ۾ هن عورتن جي برابر شموليت جي خيال کي منفي، سادو ۽ ٻاراڻو قرار ڏنو. هن اهو به چيو ته عورتن جو اعليٰ سرڪاري عهدن تي هجڻ فخر جو باعث ناهي ۽ مغربي سوچ جي قبوليت جي علامت آهي. هو خاندان کي سڀ کان اهم سماجي ادارو سمجهي ٿو ۽ عورت کي ان ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ڏئي ٿو.[101] هو «گهر سنڀالڻ» ۽ «اولاد ڄڻڻ» کي عورتن لاءِ جهاد ۽ هنر قرار ڏئي ٿو. جون 1998ع ۾ هن عورتن جي «سرڪش روين» خلاف ڪارروائي جو حڪم ڏنو، جنهن دوران آگسٽ جي وچ تائين 1800 عورتن ۽ مردن کي «نامناسب لباس ۽ غير اخلاقي روين» جي الزام هيٺ گرفتار ڪيو ويو. هن دور ۾ عورتن جي صحافين ۽ رسالن، جهڙوڪ ’’عورتن‘‘، تي به پابنديون لڳايون ويون[102].

سامراجي مخالفت، آمريڪا ۽ اسرائيل بابت خيال

[سنواريو]

آمريڪا سان لاڳاپا

[سنواريو]

علي خامنه‌اي جي آمريڪا بابت پاليسي سندس تقريرن ۾ مستقل طور تي ظاهر ٿئي ٿي، جنهن ۾ هو آمريڪا سان سخت مخالفت جي اصول تي زور ڏئي ٿو. سندس خيال موجب آمريڪا جي «نظام» ۽ «ايراني عوام» سان دشمني ناقابلِ انڪار آهي. آمريڪا سان مذاڪرات بابت هو موقف اختيار ڪري ٿو ته آمريڪا ظاهري طور دلڪش واعدا ڪري سگهي ٿو، جيڪي عملي طور تي گهڻو ڪري پورا نٿا ٿين؛ تنهنڪري جيستائين ايران ايترو مضبوط نه ٿئي جو ڳالهين دوران آمريڪي دٻاءَ کي برداشت ڪري سگهي، تيستائين آمريڪا سان سڌيون ڳالهيون ڪرڻ مناسب ناهي. 1981ع ۾ تهران يونيورسٽي ۾ وڏي عوامي اجتماع دوران، جنهن ۾ محمد مصدق جي ياد ملهائي وئي ۽ سياسي تبديليءَ جا مطالبا ڪيا ويا، خامنه‌اي پنهنجي تقرير ۾ چيو ته:

«اسان آليندي ۽ مصدق جهڙا لبرل ناهيون جو سي.آء.اي. اسان کي دٻائي سگهي.»

هو برطانيا کي «خبيث انگلينڊ» جي اصطلاح سان ياد ڪري ٿو ۽ دعويٰ ڪري ٿو ته:

«داعش ۽ القاعده کي استعماري قوتن، خاص طور خبيث انگلينڊ، اسلامي جمهوريه ۽ اسلامي بيداري خلاف ٺاهيو آهي.»[103]

ساڳيءَ طرح، هو پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ ڪشمير بابت تڪرار جو ذميوار پڻ برطانيا کي قرار ڏئي ٿو.[104] 2018ع ۾ عيدالفطر جي موقعي تي پنهنجي تقرير ۾ هن عوام جي غير ضروري پرڏيهي سفرن تي به تنقيد ڪئي. ان سلسلي ۾ اڪبر هاشمي رفسنجاني سان منسوب هڪ بيان پڻ موجود آهي، جنهن ۾ آمريڪا سان لاڳاپن بابت اندروني بحثن جو ذڪر ڪيو ويو آهي؛ هي بيان هڪ انٽرويو جي وڊيو جي صورت ۾ سامهون آيو، جيڪو خامنه‌اي جي آفيس پاران آمريڪا تي ڀروسو ڪرڻ جي تنقيد جي پسمنظر ۾ جاري ٿيو.

اسرائيل ۽ صهيونيزم بابت خيال

[سنواريو]

خامنه‌اي اسرائيل جي رياست ۽ صهيونيزم جو مخالف آهي. 2000ع ۾ هن اسرائيل کي «هڪ ڪينسر جهڙو ڦوڙو» قرار ڏيندي چيو ته اهو علائقي مان ختم ٿيڻ گهرجي. 2015ع ۾ ايران جي ايٽمي پروگرام بابت عالمي معاهدي کان پوءِ، هن اظهار ڪيو ته:

«اسرائيل ايندڙ 25 سال نه ڏسندو.»

ساڳي وقت، هن وضاحت ڪئي آهي ته اسرائيل جي خاتمي بابت سندس بيان يهودي قوم جي تباهيءَ جو سڏ ناهي، ۽ ايران کي يهودين سان ڪو به اصولي اختلاف ناهي. سندس خيال ۾، مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن کي اسرائيل جي مستقبل بابت فيصلا ڪرڻ جو حق هئڻ گهرجي. خارجي پاليسي جي لحاظ کان، خامنه‌اي اوڀر ۽ اولهه ٻنهي سان سفارتي لاڳاپا وڌائڻ جي حمايت ڪري ٿو—سواءِ آمريڪا ۽ اسرائيل جي—۽ خاص طور پاڙيسري ملڪن ۽ اوڀر طرف توجهه ڏيڻ کي اوليت ڏئي ٿو.<

هولوڪاسٽ

[سنواريو]

2014ع ۾ نوروز جي موقعي تي پنهنجي هڪ تقرير ۾ خامنه‌اي هولوڪاسٽ بابت شڪ جو اظهار ڪيو. هن چيو:

«هولوڪاسٽ هڪ اهڙو واقعو آهي جنهن جي حقيقت واضح ناهي، ۽ جيڪڏهن ٿيو به هجي ته اهو ڪيئن ٿيو، اهو به معلوم ناهي.»

هن وڌيڪ چيو ته:

«يورپي ملڪن ۾ ڪو به هولوڪاسٽ بابت ڳالهائڻ جي همت نٿو ڪري»

۽ اهو پڻ بيان ڪيو ته اولهه ۾ هولوڪاسٽ بابت بحث ڪرڻ يا ان تي سوال اٿارڻ کي وڏو گناهه تصور ڪيو وڃي ٿو.

صحابه محمد ﷺ ۽ اسلامي دنيا جي وحدت بابت خيال

[سنواريو]

2010ع ۾ خامنه‌اي هڪ فتوٰي جاري ڪيو جنهن مطابق محمد ﷺ جي ازواجن ۽ صحابه جي توهين حرام آهي. ايران ۾ اهڙين ڪيسن ۾ ماڻهن کي توهينِ مقدسات (سبّ النبي) جي الزام هيٺ سزا پڻ ڏني وئي آهي، جنهن ۾ موت جي سزا به شامل رهي آهي. هي فتوٰي سعودي عرب جي شيعه برادري جي هڪ استفتا جي جواب ۾ جاري ڪيو ويو هو

اسلامي دنيا بابت، خامنه‌اي اتحاد، تعاون، ۽ مذهبي اختلافن کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏئي ٿو. هن جي مطابق، مسلمانن جي وچ ۾ اتحاد قائم ٿيڻ سان انهن جي موجوده حالتن ۾ بهتري اچي سگهي ٿي. هن ان حوالي سان چيو:

«جيڪڏهن اها وحدت پيدا ٿي وڃي، ته مسلمانن جي موجوده حالت اهڙي نه رهندي ۽ مسلمان عزت حاصل ڪندا. ’انگريزي شيعه‘ ۽ ’آمريڪي سني‘ هڪ ئي قينچي جا ٻه پٽ آهن؛ انهن جو مقصد مسلمانن کي پاڻ ۾ وڙهائڻ آهي.»

ٻين جي نظر ۾

[سنواريو]

دنيا ۾ خامنائي جو مقام

[سنواريو]

ايڪانومسٽ ڊيموڪريسي انڊيڪس موجب، خامنائي جي حڪومت کي هڪ آمرانه نظام قرار ڏنو ويو آهي جيڪو آزاديءَ جي خلاف بيٺل آهي.[105] فوربز موجب، خامنائي 2015 ۽ 2018 ۾ ترتيبوار دنيا جي 18هين ۽ 17هين سڀ کان وڌيڪ طاقتور شخص طور شمار ڪيو ويو.[106] بي بي سي فارسي ۾ بزرگمهر شرف‌الدين جي هڪ دستاويزي پروگرام موجب، سياست ڏانهن خامنائي جو منطقي ۽ عملي رويو کيس ايران جي جديد تاريخ جي گهڻن حڪمرانن کان الڳ ڪري ٿو.[107]

ٻئي پاسي، جديد تاريخ جو محقق عباس ميلاني، 2022 ۾ ايران جي احتجاجن بابت بي بي سي سان ڳالهائيندي چيو:

«خامنائي پنهنجين غلطين مان سبق وٺڻ جي صلاحيت نٿو رکي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ کي هر شيءِ ڄاڻندڙ سمجهي ٿو.[108]

ڪارنيگي اينڊومينٽ فار انٽرنيشنل پيس 2008 ۾ كريم سجادپور جي قلم سان «خامنائي کي ٻيهر پڙهڻ: ايران جي سڀ کان طاقتور اڳواڻ جو عالمي نظريو» عنوان سان هڪ مضمون شايع ڪيو، جنهن ۾ چيو ويو:

«شايد دنيا ۾ ڪو به اهڙو اڳواڻ نه هجي جيڪو عالمي معاملن ۾ خامنائي جيترو اهم هجي، پر ساڳئي وقت عالمي سطح تي ايترو اڻڄاتل هجي.»

سجادپور جو چوڻ آهي ته ايران بابت هر ڪامياب حڪمت عملي ۾ خامنائي جي مرڪزي ڪردار ۽ آمريڪا بابت سندس گهري بي اعتمادي کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. هن 2019 ۾ خامنائي کي وچ اوڀر جو سڀ کان طاقتور شخص قرار ڏنو ۽ چيو ته هو پنهنجي طاقت انهن ادارن ذريعي لڪائي ٿو جن جا ماڻهو يا ته هن پاڻ مقرر ڪيا آهن يا سندس وفادار آهن[109] «رپورٽرز وِدائوٽ بارڊرز» جي سالياني رپورٽ ۾ خامنائي کي «ميڊيا آزاديءَ جي درندن» ۾ شامل ڪيو ويو آهي.[110] 2000ع ۾ «ڪميٽي ٽو پروٽيڪٽ جرنلسٽس» کيس اظهار جي آزاديءَ جا 10 دشمنن مان هڪ قرار ڏنو. ان سلسلي ۾، ڇهين مجلس جي شروعاتي دور ۾ جڏهن پريس قانون ۾ ترميم جو بل پيش ٿيڻ وارو هو، خامنائي حڪومتي حڪم ذريعي ان کي روڪڻ جو حڪم ڏنو. سماجيات دان ڪاظم علمداري موجب، اسلامي جمهوريه جي آئين ۾ ولي فقيه وٽ لا محدود اختيار آهن ۽ آئين اڳواڻ کي آمراڻي اختيار ڏئي ٿو. ڊيوڊ والچنسڪي پنهنجي ڪتاب «دنيا جا بدترين 20 زنده آمر» ۾ خامنائي کي نائين نمبر تي رکيو. 8 فيبروري 2024 تي ڪمپني ميٽا خامنائي جا سڀ اڪائونٽ بند ڪري ڇڏيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن «خطرناڪ تنظيمن ۽ فردن» جي ترويج بابت ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪئي هئي. انهن ۾ سندس انسٽاگرام اڪائونٽ (5 ملين کان وڌيڪ فالوئرز)، انگريزي انسٽاگرام اڪائونٽ (204 هزار فالوئرز) ۽ فيس بڪ شامل هئا.

ٻين جي نظر ۾ خامنائي جا خيال

[سنواريو]

بي بي سي موجب، سندس نظرين کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي ته ايران ۾ صحافين کي خامنائي کان سوال ڪرڻ جي اجازت ناهي، ۽ سندس تنقيد ڪرڻ جا نتيجا نڪرندا آهن. اهو هميشه هڪ طرفو رابطو آهي: خامنائي منبر تي ويهي تقرير ڪندو آهي ۽ سندس خيالن کي انهن تقريرن مان ئي سمجهڻو پوندو آهي[111]

علي اڪبر ولايتي جي نظر ۾، خامنائي جو جدوجهد وارو طريقو اسلامي فڪر تي ٻڌل آهي، جيڪو قرآن ۽ حديث مان اخذ ڪيل آهي ۽ مادي پرستي، مارڪسزم ۽ لبرل خيالن جي مقابلي ۾ بيٺل آهي. ولايتي سندس ڪاميابي جا سبب سندس گهڻ رخا سوچ، سيد روح‌الله خميني جي تحريڪ جي وسيع رابطي واري نيٽورڪ جو استعمال، منبر جو استعمال ۽ عملي رويو بيان ڪري ٿو.[17]. گيرٿ پورٽر موجب، خامنائي جي ان فتويٰ بابت ته ايٽمي هٿيار ٺاهڻ حرام آهن، ايران طرفان عراق جي ڪيميائي حملن جو جواب نه ڏيڻ اهو ظاهر ڪري ٿو ته ڪيميائي ۽ ايٽمي هٿيارن کان سندس بيزاري گهري ۽ سچي آهي. هن محسن رفيق دوست جي حوالي سان چيو ته خميني به ايران-عراق جنگ دوران اهڙن هٿيارن جي پيداوار ۽ استعمال کي حرام قرار ڏنو هو، باوجود ان جي ته انهن کي ٺاهڻ جون ڪوششون ٿي رهيون هيون. 2012 کان باراڪ اوباما جي حڪومت خامنائي جي ايٽمي مخالف فتويٰ جي آجيان ڪئي[112]. تنهن هوندي به، آمريڪي پرڏيهي وزارت جي ترجمان نيد پرائيس موجب، خامنائي جو فتويٰ ڪڏهن به آمريڪا جي پاليسي ٺاهڻ جو بنياد نه رهيو آهي ته جيئن ايران کي ايٽمي هٿيار حاصل ڪرڻ کان روڪيو وڃي. مائيڪ پومپيو، خامنائي جي هولوڪاسٽ بابت نظرين تي چيو:

«آمريڪا خامنائي جي نفرت انگيز ۽ يهودي مخالف بيانن جي مذمت ڪري ٿو؛ اهڙا بيان ٽوئيٽر يا ٻين سماجي ميڊيا تي ڪو به جاءِ نٿا رکن. اسان ڄاڻون ٿا ته خامنائي جي اهڙي ٻولي ايران جي عوام جي برداشت واري روايت جي عڪاسي نٿي ڪري.»[113]

حميد ڪيهان موجب (بي بي سي تي)، «معاشي مزاحمت» جون عام پاليسيون 2013 جي آخر ۾، ٻاهرين پابندين سبب وڌندڙ معاشي مسئلن جي دوران، 24 شقن ۾ حڪومت کي ڏنيون ويون. هن جو چوڻ آهي ته هن دستاويز جو وڏو حصو اهڙن نعريبازي تي ٻڌل هدفن تي مشتمل آهي جيڪي نظرياتي طور سٺا پر عملي طور لاڳو ڪرڻ مشڪل آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه حصن ۾ اهڙيون حڪمت عمليون آهن جيڪي موجوده حالتن ۾ حاصل ڪرڻ ناممڪن آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه پهلو عملي طور لاڳو ٿي سگهن ٿا. فريدون خاوند موجب، مجموعي طور اهي پاليسيون اهڙن عام هدفن جو مجموعو آهن جيڪي دنيا جي گهڻن ملڪن جي اقتصادي منصوبن ۾ به ڏسي سگهجن ٿا، ۽ سوال اهو آهي ته اهي اڳ ڇو لاڳو نه ڪيا ويا.

ٻين جي نظر ۾ خامنائي جي ڪارڪردگي

[سنواريو]

سرج ميشل ۽ پائولو ووڊز موجب، خامنائي جون تقريرون «ڌمڪين ۽ خالي نعريبازي» تي ٻڌل آهن، جيڪي سازشي نظريي ۽ سخت آمريڪا مخالف سوچ سان گڏ آهن. سندن خيال ۾، هو هر هنڌ «دشمنن جي سازش» ڏسي ٿو ۽ مغربي طاقتن کي «متڪبر»، «شيطاني»، «لالچي»، «نفرت انگيز»، «واپسگرا», «برتر»، «سرطاني»، «ظالم»، «زهريلو» ۽ «شيطان جو مجسمو» قرار ڏئي ٿو. اهي صفتون مغربي حڪومتن سان گڏ سندن خفيه ادارن (سي آءِ اي، موساد وغيره) لاءِ به استعمال ٿين ٿيون.[114]

آمريڪا جي اڳوڻي صدر ڊونلڊ ٽرمپ چيو:

«ايران جا شريف ماڻهو، جيڪي آمريڪا سان محبت ڪن ٿا، اهڙي حڪومت جا حقدار آهن جيڪا انهن کي سندن خوابن تائين پهچڻ ۾ مدد ڪري، نه⁠تہ انهن کي عزت طلب ڪرڻ تي قتل ڪري. ايران جي اڳواڻن کي دهشتگردي ڇڏڻ گهرجي ۽ ملڪ کي تباهي ڏانهن وٺي وڃڻ بدران ٻيهر عظيم بڻائڻ گهرجي.»[115]

10 ڊسمبر 2022 تي ايران جي احتجاجن دوران، ابوالفضل قدیانی محسن شڪاري جي ڦاسي بعد چيو:

«هو هڪ مڪمل آمر ۽ خونخوار حڪمران آهي؛ هو ڄاڻي ته هو ايران جي ماڻهن کي ڦاسين ۽ گرفتارين سان ڊڄائي نٿو سگهي، بلڪه اهي عمل ماڻهن جي عزم کي وڌيڪ مضبوط ڪن ٿا.»[116]

26 ڊسمبر 2022 تي هن وڌيڪ چيو:

«خامنائي ايران جي قوم جو سڀ کان وڏو دشمن آهي ۽ مڪمل طور ‘مفسد في الارض’ آهي؛ يقين رکو هي حڪومت ختم ٿيندي.»

جولاءِ 2022 ۾، قدیانی چيو:

«صرف خامنائي کي هٽائڻ سان ئي هڪ آزاد عدليه قائم ٿي سگهي ٿي، جيڪا جمهوريت ۽ انصاف جي بنيادي شرط آهي.»

24 آگسٽ 2025 جي هڪ خط ۾ هن لکيو:

«خميني جي سياسي ورثي کي تاريخ ۾ دفن ڪرڻ گهرجي ۽ ان تي منصفانه ۽ علمي تنقيد مستقبل جي بهتري لاءِ ضروري آهي. اصل ڳالهه خميني ۽ خامنائي جي ورثي کان اڳتي وڌڻ آهي.»

قتل

[سنواريو]
آذربائيجاني صدر الهام عليوف باڪو ۾ ايراني سفارتخاني جو دورو ڪري رهيو آهي تہ جيئن خامنئي جي لاڏاڻي تي تعزيت جو اظھار ڪري سگهجي، 4 مارچ 2026ع

28 فيبروري 2026ع تي، ايران ۾ ڪيترن ئي نشانن تي وڏي پيماني تي آمريڪي ۽ اسرائيلي ميزائل حملا ڪيا ويا.[117] ان ڏينھن کانپوءِ، رائٽرز هڪ گمنام اسرائيلي اهلڪار جي رپورٽ شايع ڪئي جنھن دعويٰ ڪئي تہ خامنئي جو لاش ملي ويو آهي، ۽ هو فوت ٿي چڪو آهي.[118] ايراني اسٽيٽ ٽي وي 1 مارچ 2026ع تي صبح جو 5:00 وڳي جي لڳ ڀڳ ايران معياري وقت مطابق خامنئي جي موت جي تصديق ڪئي.[lower-alpha 3][120][119][121] ٻڌايو ويو تہ خامنئي کي ان وقت قتل ڪيو ويو جڏهن هو پنھنجي آفيس ۾ موجود هو.[122][123] 2 مارچ 2026ع تي، اها تصديق ڪئي وئي تہ خامنئي جي گهر واري، منصوره خجسته باقرزاده حملي ۾ لڳل زخمن جي ڪري ٻن ڏينھن کانپوءِ لاڏاڻو ڪري وئي.[124][125] فارس نيوز ايجنسي جي مطابق، کيس مشھد ۾ دفن ڪيو ويندو، جيڪو خامنئي جي پيدائش جو شھر ۽ سندس پيءُ جي وفات جو هنڌ آهي.[126]

قاتلاڻي حملي کان اڳ سندس رھائش جي تصوير

نوٽ

[سنواريو]
  1. ↑ 6 آگسٽ 1989ع تائين قائم مقام
  2. ↑ سپريم ليڊر جي حيثيت ۾ هو اسلامي جمهوريه ايران جي هٿياربند فوجن جي سپهه سالار طور سرگرم رهيو.
  3. ↑ فارس نيوز ايجنسي حملن کانپوءِ سندس ڌيءَ، ناٺي، ننھن ۽ پوٽي جي موت جي خبر ڏني وئي [119]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "چه کسی در نخستین انتخابات خبرگان اول شد؟ +جدول ("Who came first in the first election of the Experts?" )". mashreghnews.ir. 7 January 2014. اصل نسخو مان 10 October 2017 تي محفوظ ڪيل.
  2. ↑ "Parliament members" (فارسي ۾). Iranian Majlis. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 July 2014 تي محفوظ ڪيل. 28 October 2014 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ Raee, Sajjad (Winter 2008). Ardestani, Hussein. ed. (fa ۾)Negin-e Iran - Quarterly for Studies of Iran–Iraq War 7 (26): 9–24. http://www.negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf. Retrieved 15 January 2018. آرڪائيو ڪيا ويا 28 April 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  4. 1 2 Velayati, Ali Akbar. "Ayatollah Ali Khamenei". The Great Islamic Encyclopedia (in Persian). Archived from the original on 11 February 2017. Retrieved 3 April 2017.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 سنڌي سفرناما : خامنائي ۽ خاتمي - الطاف شيخ
  6. ↑ Baker, Lauren (2017). The Ayatollahs and the Republic.
  7. ↑ Encyclopaedia Britannica. "Ali Khamenei".
  8. ↑ United States Department of State (2016). Iran 2015 Human Rights Report (PDF) (Report). U.S. Department of State. اصل نسخي مان 14 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 16 January 2023 تي حاصل ڪيل.{{cite report}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (ڳنڍڻو)
  9. ↑ Encyclopaedia Britannica. "Ali Khamenei".
  10. ↑ Baker, Lauren (2017).
  11. ↑ International political reports on Iran foreign policy.
  12. ↑ Middle East political analysis reports.
  13. ↑ Committee to Protect Journalists reports.
  14. ↑ US Sanctions Reports 2019.
  15. ↑ Iran International News, 2026.
  16. ↑ Reuters News, 2026.
  17. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 ولایتی، علی‌اکبر (۱۳۹۲). «خامنه‌ای، آیت‌الله سیدعلی». در موسوی بجنوردی، کاظم. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد ۲۱. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ص ۶۷۳–۷۰۷. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۳۲۶-۱۹-۱.
  18. 1 2 3 "Khameneʿi, ʿAlī". The Oxford Encyclopedia of the Islamic World. Oxford University Press. 2009. 16 January 2023 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ Hovsepian-Bearce, Political Ideology of Ayatollah Khamenei.
  20. ↑ Hovsepian-Bearce.
  21. 1 2 3 Hovsepian-Bearce, Yvette (2016). The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran. Abingdon, Oxon: Routledge. ص. 62. ISBN 978-1-138-81310-6.
  22. ↑ Iran historical sources.
  23. ↑ Iran political history sources.
  24. ↑ "زندگی‌نامه رهبرعالی قدر انقلاب". همشهری (فارسی ۾). همشهری آنلاین.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  25. ↑ "زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش سوم) دوران کودکی و مدرسه". رادیو فردا (فارسی ۾). رادیو فردا. {{cite web}}: Check |archive-url= value (مدد); Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  26. ↑ "زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش دهم)- راهیابی به حلقه خاص خمینی". رادیو فردا (فارسی ۾). رادیو فردا.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  27. 1 2 "زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش یازدهم)-جبهه‌گیری در برابر اولین رئیس‌جمهوری منتخب ایران". رادیو فردا (فارسی ۾). رادیو فردا.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  28. ↑ "زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوازدهم)-در مجلس اول علیه بنی‌صدر»، رادیوفردا". رادیو فردا (فارسی ۾). رادیو فردا.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  29. 1 2 "تصویر اولین حضور آیت‌الله خامنه‌ای در نماز جمعه تهران". همشهری آنلاین (فارسی ۾). همشهری آنلاین. {{cite web}}: Text "۲۴۰ بار اقامه نماز در ۴۰ سال" ignored (مدد)CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  30. ↑ "خامنه‌ای به جوانان فرانسه: از رئیس‌جمهورتان بپرسید چرا تردید در هولوکاست، جُرم اما اهانت به پیامبر آزاد است؟". تسنیم (فارسی ۾). خبرگزاری تسنیم.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  31. 1 2 "ترور علی خامنه‌ای، ۳۵ سال بعد". بی‌بی‌سی فارسی (فارسی ۾). بی‌بی‌سی.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  32. ↑ "زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش چهاردهم)- روزی که خامنه‌ای ترور شد»، رادیو فردا". رادیو فردا (فارسی ۾). رادیو فردا. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (مدد)CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  33. ↑ "عامل و طراح سوءقصد به جان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسی بود؟ / شباهت‌های دو گروه تروریستی". خبرآنلاین (فارسی ۾). خبرآنلاین.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  34. ↑ "بنی صدر: آقای خامنه‌ای از روحانیان انقلابی خیلی عقب‌تر بود". بی‌بی‌سی فارسی (فارسی ۾). بی‌بی‌سی. {{cite web}}: Check |archive-url= value (مدد)CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو) CS1 maint: url-status (ڳنڍڻو)
  35. ↑ "دروغ‌های بنی صدر پیرامون امام خامنه ای". مشرق نیوز (فارسی ۾). مشرق نیوز.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  36. ↑ خبرآنلاین، «روایت میرسلیم از اختلاف نظرها بین خامنه‌ای و موسوی»، خبرگزاری خبرآنلاین.
  37. ↑ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، «بازخوانی یک واقعه تاریخی / رئیس‌جمهوری که مظلوم بود و به مخالفت با ولایت متهم شد»، وبگاه ایرنا، https://www.irna.ir/news/80674248
  38. 1 2 خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، «دربارهٔ شورای عالی انقلاب فرهنگی»، وبگاه ایرنا، https://www.irna.ir/news/83585931
  39. ↑ بی‌بی‌سی فارسی، «واکنش خامنه‌ای در سه دهه حکمرانی به اعتراضات چه بوده؟»، ۱۱ مهر ۱۴۰۱، https://www.bbc.com/persian/iran-features-63100098
  40. ↑ بی‌بی‌سی فارسی، «قتل‌های زنجیره‌ای ایران، بیست سال بعد»، ۳۰ آبان ۱۳۹۷، https://www.bbc.com/persian/iran-46297953
  41. ↑ ایران اینترنشنال، «آیت‌الله خامنه‌ای و «قتل‌های زنجیره‌ای»»، ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸، https://old.iranintl.com/ايران/آیت‌الله-خامنه‌ای-و-قتل‌های-زنجیره‌ای[مئل ڳنڍڻو]
  42. ↑ صدای آمریکا، «مروری بر اعتراضات مردمی پس از انقلاب اسلامی ایران؛ از مبارزه با حجاب اجباری تا مطالبات معیشتی»، بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی، https://ir.voanews.com/a/major-protests-in-iran-post-revolution/6316847.html
  43. ↑ بی‌بی‌سی فارسی. «۲۰ سالگی توقیف مطبوعات؛ "غمی که دائمی‌شد"». وبگاه بی‌بی‌سی فارسی. https://www.bbc.com/persian/iran-features-52388017
  44. ↑ Voice of America, “Iran Protests Spread to 10 Cities in Widest Unrest Since January,” VOA News, 2018, https://web.archive.org/web/20190327145956/https://www.voanews.com/a/iran-protests-spread-to-10-cities-in-widest-unrest-since-january/4511936.html
  45. 1 2 دویچه‌وله فارسی. «خیز نمایندگان برای تک نرخی کردن بنزین؛ حرکتی سیاسی یا مردمی؟». وبگاه دویچه‌وله فارسی. https://www.dw.com/fa-ir/خیز-نمایندگان-برای-تک-نرخی-کردن-بنزین-حرکتی-سیاسی-یا-مردمی/a-51455251
  46. ↑ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا). «حمایت مقام معظم رهبری از تصمیم سران سه قوه». وبگاه ایرنا. https://www.irna.ir/news/83559704
  47. ↑ یورونیوز فارسی، «رهبر ایران با حمایت از افزایش بهای بنزین: تخریب و آتش زدن کار اشرار است»، ۱۷ نوامبر ۲۰۱۹، https://farsi.euronews.com/2019/11/17/iran-s-khamenei-backed-gasoline-price-rising-and-blames-enemies-for-sabotage-in-protests
  48. ↑ صدای آمریکا، «حکم حکومتی خامنه‌ای؛ نمایندگان مجلس حتی اختیار مخالفت با افزایش سه‌برابری قیمت بنزین را هم ندارند»، ۳ آذر ۱۳۹۸، https://ir.voanews.com/a/iran-protest-parlemanto/5178897.html
  49. ↑ رادیو فردا. «رویترز: خامنه‌ای دستور داد «هر کار لازم است بکنید»، «۱۵۰۰» نفر کشته شدند». وبگاه رادیو فردا. https://www.radiofarda.com/a/reuters-on-khamenei-1500-protesters-killed/30339975.html
  50. ↑ صدای آمریکا. «رویترز: با دستور خامنه‌ای حدود ۱۵۰۰ نفر از معترضان کشته شدند». وبگاه صدای آمریکا. https://ir.voanews.com/a/iran-protests/5216587.html
  51. ↑ بی‌بی‌سی فارسی، «موافقت رهبر ایران با 'شهید' خواندن بعضی کشته‌شدگان اعتراض‌های آبان»، ۱۳ آذر ۱۳۹۸، https://www.bbc.com/persian/iran-50659530
  52. ↑ United States Department of State. «U.S. Department of State». Archived from the original on 30 December 1996. Retrieved 3 January 2020. https://www.state.gov/
  53. ↑ ایندیپندنت فارسی. «سپاه از حمله سنگین موشکی به پایگاه هوایی آمریکا در عراق خبر داد». ۸ ژانویه ۲۰۲۰. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://www.independentpersian.com/node/36141
  54. ↑ رادیو زمانه. «شعار در برابر پلی‌تکنیک: مرگ بر این ولایت، این همه سال جنایت». Radio Zamaneh. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳.
  55. ↑ رادیو فردا. «اعتراض‌ها به سرنگونی هواپیمای مسافربری توسط سپاه، به شهرهای مختلف کشیده شد». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. https://www.radiofarda.com/a/30372730.html
  56. ↑ رادیو فردا. «از «این ماه ماه آخره» تا «فرمانده کل قوا، استعفا، استعفا»». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۹ ژانویه ۲۰۲۳. https://web.archive.org/web/20200116203424/https://www.radiofarda.com/a/slogans_iran_protests_leader_revolutionary_guards/30373178.html
  57. ↑ صدای آمریکا. «ادامه اعتراضات دانشجویان به شلیک موشک به هواپیمای اوکراینی؛ دست‌کم ۴ دانشجو در اعتراضات بازداشت شدند». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://ir.voanews.com/a/iran-protests/5243237.html
  58. ↑ رادیو فردا. «تشکر «او» از مسئولان شلیک به هواپیما». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. https://www.radiofarda.com/a/sixth-hour-khamenei-on-plane-shooting/30383480.html
  59. ↑ رادیو فردا. «تشکر «او» از مسئولان شلیک به هواپیما». دریافت‌شده در ۲۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://www.radiofarda.com/a/sixth-hour-khamenei-on-plane-shooting/30383480.html
  60. ↑ Radio Farda. «اعلام برائت خواهرِ خامنه‌ای از «خلافت مستبدانه» رهبر جمهوری اسلامی». Archived from the original on 7 December 2022. Retrieved 24 December 2022. https://www.radiofarda.com/a/ali-khamenei-s-sister-openly-opposes-her-brother-s-authoritarian-policies/32165370.html
  61. ↑ رادیو فردا. «اعلام برائت خواهرِ خامنه‌ای از «خلافت مستبدانه» رهبر جمهوری اسلامی». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۷ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۴ دسامبر ۲۰۲۲. https://www.radiofarda.com/a/ali-khamenei-s-sister-openly-opposes-her-brother-s-authoritarian-policies/32165370.html
  62. ↑ صدای آمریکا. «خامنه‌ای از شبه نظامیان بسیجی موظف به سرکوب معترضان تمجید کرد». ۲۶ نوامبر ۲۰۲۲. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۵ دسامبر ۲۰۲۳. https://www.darivoa.com/a/6851114.html
  63. ↑ صدای آمریکا. «دهمین هفته اعتراض‌های سراسری؛ خامنه‌ای: «بساط شرارت» جمع خواهد شد». ۱۹ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۲۵. https://ir.voanews.com/a/iran-khamenei-threatens-protesters/6841481.html
  64. ↑ صدای آمریکا. «سازمان‌های حقوق‌بشری: حدود ۵۰ معترض طی یک هفته در کردستان، کرمانشاه و آذربایجان‌غربی کشته شدند». ۲۱ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۲۵. https://ir.voanews.com/a/iran-kurdistan-protests/6843762.html
  65. ↑ صدای آمریکا. «علی خامنه‌ای حملات حماس را «حماسه» نامید و از طراحان آن تقدیر کرد». ۱۰ اکتبر ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۳. https://ir.voanews.com/a/ali-khamenei-called-the-attacks-of-hamas-epic-and-praised-its-designers/7304168.html
  66. ↑ Wintour, Patrick. «Iran braces for Israeli strikes as supreme leader calls for west to leave Middle East». The Guardian. ۲ اکتبر ۲۰۲۴. دریافت‌شده در ۲ اکتبر ۲۰۲۴. https://www.theguardian.com/world/2024/oct/02/iran-braces-israeli-strikes-supreme-leader-west-leave-middle-east
  67. ↑ دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. «دیدار نخبگان و استعدادهای برتر علمی با رهبر انقلاب». ۱۱ مهر ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۱ مهر ۱۴۰۳. https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=57741 آرڪائيو ڪيا ويا 2025-08-17 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  68. ↑ Fassihi, Farnaz. "Inside Iran's Preparations for War and Plans for Survival". The New York Times. 22 February 2026. Retrieved 22 February 2026. https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html
  69. ↑ سانچو:حوالو:سید علی خامنه‌ای
  70. ↑ سانچو:حوالو:سید علی خامنه‌ای
  71. ↑ رادیو فردا، «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوم)- معرفی برادران و خواهران»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFرادیوفردا22، حاصل ڪيل 2026.
  72. ↑ صدای آمریکا، «توضیحات هادی خامنه‌ای در مجلس راجع به کاریکاتور اهانت‌آمیز»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFصدای_آمریکا2، حاصل ڪيل 2026.
  73. ↑ بی‌بی‌سی فارسی، «کاریکاتور روزولت در ایران بحران آفرید»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFبی‌بی‌سی9، حاصل ڪيل 2026.
  74. ↑ نیویورک تایمز، «خواهر رئیس‌جمهور ایران برای پیوستن به شوهرش در عراق از کشور گریخت»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFنیویورک_تایمز1، حاصل ڪيل 2026.
  75. ↑ https://www.mashreghnews.ir/news/253025/اعضای-شورای-نمایش-معرفی-شدند. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد); Unknown parameter |حاصل ڪيل= ignored (مدد); Unknown parameter |عنوان= ignored (مدد); Unknown parameter |ناشر= ignored (مدد); Unknown parameter |ويب سائيٽ= ignored (مدد); Unknown parameter |ٻولي= ignored (مدد)
  76. ↑ مشرق. «ماجرای ازدواج سیدعلی/ خطبه عقد را چه کسی خواند؟». ۸ آذر ۱۳۹۱. https://www.mashreghnews.ir/news/172679/ماجرای-ازدواج-سیدعلی-خطبه-عقد-را-چه-کسی-خواند، حاصل ڪيل ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۴.
  77. ↑ اسپوتنیک. «همسران رؤسای جمهور ایران -- منصوره خجسته باقرزاده». bokroom.ir. [مرده ڪڙي] https://bokroom.ir/news/31729/کتاب-شناسی-امام-رضا-ع،[مئل ڳنڍڻو] حاصل ڪيل 2026.
  78. ↑ ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.
  79. ↑ ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.
  80. ↑ ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.
  81. ↑ رادیو فردا. «درس خارج فقه آیت‌الله خامنه‌ای و تربیت تکنیسین‌های دیوانسالاری مذهبی». radiofarda.com https://radiofarda.com/a/f35_Khamenei_Seminary_Com/2030152.html،[مئل ڳنڍڻو] حاصل ڪيل 2026.
  82. ↑ صالحات. «اعلمیت یا اصلح بودن تقلید از خامنه‌ای». https://web.archive.org/web/20190112195249/http://salehat.ir/index.php/component/content/article/96-khamenei/feghahat/144--1373-v15-144، حاصل ڪيل 2026.
  83. ↑ سایت شخصی کدیور. «مخالفان مرجعیت رهبری در جامعهٔ مدرسین». حاصل ڪيل 2026.
  84. ↑ . ISBN 978-1-138-81310-6. {{cite book}}: Missing or empty |title= (مدد); Unknown parameter |آخري= ignored (مدد); Unknown parameter |جاءِ= ignored (مدد); Unknown parameter |سال= ignored (مدد); Unknown parameter |صفحو= ignored (مدد); Unknown parameter |عنوان= ignored (مدد); Unknown parameter |ناشر= ignored (مدد); Unknown parameter |پهريون= ignored (مدد)
  85. ↑ . ISBN 978-1-138-81310-6. {{cite book}}: Missing or empty |title= (مدد); Unknown parameter |آخري= ignored (مدد); Unknown parameter |جاءِ= ignored (مدد); Unknown parameter |سال= ignored (مدد); Unknown parameter |صفحو= ignored (مدد); Unknown parameter |عنوان= ignored (مدد); Unknown parameter |ناشر= ignored (مدد); Unknown parameter |پهريون= ignored (مدد)
  86. ↑ https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=35791. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد); Unknown parameter |حاصل ڪيل= ignored (مدد); Unknown parameter |عنوان= ignored (مدد); Unknown parameter |ناشر= ignored (مدد); Unknown parameter |ويب سائيٽ= ignored (مدد); Unknown parameter |ٻولي= ignored (مدد)
  87. ↑ نسیم آنلاین. «رسانه‌های خارجی دربارهٔ علاقه آیت‌الله خامنه‌ای به شعر و ادبیات چه می‌گویند؟». ۳۰ فروردین ۱۴۰۰. http://nasimonline.ir/Content/Detail/2041365/رسانه-های-خارجی-درباره-علاقه-آیت-الله-خامنه-ای-به-شعر-و-ادبیات-چه-می-گویند،[مئل ڳنڍڻو] حاصل ڪيل 2026.
  88. ↑ رادیو فردا. «نظر آقای رئیس‌جمهور “The Latest: Indonesia sends 34 tons of aid for Rohingya”, NY Daily News نظر بنده نزدیک‌تر است». حاصل ڪيل 2026.
  89. ↑ «اقتصاد اسلامي»، دفترِ حفظ و نشر آثارِ آيت الله خامنه‌اي، khamenei.ir. «اقتصاد اسلامي». حاصل ڪيل: https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=1161&npt=8[مئل ڳنڍڻو]
  90. ↑ «طراحي ماڊلِ تعاملي گونه‌هاي فرهنگِ سازماني»، فرهنگ در دانشگاه اسلامي.
  91. ↑ خامنه‌اي ڊاٽ آئي آر (khamenei.ir)، «اقتصاد مقاومتي، قرارگاه اقتصاد مقاومتي». حاصل ڪيل: https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=12471&npt=1[مئل ڳنڍڻو]
  92. ↑ خامنه‌اي ڊاٽ آئي آر (khamenei.ir)، «جهش توليد». حاصل ڪيل: https://farsi.khamenei.ir/search-result?q=%D8%AC%D9%87%D8%B4%20%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF&nt=99,101,2,4,9,1,16[مئل ڳنڍڻو],
  93. ↑ «ڪاميني چيو ته ايران کي جنگ روڪڻ لاءِ فوجي طاقت وڌائڻ گهرجي»، رائيٽرز (Reuters). حاصل ڪيل: https://www.reuters.com/article/world/khamenei-says-iran-should-increase-military-might-to-prevent-war-idUSKBN2020B5/
  94. ↑ «ڪاميني جي 2021ع جي پهرين تقرير: آمريڪي ڪمزوري ۽ ايراني خودانحصاري تي ٻيهر زور»، واشنگٽن انسٽيٽيوٽ (Washington Institute). حاصل ڪيل: https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/khameneis-first-speech-2021-reemphasizing-us-weakness-iranian-self-reliance
  95. ↑ «قاسم سليماني جي قتل تي ’سخت بدلو‘: ’مناسب وقت‘ جيڪو نه آيو ۽ ’مناسب جاءِ‘ جيڪا نه ملي»، بي بي سي نيوز فارسي. بائيگاني ڪيل: ۱۳ آڪٽوبر ۲۰۲۲ع. حاصل ڪيل: ۲۰۲۲-۱۰-۱۳. https://www.bbc.com/persian/iran-55500811
  96. ↑ «آمريڪا لاءِ اهڙو ايران آپشن جيڪو نظرانداز ڪيو وڃي ٿو»، ايشيا ٽائمز. بائيگاني ڪيل: 17 جون 2018ع. حاصل ڪيل: https://web.archive.org/web/20060316201913/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HC17Ak02.html
  97. ↑ «ايران چوي ٿو ته يورينيم جي افزودگي روڪڻ وارو ناهي»، رائيٽرز. حاصل ڪيل: https://www.reuters.com/article/world/iran-says-it-will-not-stop-uranium-enrichment-idUSTRE4941KO/
  98. ↑ «نيڊ پرائس چوي ٿو ته خامنه‌اي جو فتويٰ آمريڪا جي ايٽمي هٿيارن تائين ايران جي رسائي روڪڻ بابت فيصلن جو ڪڏهن به بنياد نه رهيو آهي»، صدائے آمريڪا. بائيگاني ڪيل: ۳ آڪٽوبر ۲۰۲۲ع. حاصل ڪيل: ۲۰۲۲-۱۰-۱۳. https://ir.voanews.com/a/us-iran-ned-price-khamenei-fatva/6394845.html
  99. ↑ خامنه‌اي ڊاٽ آئي آر (khamenei.ir)، «در مخاطب‌شناسي دچار توهم بوديم». بائيگاني ڪيل: ۵ جولاءِ ۲۰۱۶ع. حاصل ڪيل: https://web.archive.org/web/20160811155132/http://farsi.khamenei.ir/others-note?id=24174
  100. ↑ خامنه‌اي ڊاٽ آئي آر (khamenei.ir)، «حضور زنان در صحنه». حاصل ڪيل: https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=4004 آرڪائيو ڪيا ويا 2021-10-17 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  101. ↑ سعيديان، مريم؛ يراقي، سعيده. «راهکارهاي مقابله با فرهنگ غرب». پاسداري فرهنگ انقلاب اسلامي. حاصل ڪيل: https://www.sid.ir/paper/235526/
  102. ↑ Hughes، Donna M. «Women and Reform in Iran». University of Rhode Island.
  103. ↑ [197]
  104. ↑ [198]
  105. ↑ چائنا چيلينج (PDF) (Report) (انگريزي ۾). ايڪانومسٽ انٽيليجنس يونٽ. 2021. اصل نسخو (PDF) مان 2022-04-01 تي محفوظ ڪيل. 2026-04-08 تي حاصل ڪيل.
  106. ↑ "فوربس: پوتین در صدر فهرست قدرتمندترین شخصیت‌های جهان قرار گرفت" (فارسي ۾). بي بي سي فارسي. 27 نومبر 2022 تي حاصل ڪيل. {{cite news}}: |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  107. ↑ [219]
  108. ↑ بزرگمهر شرف‌الدين (17 سيپٽمبر 2011). "آيت الله خامنائي؛ مرد فضاهای خالی" (فارسي ۾). بي بي سي فارسي. اصل نسخو مان 3 جولاءِ 2016 تي محفوظ ڪيل. 2026-04-08 تي حاصل ڪيل. {{cite news}}: Check date values in: |archive-date= (مدد); More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (مدد)
  109. ↑ ڪريم سجادپور (3 آڪٽوبر 2019). "Iranian Supreme Leader Ali Khamenei Is One Despot Trump Might Not Win Over" (انگريزي ۾). ٽائيم. اصل نسخو مان 9 ڊسمبر 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 نومبر 2022 تي حاصل ڪيل. {{cite news}}: More than one of |accessdate= and |access-date= specified (مدد); More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (مدد)
  110. ↑ "گزارشگران بدون مرز نام آيت الله خامنائي کي «ميڊيا آزاديءَ جي درندن» ۾ شامل ڪيو" (فارسي ۾). صدای آمريڪا. 7 جولاءِ 2021 تي حاصل ڪيل. {{cite news}}: Check date values in: |access-date= (مدد)
  111. ↑ "انتقاد از آيت الله خامنائي چقدر هزينو دارد؟" (فارسي ۾). بي بي سي فارسي.
  112. ↑ گيرٿ پورٽر (16 آڪٽوبر 2014). "When the Ayatollah Said No to Nukes" (انگريزي ۾). فارين پاليسي. اصل نسخو مان 21 سيپٽمبر 2017 تي محفوظ ڪيل. 21 آگسٽ 2015 تي حاصل ڪيل. {{cite news}}: More than one of |accessdate= and |access-date= specified (مدد); More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (مدد)
  113. ↑ "واکنش‌ها به کاربرد کليدواژه يهودي‌ستيزانه نازي‌ها در پوستر سايت خامنائي" (فارسي ۾). ڊيوئچه ويله.
  114. ↑ ميشل, سرژ; ووڊز, پائولو (2010). رهبر (فارسي ۾). لاله پويا پاران ترجمو ڪيل. پيرس: برنارڊ گراسه. ص. 351–.
  115. ↑ "ٽرمپ خامنائي جي فارسي ٽوئيٽ جو جواب ڏنو" (فارسي ۾). ريڊيو فردا.
  116. ↑ "ابوالفضل قدياني: خامنائي ملت ايران کي ڦاسين ۽ گرفتارين سان مرعوب نٿو ڪري سگهي" (فارسي ۾). ريڊيو فردا. 24 ڊسمبر 2022 تي حاصل ڪيل. {{cite news}}: |archive-date= requires |archive-url= (مدد)
  117. ↑ Sanya Burgess; Molly Blackall (1 March 2026). "How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour". The i Paper (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 March 2026 تي محفوظ ڪيل. 2 March 2026 تي حاصل ڪيل.
  118. ↑ Stewart, Phil; Hafezi, Parisa; Rose, Emily; Mills, Andrew (28 February 2026). "Iranian leader Khamenei killed in strikes, Israel says". Reuters: Yahoo. 28 February 2026 تي حاصل ڪيل – www.reuters.com/business/aerospace-defense/israel-us-launch-strikes-iran-2026-02-28/ وسيلي.
  119. 1 2 Jon Gambrell; Melanie Lidman; Josh Boak; Eric Tucker (28 February 2026). "Iranian state media say country's supreme leader is dead". AP News (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 February 2026 تي محفوظ ڪيل. 1 March 2026 تي حاصل ڪيل. Citing unidentified sources, the semiofficial Fars news agency, believed to be close to the Revolutionary Guard, reported that several relatives of Khamenei were also killed, including a daughter, son-in-law, daughter-in-law and grandchild.
  120. ↑ "Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says". BBC (برطانوي انگريزي ۾). 28 February 2026. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 February 2026 تي محفوظ ڪيل. 28 February 2026 تي حاصل ڪيل.
  121. ↑ "Ayatollah Khamenei Death: Official Confirmation". Islamic Info Center (انگريزي ۾). 1 March 2026. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 March 2026 تي محفوظ ڪيل. 1 March 2026 تي حاصل ڪيل.
  122. ↑ Smith, Benedict (1 March 2026). "How the US pulled off the assassination of the century". The Telegraph. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 March 2026 تي محفوظ ڪيل. 4 March 2026 تي حاصل ڪيل.
  123. ↑ Keane, Isabel (1 March 2026). "Months of CIA tracking and a rare window of opportunity: How the assassination of Ayatollah Khamenei unfolded". The Independent. 4 March 2026 تي حاصل ڪيل.
  124. ↑ Ben Ari, Lior (2 March 2026). "Reports in Iran: Khamenei's wife dies from her wounds". Ynetglobal (انگريزي ۾). 4 March 2026 تي حاصل ڪيل.
  125. ↑ Suter, Tara (2 March 2026). "Khamenei's wife dies from injuries sustained in US, Israeli attack: State media". The Hill. 2 March 2026 تي حاصل ڪيل.
  126. ↑ Brian Osgood; Virginia Pietromarchi; Mariamne Everett (3 March 2026). "Fire contained at US consulate in Dubai after Iranian drone incident". Al Jazeera.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=آيت_الله_خامنائي&oldid=373555" تان ورتل