آئيوا

نظر ھيٺ مضمون آمريڪي رياست تي آهي. ندي جي لاءِ آئيووا ندي ڏسو. ٻين استعمالن لاءِ اصلوڪي باشندن آئيووا ماڻهو ڏسو. وڌيڪ ٻيا استعمالآئيوا (سلجھائپ) ڏسو.

آئيوا
رياست
رياست آئيوا
پرچم مہر
عرفیت: هاڪ آئي رياست
نعرو: اسان پنهنجي آزاديءَ کي قيمتي سمجهون ٿا ۽ پنهنجن حقن جي حفاظت ڪنداسين.
ترانو: "آئيوا جو گيت"
گڏيل رياستن جي نقشي ۾ آئيوا کي نمايان ڏيکاريل
ملڪ	يونائيٽيڊ اسٽيٽس
رياست بڻجڻ کان اڳ	آئيوا علائقو
يونين ۾ شامل ٿيو	December 27, 1846(29هون)
گاديءَ جو هنڌ	ڊيز موئينس
سڀ کان وڏو شهر	گاديءَ جو شهر
سڀ کان وڏو ميٽرو علائقو	ڊيز موئينس ميٽروپوليٽن علائقو
حڪومت
• گورنر	ڪِم رينولڊز (ريپبلڪن)
• لفٽننٽ گورنر	ڪرس ڪورنوئير (ريپبلڪن)
پکيڙ
• ڪل	58,295.81 ميل2 (145,750 ڪ.م2)
پکيڙ ۾ درجو	26هون
بلندي	1,100 ft (340 ميل)
بلند ترین  پیمائش (هاڪ آئي پوائنٽ)	1,671 ft (509 ميل)
پست ترین  پیمائش (مسيسيپي درياهه ۽ ڊيز موئينس درياهه جو سنگم)	480 ft (146 ميل)
آبادي (2022)
• ڪل	3,190,369

رياست جون علامتون جي آئيوا (Iowa)

جهنڊو جو آئيوا (Iowa)
مهر جي آئيوا (Iowa)
پکي	مشرقي آمريڪي گولڊ فنچ (Eastern goldfinch)
گلن	پريئري گلاب (Prairie rose)
وڻ	بَر اوڪ (Bur oak)
Lists of United States state symbols

آئيوا يا آئيووا (Iowa؛ ⁱ/ˈaɪ.əwə/ eye-Ə-wə) آمريڪا جي گڏيل رياستن جي اپر مڊ ويسٽرن علائقي ۾ زمين بند رياست آهي. ان جي سرحد اوڀر ۾ مسيسپي ندي ۽ اولهه ۾ مسوري ندي ۽ بگ سايوڪس ندي سان ملي ٿي؛ اتر۔اوڀر ۾ وسڪونسن، اوڀر ۽ ڏکڻ۔اوڀر ۾ الينوائی، ڏکڻ ۾ مسوري، اولهه ۾ نیبراسڪا، اتر اولهه ۾ ڏکڻ ڊڪوٽا ۽ اتر ۾ مينيسوٽا آهن. آئیووا 2020ع جي مردم شماري جي مطابق، ڪل ايراضيءَ ۾ 26 نمبر وڏو ۽ 50 آمريڪي رياستن مان 31 نمبر وڏي آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي 31,90,369 آهي. آمريڪا جي مڊ ويسٽرن علائقي ۾ واقع هڪ آمريڪي رياست آهي. هن رياست جو نالو آئيوا درياهه تان ورتل آهي، جيڪو اصل ۾ آئيوائي نالي اصلي آمريڪي قبيل سان لاڳاپيل هو، جيڪي هن علائقي ۾ رهندا هئا. رياست جي گاديءَ جو هنڌ، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو، ڊيس موائنز، مڪمل طور تي رياست اندر واقع آهي. وڏي اوماها، نیبراسڪا، ميٽروپوليٽن علائقي جو هڪ حصو ڏکڻ اولهه آئيووا جي ٽن ڪائونٽين ۾ پکڙيل آهي. ائیوا کي رهڻ لاءِ محفوظ ترين آمريڪي رياستن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي. آئيوا اڳ ۾ نيو فرانس جو حصو هئي، پر پوءِ لوئيزيانا خريداري جي نتيجي ۾ آمريڪا کي وڪرو ڪئي وئي. هتي جا شروعاتي آبادڪار گهڻو ڪري زميندار ۽ هاري هئا. آئيوا ڪارڻ بيلٽ جو اهم حصو آهي ۽ اڪثر ڪري ان کي "دنيا جي خوراڪ جي گادي" به چيو ويندو آهي. 20ھین صدي جي پوئين اڌ ۾، آئیووا جي زرعي معيشت ترقي يافته پيداوار، پروسيسنگ، مالي خدمتن، انفارميشن ٽيڪنالاجي، بايو ٽيڪنالاجي ۽ سبز توانائي جي پيداوار جي متنوع معيشت ڏانهن منتقل ٿيڻ شروع ڪيو. آئيوا جي آبادي لڳ ڀڳ 32 لک آهي 2020ع جي آمريڪي آدمشماري مطابق. ان جو گاديءَ جو شهر ۽ سڀ کان وڏو شهر ڊيز موئينس آهي. آئيوا 27 ڊسمبر 1846ع تي آمريڪا جي 29هين رياست بڻجي. رياست کي 99 ڪائونٽين ۾ ورهايو ويو آهي.

آمريڪا جي نقشي ۾ آئيوا رياست (نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل)

سياسي طور تي، آئیووا پنهنجي "آئیوا ڪاڪيوسز"، قومي سياست ۾ هڪ بااثر واقعو، انهي سان گڏ ان جي ووٽر ٽرن آئوٽ جي اعليٰ سطح ۽ شهري حقن ۾ بنيادي قيادت بشمول ڪاري آمريڪن ۽ عورتن جي ووٽ جي حق کي جلد اپنائڻ ۽ هم جنسن جي شادي جي اجازت لاءِ قابل ذڪر آهي. آئیووا جي زندگي جي معيار کي بهترين رياستن ۾ شمار ڪيو ويو آهي ۽ اهو گورننس، تعليم، انفراسٹرڪچر، ۽ حفاظت جي اعلي معيارن تي عمل ڪري ٿو.

آئيووا، آمريڪا گڏيل رياستن جي هڪ جزوي رياست آهي۔ ان کي 28 ڊسمبر 1846ع تي يونين ۾ شامل ڪيو ويو ۽ اها 29هين رياست بڻجي۔ وچ اولهه واري رياست طور، آئيووا اوڀر جي ٻيلن ۽ اولهه طرف اعليٰ پريئرين جي گاهه وارن ميدانن جي وچ ۾ هڪ قدرتي پل جو ڪم ڪري ٿي۔ رياست جو نرم لهرائيندڙ منظرنامو ميسيسيپي درياهه کان اولهه طرف آهستي آهستي اوچو ٿيندو وڃي ٿو، جيڪو آئيووا جي پوري اوڀرئين سرحد ٺاهي ٿو۔ ميسوري درياهه ۽ ان جي شاخ بگ سيوڪس درياهه اولهه واري سرحد جوڙين ٿا، جنهن سبب آئيووا اها واحد آمريڪي رياست آهي جنهن جون سرحدون ٻه هڪ ٻئي جي متوازي درياهن سان مقرر ٿين ٿيون۔

آئيووا جي اتر ۾ مينيسوٽا، اوڀر ۾ وسڪانسن ۽ ايليناءِ، ڏکڻ ۾ ميسوري، ۽ اولهه ۾ نيبراسڪا ۽ ڏکڻ ڊيڪوٽا واقع آهن۔ رياست جي ڏکڻ-مرڪزي حصي ۾ واقع ڊيس موئنس گاديءَ جو هنڌ آهي۔ رياست جو نالو آمريڪي مقامي قبيلو آئيووا مان ورتل آهي، جيڪو اڳ هن علائقي ۾ آباد هو۔

آئيووا فارمَن جي تعداد جي لحاظ کان آمريڪا جي اهم ترين رياستن مان هڪ آهي۔ ان جي زمين جو نَوَن ڏهين کان وڌيڪ حصو زراعت لاءِ وقف ٿيل آهي، جنهن سبب اها زرعي پيداوار ۾ به مٿانهين درجي جي رياستن ۾ شامل ٿئي ٿي۔ زرخيز مٽي، نرم لهرائيندڙ ٽڪريون، ۽ مناسب برسات هن رياست کي مشيني زراعت لاءِ انتهائي موزون بڻائن ٿيون، ۽ آئيووا قومي سطح تي زرعي ڪاروبار (ايگريبزنس) ۾ اڳواڻ بڻجي چڪي آهي۔ روايتي طور، آئيووا جون گهڻيون صنعتي سرگرميون زرعي پيداوار سان لاڳاپيل هيون؛ پر 1980ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي زوال ۽ زميني قدرن جي گهٽتائي رياست لاءِ ضروري بڻايو ته هو پنهنجي معيشت ۽ افرادي قوت ۾ تنوع آڻي۔ ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين، بئنڪنگ، انشورنس، بايو ٽيڪنالاجي، ۽ تحقيق ۽ ترقي تي وڌيڪ زور ڏنو ويو۔

آئيوا جي تاريخ

قديم تاريخ

جيڪا علائقي اڄ آئيوا جي رياست طور سڃاتي وڃي ٿي، ان جا پهريان رهواسي پيلئو-انڊين هئا، جيڪي آمريڪا جي اصلي باشندن (نيٽو آمريڪن) جا سڀ کان قديم ابا ڏاڏا سمجهيا وڃن ٿا. امڪان آهي ته اهي ماڻهو لڳ ڀڳ 14٬000 سال اڳ ان وقت برف کان خالي زمينن تي رهندا هئا، جڏهن ڊيز موئينس لوڀ (Des Moines lobe) برفاني چادرن هيٺ ڍڪيل هو. بهرحال، انساني آبادڪاري جا سڀ کان پراڻا آثار قديمه جا ثبوت لڳ ڀڳ 8٬500 سال پراڻا آهن. ان دور جا شڪار ڪندڙ ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ ماڻهو گذر بسر جي سطح تي رهندا هئا ۽ وقت بوقت ايندڙ سوڪهڙن کي برداشت ڪندا هئا، جيڪي اڄ به هن علائقي کي متاثر ڪن ٿا. اولهه آئيوا ۾ لڳ ڀڳ 800ع ڌاري جڏهن مستقل زراعت شروع ٿي، تڏهن به ڪڏهن ڪڏهن پوريون ڳوٺاڻيون آباديون غائب ٿي وينديون هيون.

اوڀر آئيوا ۾ ’’ايفيجي مائونڊ‘‘ ٺاهيندڙ قومون لڳ ڀڳ 300ع کان سترهين صديءَ تائين آباد رهيون. شروعاتي گهڻا اصلي آمريڪي سيوئن (Siouan) ٻوليءَ جي خاندان سان لاڳاپيل هئا، پر سترهين صديءَ کان پوءِ الگونڪين (Algonquian) ٻولي ڳالهائيندڙ قبيلن اوڀر آئيوا ۾ اهميت حاصل ڪئي، ۽ اڪثر خوني ٽڪراءَ ۾ اولهه وارن قبيلن کي هٽايو. آئيوا قوم گهڻي حد تائين يورپي-آمريڪي وڏي پيماني واري آبادڪاري کان ٿورو اڳ تقريباً ختم ٿي وئي. سڀني قبيلن پنهنجون زمينون معاهدن ۽ خريداريءَ وسيلي ڇڏيون، گهڻو ڪري 1830ع ۽ 1840ع جي ڏهاڪن ۾. آخري خريداري 1851ع ۾ اتر آئيوا ۾ سيوڪس قبيلن جي زمينن جي ٿي. (فاڪس ۽ ساڪ قبيلن 1857ع ۾ مرڪزي آئيوا جي ٽاما ڀرسان هڪ ننڍڙي ريزرويشن—ميسڪواڪي سيٽلمينٽ—واپس خريد ڪئي، جيڪا اڄ به رياست جي واحد ريزرويشن آهي).

علائقي کان رياست بڻجڻ تائين

آئيوا تائين پهچڻ وارا پهريان يورپي شايد فرانسيسي ڳولا ڪندڙ لوئس جوليئٽ ۽ جيڪ مارڪيٽ هئا، جيڪي 1673ع ۾ هتي آيا. مستقل آبادڪاري، البت، 1830ع جي شروعات تائين نه ٿي، جيتوڻيڪ 1700ع جي آخر ۾ اسپيني زمينن جا عطيا خاص طور ڊبيوڪ ڀرسان سيسا (ليڊ) جي کنيءَ لاءِ استعمال ڪيا ويا. ان وچ واري عرصي دوران اڳواڻ آبادڪار ۽ اصلي آمريڪي ماڻهو هن علائقي مان شڪار يا ڳولا لاءِ گذر ڪندا رهيا. فرانسيسي ۽ اصلي آمريڪي گڏيل ورثو اڄ به رياست جي جغرافيائي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ ڊيز موئينس، ڊبيوڪ ۽ لي مارس؛ ۽ اوٽوما، ڪيوڪڪ ۽ اونوا.

اڄ جي آئيوا واري علائقي کي 1803ع ۾ فرانس کان ٿيل لوئيزيانا خريداريءَ ۾ شامل ڪيو ويو. 1812ع جي جنگ دوران آمريڪي فوجي ڇانوڻي فورٽ ميڊيسن (مسيسيپي درياهه تي) تان آمريڪي فوج کي هٽايو ويو. 1830ع جي ڏهاڪي ۾ فاڪس ۽ ساڪ قبيلن کان اوڀر آئيوا خريد ڪرڻ کان پوءِ آبادڪار وڏي تيزيءَ سان زمين آباد ڪرڻ لڳا. 1838ع ۾ آئيوا علائقو (Territory of Iowa) قائم ٿيو، جنهن جي آبادي 23٬242 هئي. 1846ع ۾ آئيوا کي يونين ۾ 29هين رياست طور شامل ڪيو ويو، جيڪو غلامي رکندڙ ڏکڻ ۽ آزاد اتر جي وچ ۾ هڪ سمجھوتي جو حصو هو.

1850ع جي ڏهاڪي دوران آئيوا جي آبادي ٽيڻ تي وڌي وئي. 1857ع ۾ اسپرٽ ليڪ قتلِ عام رياست ۾ اصلي آمريڪي مخالفت جو آخري وڏو واقعو هو. 1860ع تائين رياست ۾ لڳ ڀڳ 675٬000 ماڻهو رهندا هئا، ۽ ريلوي تعمير سان سرحدون وڌيڪ اولهه طرف وڌيون. آمريڪي گهرو جنگ (1861–65) کان ٿورو اڳ وارو دور آئيوا لاءِ فرنٽيئر زمانو هو، جنهن ۾ قانون کان هٽي ڪري ڪارروايون، ويجيلانٽ ۽ لنچنگ جهڙا واقعا پڻ ٿيا.

آئيوا گهرو جنگ تائين پهچائيندڙ مسئلن ۾ ٻنهي پاسن کان گهري طرح شامل هئي. رياست انڊرگرائونڊ ريل روڊ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن غلامن کي ڏکڻ مان ڪينيڊا ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ مدد ڪئي، ۽ آباديءَ جي تناسب سان ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ فوجي فراهم ڪيا. آئيوا ۾ ڪا به جنگ نه ٿي، پر 1864ع ۾ مسوري مان ڪنفيڊريٽ گوريلا حملو ٿيو. جيتوڻيڪ آئيوا انهن ٿورين رياستن مان هئي جتي 1870ع جي آخر ۾ جم ڪرو قانون لاڳو نه ٿيا، پر عملي نسلي امتياز 1948ع تائين جاري رهيو، جڏهن 1884ع جي آئيوا سول رائٽس ايڪٽ تحت ڪيترائي ڪيس کٽي ويا.

اقتصادي استحڪام

ريلوي جي واڌ، گهرو جنگ جي پڄاڻي ۽ اصلي آمريڪن جي جبري لڏپلاڻ سان چراگاهون آبادڪاريءَ لاءِ کوليون ويون، ۽ اوڀر آمريڪا ۽ يورپ مان وڏي پيماني تي مهاجر آيا. 1900ع تائين زمينن تي دعوائون مڪمل ٿي ويون، پر ان کان پوءِ واري ڏهاڪي ۾ آبادي ٿوري گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ شروعاتي آبادڪارن جا ٻار رياست کان ٻاهر هليا ويا. ڪنڊيدار تار (barbed wire) جي وسيع استعمال سان متنوع زراعت ممڪن ٿي، ۽ آبي علائقن کي سڪائڻ سان زرعي پيداوار وڌيڪ ڪارائتي بڻجي. مڪئي (ڪارن) آئيوا جي زراعت جو بنياد بڻيو، جنهن جو گهڻو حصو مال مويشي کي کارايو ويندو هو.

پهري عالمي جنگ دوران وڌ ۾ وڌ پيداوار جي عارضي گهرج سبب اگهه وڌيا، پر ان کان پوءِ رياست کي بار بار زرعي اضافي پيداوار، گهٽ اگهن ۽ زمين جي وڌندڙ قيمتن کي منهن ڏيڻو پيو. اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جا معاشي بحران صرف عارضي رڪاوٽون ثابت ٿيا. ويهين صديءَ دوران آئيوا جا سياستدان قومي سطح تي تڏهن نمايان ٿيا جڏهن زرعي بحران وڏا مسئلا بڻيا. آئيوا جو هينري اي. والس صدر فرينڪلِن ڊي. روزويلٽ جي پهرين ٻن مدتن ۾ زراعت جو سيڪريٽري رهيو، ۽ ٽين مدت ۾ نائب صدر بڻيو.

قدرتي وسيلن جي استحصال جو آخري وڏو مثال ڏکڻ آئيوا جي ڪوئلي وارن علائقن ۾ ملي ٿو، جيڪو اوڻيهين صديءَ جي وچ ۾ شروع ٿيو ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي ٻن ڏهاڪن ۾ پنهنجي عروج تي پهتو. ڪوئلو جلدي ختم ٿي ويو، ۽ مزدور لڏي ويا، پٺيان زوال پذير شهر ۽ خراب ٿيل ماحول ڇڏي.

اقتصادي ۽ سماجي تبديليون

ويهين صديءَ دوران آئيوا ۾ زراعت ترقي ڪندي رهي. وڌيڪ پيداوار گهٽ اگهن ۽ هارين جي وچ ۾ وڌيڪ مقابلي جو سبب بڻي. ڳوٺاڻو آئيوا لڏپلاڻ جو مرڪز رهيو، نه رڳو ان ڪري جو هارين جا ٻار زراعت اختيار ڪرڻ نٿا چاهين، پر ان ڪري به جو گهٽ ڪامياب فارم بند ٿي ويا. نتيجي طور هاري گهٽ ۽ فارم وڏا ٿيا؛ ويهين صديءَ جي آخر ۾ سراسري فارم جو رقبو لڳ ڀڳ 350 ايڪڙ (142 هيڪٽر) هو، جڏهن ته 1950ع ۾ اهو لڳ ڀڳ 170 ايڪڙ (69 هيڪٽر) هو.

ايڪيهين صديءَ جي شروعات تائين خدمتي شعبي رياست جي سڀ کان وڏي معاشي شعبي جي حيثيت اختيار ڪئي. آئيوا جا ماڻهو پنهنجي زرعي ورثي تي فخر برقرار رکندي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ تحقيق ۽ ترقي تي ٻڌل وڌيڪ متنوع معيشت اختيار ڪرڻ لڳا. رياست نسلي طور وڌيڪ متنوع بڻجي، خاص طور تي هسپانوي آباديءَ جي واڌ سبب. سياسي طور به آئيوا وڌيڪ مقابلي واري ٿي وئي، جڏهن ڊيموڪريٽن ووٽر رجسٽريشن ۾ ريپبلڪنن کي پوئتي ڇڏي ڏنو، جنهن سان ريپبلڪن پارٽي جي روايتي بالادستي ختم ٿي. سماجي روين ۾ تبديلي 2009ع ۾ آئيوا سپريم ڪورٽ جي فيصلي سان ظاهر ٿي، جنهن ساڳئي جنس جي شاديءَ تي پابندي لڳائيندڙ قانون کي رد ڪيو. ساڳئي وقت، ڪيترن آئيوا واسين ان فيصلي جي مخالفت ڪندي آئين ۾ ترميم جو مطالبو ڪيو، ته جيئن شادي صرف مرد ۽ عورت تائين محدود ڪئي وڃي.

جاگرافي

آئيوا جون ڪائونٽيون ۽ وڏا وهڪرا

آئيوا آمريڪا جي وچ اولھ علائقي ۾ واقع آهي۔ آئيوا جي اتر ۾ منيسوٽا آهي؛ اولهه طرف نيبراسڪا ۽ ڏکڻ ڊيڪوٽا آهن؛ ڏکڻ ۾ ميزوري آهي؛ ۽ اوڀر طرف ايلينوئي (Illinois) ۽ وِسڪانسن واقع آهن۔ رياست جي اوڀر سرحد مسيسيپي درياهه (Mississippi River) سان ٺهڪي ٿي، جيڪو آئيوا ۽ ايلينوئي جي وچ ۾ وهي ٿو۔ اولهه سرحد ميزوري درياھ ۽ بِگ سيوڪس درياھ (Big Sioux River) سان نشان لڳل آهي۔ اتر سرحد 43 درجا ۽ 30 منٽ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي سڌي ليڪ تي ٻڌل آهي، جڏهن ته ڏاکڻي سرحد ميزوري جي اتر سرحد سان گڏ هلي ٿي۔ آئيوا ۽ ميزوري جي وچ ۾ آئيووا–ميزوري سرحد جي هنڌ بابت اختلاف پيدا ٿيو هو۔ هي تڪرار 1896ع ۾ آمريڪا جي سپريم ڪورٽ (Supreme Court of the United States) طرفان ڪيس State of Missouri v. State of Iowa ۾ حل ڪيو ويو، جيڪو هڪ تڪراري صورتحال کانپوءِ ٿيو، جنهن کي هني وار (Honey War) سڏيو وڃي ٿو۔ رياست جي انتهائي اوڀر حصي ۾ سرحد ڊي موئنز درياھ (Des Moines River) سان گڏ هلي ٿي، جڏهن ته باقي رياست ۾ اها لڳ ڀڳ 40 درجا ۽ 35 منٽ اتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي۔ آئيووا ۾ 99 ڪائونٽيون آهن، پر 100 ڪائونٽي سيٽ آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ لي ڪائونٽي، آئيوا (Lee County, Iowa) جا ٻه ڪائونٽي هيڊڪوارٽر آهن۔ رياستي گاديءَ جو هنڌ ڊي موئنز، آئيوا (Des Moines, Iowa) آهي، جيڪو پولڪ ڪائونٽي، آئيوا ۾ واقع آهي۔ آئيوا جو گهڻو حصو هڪ هموار ميدان (plain) تي ٻڌل سمجهيو وڃي ٿو۔

آئيوا جي گهڻي ڀاڱي زمين نرم لهرن وارن ٽڪرين يا هموار ميداني علائقن تي مشتمل آهي. رياست جي اوچائي عام طور اوڀر-ڏکڻ اوڀر کان اولهه-اتر اولهه طرف آهستي آهستي وڌندي وڃي ٿي. سڀ کان هيٺيون هنڌ انتهائي ڏکڻ اوڀر آئيوا ۾ شهر ڪيوڪڪ (Keokuk) جي حدن اندر آهي، جتي ڊيس موائنز درياهه، ميسيسيپي درياهه ۾ شامل ٿئي ٿو. هي هنڌ سمنڊ جي سطح کان رڳو 480 فوٽ (146 ميٽر) اوچو آهي. سڀ کان اوچو هنڌ هاڪ آئي پوائنٽ (Hawkeye Point) آهي، جيڪو اتر اولهه آئيوا ۾ واقع آهي ۽ ان جي اوچائي 1,677 فوٽ (511 ميٽر) آهي. رياست جي زميني بناوت ۽ انتهائي زرخيز مٽي انهن برفاني چادرن جو نتيجو آهن، جيڪي پليائسٽوسين دور (Pleistocene Epoch) دوران وقت بوقت هن علائقي کي ڍڪينديون رهيون (تقريباً 26 لک سال اڳ کان 11,700 سال اڳ تائين). ايلينوئس برفاني چادر (Illinoian ice sheet) ڏکڻ اوڀر ۽ انتهائي اوڀر آئيوا جي هڪ ننڍڙي حصي کي ڍڪيو، جنهن سبب ميسيسيپي درياهه جو رخ مڙيو ۽ ان جي اولهه ڪناري سان هڪ وادي ٺهي، جيڪا اڄ به ڏسي سگهجي ٿي. تقريباً 20,000 کان 25,000 سال اڳ، وسڪانسن برفاني چادر (Wisconsin ice sheet) ڏکڻ طرف وڌي، جنهن جو هڪ حصو موجوده شهر ڊيس موائنز جي لڳ ڀڳ جڳهه تائين پهتو. ڊيس موائنز وارو هي برفاني حصو لڳ ڀڳ 13,000 کان 14,000 سال اڳ پوئتي هٽڻ شروع ٿيو. آخري ٻن برفاني مرحلن سان گڏ وڏي مقدار ۾ هوائن سان اڏامندڙ مٽي، جنهن کي لوئس (loess) چيو وڃي ٿو، جمع ٿي. هزارين سالن دوران، اولهه کان هلندڙ هوائون هي لوئس اولهه جي ميداني علائقن مان آئيوا ڏانهن کڻي آيون، جڏھن برفاني چادرون پوئتي هٽنديون رهيون. انتهائي اولهه آئيوا ۾، لوئس جي ٿلهين تہن گڏ ٿي لوئس هِلز (Loess Hills) نالي ٽڪرين جو سلسلو ٺاهيو، جيڪي ميسوري درياهه جي وادي کان 100 کان 200 فوٽ (30 کان 60 ميٽر) مٿي آهن. رياست جي ٻين حصن ۾ به لوئس جي گهٽ مقدار جمع ٿي. لوئس ۽ پريئرِي گھاسن جي ميلاپ آئيوا جي وڏي حصي ۾ غير معمولي طور زرخيز مٽي پيدا ڪئي. رياست جو وڏو حصو ميسيسيپي درياهه ذريعي نيڪاس ٿئي ٿو؛ رڳو انتهائي اولهه ۽ ڏکڻ-مرڪزي علائقا ميسوري درياهه ذريعي نيڪاس ٿين ٿا. هي ٻئي درياهه عام طور نرم وهڪرو رکن ٿا، جڏهن ته اپر آئيوا درياهه ۽ ٽرڪي درياهه، جيڪي ڊرفٽ ليس ايريا (Driftless Area) ۾ واقع آهن، اڪثر تيز وهڪرن وارا آهن. رياست جي گهڻي زمين هيٺان پري-ايلينوئس برفاني ملبو (pre-Illinoian drift) موجود آهي، جيڪو لکين سالن کان وهڪرن جي گهڻي ڄار ذريعي ڪٽجي رهيو آهي. ڊيس موائنز واري برفاني حصي جي پوئتي هٽڻ کان پوءِ جو وقت جغرافيائي لحاظ کان تمام ٿورو هو، جنهن سبب قدرتي نيڪاس جو مڪمل نظام 19هين صدي ۾ آئيوا ۾ زراعت جي شروعات کان اڳ ٺهي نه سگهيو. ڊيس موائنز واري حصي جي اتر اولهه علائقي ۾ ڪيتريون ڍنڍون اڄ به موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري تفريحي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن کان سواءِ، برفاني دور ۾ ٺهيل گهڻيون ڍنڍون ۽ دلدلا قدرتي ڪٽائي ۽ نيڪال لاءِ ٽائلس (tile drainage) ذريعي ختم ڪيا ويا. آئيوا ۾ سڀ کان وڌيڪ متنوع زميني بناوت ڊرفٽ ليس ايريا ۾ ملي ٿي، جيڪو هڪ خشڪ اوچو علائقو آهي ۽ برفاني چادرن کان بچيل رهيو. هي علائقو اتر اوڀر آئيوا ۾ ميسيسيپي درياهه جي ويجهو واقع آهي. هتي ميسيسيپي درياهه جون شاخون زمين جي هيٺئين پٿر ۾ گهريون واديون ڪاٽين ٿيون. ميسيسيپي جون ٽڪريون وادي کان 300 کان 400 فوٽ (90 کان 120 ميٽر) مٿي آهن، ۽ انهن جون شاخون گڏجي هڪ دلڪش ۽ ٽڪريلي منظرنامو ٺاهين ٿيون.

مٽي

آئيوا جي گهڻي ڀاڱي مٽي، جيڪا پريئري (prairie) ٻوٽن جي هيٺان ٺهي، گهري، رنگ ۾ ڳاڙهي ڪاري، ۽ نامياتي مادّي ۽ معدنيات سان مالا مال آهي. اهڙي مٽي زرعي لحاظ کان انتهائي زرخيز سمجهي وڃي ٿي. صرف ڊرفٽ ليس علائقو (Driftless Area) ۾ ۽ ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر آئيوا جي درياهن جي ڪٽيل وادين سان گڏ، هلڪي رنگ واري ۽ گهٽ زرخيز ٻيلن واري مٽي ملي ٿي، جيڪا ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ زرعي پيداوار لاءِ گهٽ موزون آهي.

آئيوا جي آبهوا

آئيوا ۾ چار موسمن تي ٻڌل آبهوا آهي، جيڪا براعظم جي اندروني حصي ۾ رياست جي جغرافيائي حيثيت کي ظاهر ڪري ٿي. سياري جا موسم سخت سرد ٿيندا آهن. جنوري مهيني ۾ اوسط گرمي پد رياست جي اتر اولهه حصي ۾ لڳ ڀڳ 14° فارن هائيٽ (−10° سينٽي گريڊ) ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ گهٽ ويهين فارن هائيٽ (تقريباً −6° سينٽي گريڊ) تائين هوندو آهي. برفباري اتر ۽ اوڀر وارن ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندي آهي. سياري جي سڄي عرصي دوران برف جو ڍڪ گهڻو وقت قائم نٿو رهي؛ تنهن هوندي به، ديرين سرءُ ۽ ابتدائي بهار ۾ ڪڏهن ڪڏهن وڏي پيماني تي برفباري ٿي آهي. اونهارا گرم ۽ وڌيڪ نمي وارا هوندا آهن. جولاءِ مهيني ۾ اوسط گرمي پد وچين اسي فارن هائيٽ (تقريباً 30° سينٽي گريڊ) تائين هوندو آهي، پر گهٽ ئي 100° فارن هائيٽ (38° سينٽي گريڊ) تائين پهچندو آهي. وسڪارو موسمي نوعيت جو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري اونهاري ۾ پوندو آهي. ساليانو اوسط برسات اتر اولهه ۾ 26 انچن (660 ملي ميٽر) کان گهٽ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ 38 انچن (965 ملي ميٽر) کان وڌيڪ هوندي آهي. آئيوا کي تيز برف ڳرڻ ۽ ڳرن اونهاري برساتن سبب شديد ٻوڏن کي منهن ڏيڻو پيو آهي. سڀ کان خطرناڪ ٻوڏون 1993ع ۾ آيون، جڏهن رياست کي پنهنجي سالياني اوسط برسات کان ٻه ڀيرا وڌيڪ برسات ملي. رياست جو وڏو حصو چار مهينا پاڻي هيٺ رهيو؛ رستا بند رهيا، پاڻي جا نظام ڪم کان ٻاهر هئا، گهر رهائش لائق نه رهيا، ۽ زرعي زمينون ناقابلِ استعمال بڻجي ويون. 2008ع ۾ ٻيهر تباهه ڪندڙ ٻوڏون آيون، جن سبب هزارين ماڻهن کي وڌندڙ پاڻي مان لڏپلاڻ ڪرڻي پئي. ٻوڏ جو خطرو زرعي زمينن جي وڌيڪ جوتائي ۽ ڪجهه دريائن ۽ وهڪرن کي سڌو ڪرڻ سبب وڌي ويو آهي. چارٽن نديءَ تي رئٿبن ڊيم، ڊيز موئنز نديءَ تي ريڊ راڪ ۽ سيئلروِل ڊيم، ۽ آئيوا نديءَ تي ڪورل وِل ڊيم ٻوڏ کان بچاءَ لاءِ تعمير ڪيا ويا آهن؛ پر اهي تفريح لاءِ به اهم آهن، خاص طور ٻيڙين جي هلائڻ لاءِ. رياست جا سڀ وڏا ڊيم آمريڪي فوجي انجنيئرن جي اداري (يو ايس آرمي ڪور آف انجنيئرز) جي نگراني هيٺ آهن.

ٻوٽن ۽ جانورن جي حياتي

آئيوا جي تقريباً سموري اصل پريئري (گهاسزار) ۽ دلدلي ٻوٽي حياتي زراعت سبب ختم ٿي چڪي آهي. بهرحال، ڪاٺيلا علائقا، جن ۾ ايش، هيڪري ۽ ايلم وڻ شامل آهن، دريائن جي ڪنارن ۽ رياست جي وڌيڪ ٽڪرياڻن حصن ۾ سٺي نموني وڌن ٿا. آئيوا جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو حصو ٻيلن تي مشتمل آهي. ريڊ سيڊر (ڳاڙهو ديودار) سڄي رياست ۾ ملي ٿو. وڌيڪ محتاط زرعي طريقن، جانورن جي بهتر پرورش، ۽ ڊي ڊي ٽي (DDT) نالي مصنوعي ڪيٽ مار دوا تي مڪمل پابندي آئيوا جي جهنگلي حياتي کي ٻيهر زنده ڪرڻ ۾ مدد ڪئي آهي. هرڻ، ريڪون، اوپوسم، گلهرون ۽ چپمنڪ عام طور ڏٺا وڃن ٿا. دريائي اوٽر کي ٻيهر متعارف ڪرايو ويو آهي، اهڙيءَ طرح جهنگلي ٽرڪي به ٻيهر آندي وئي، جيڪا 1960ع واري ڏهاڪي ۾ تقريباً ناپيد ٿي چڪي هئي. رنگ-ڳچي وارو فيزنٽ، جيڪو ويهين صدي جي شروعات ۾ درآمد ڪيو ويو هو، اڄ به هڪ اهم شڪار جو پکي آهي. ٻين پکين ۾ گولڊ فنچ، اوريول، ڪارڊينل، بنٽنگ، بليو جي ۽ بليو برڊ شامل آهن. آئيوا ۾ سڀ کان نمايان پکيءَ جي ٻيهر واڌ ويجھه، بهرحال، بالڊ ايگل (ڳنڀير عقاب) جي آهي، جيڪو سياري ۾ سڄي رياست ۾ وڏي پيماني تي ڏسڻ ۾ اچي ٿو، خاص طور کليل پاڻيءَ جي ويجهو. مڇين ۾ باس، ٽرائوٽ، پائڪ ۽ ڪارپ آئيوا جي دريائن ۽ وهڪرن ۾ ملن ٿيون.

آبادي

يورپي ڳولا ڪندڙن جي اچڻ کان هزارين سال اڳ، آمريڪي اصلوڪا (نيٽو آمريڪن) اُن علائقي ۾ رهندا هئا، جيڪو هاڻي آئيوا رياست سڏجي ٿو. 1830ع ۽ 1840ع واري ڏهاڪي ۾ جڏهن يورو-آمريڪنن طرفان اصلوڪن کي آئيوا مان زوري ڪڍيو ويو، تڏهن صرف فاڪس ۽ ساڪ قبيلن جا ماڻهو 1850ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ واپس آيا ۽ مرڪزي آئيوا ۾ ٽاما شهر ڀرسان هڪ ننڍي رزرويشن—ميسڪواڪي سيٽلمينٽ—خريد ڪئي. 21هين صدي جي شروعات تائين، هندستاني نسل جا ماڻهو رياست جي ڪُل آبادي جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو بڻيا.

جرمن نسل جا ماڻهو آئيوا ۾ سڀ کان وڏو نسلي گروهه آهن، جيڪي لڳ ڀڳ آباديءَ جو ٻه-پنجون حصو بڻجن ٿا. شروعاتي جرمن آبادگار زراعت لاءِ آئيوا آيا هئا، پر ڪيترائي پوءِ رياست جي شهرن ڏانهن منتقل ٿي ويا. پهرين عالمي جنگ دوران، ٻين رياستن وانگر آئيوا ۾ به جرمن ثقافت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن ملڪ ۾ جرمن مخالف تحريڪ هلي. 1918ع ۾ آئيوا جي گورنر هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت جرمن ٻوليءَ جي عوامي هنڌن (عبادتگاهن سميت) ۽ ٽيليفون تي استعمال تي پابندي لڳائي وئي. تنهن هوندي به، اڄ جي آئيوا ۾ جرمن ٻولي اڃا به امانا ڪالونين ۾ ٻڌي وڃي ٿي، جيڪي 1855ع ۾ بفيلو، نيو يارڪ مان آئيوا منتقل ٿيندڙ جرمن مهاجر مذهبي گروهه طرفان هڪ مثالي سماج طور قائم ڪيون ويون هيون، ۽ اميش برادريءَ ۾ پڻ، خاص طور تي اولڊ آرڊر اميش مينونائيٽ چرچ سان لاڳاپيل ماڻهن ۾. امانا ڪالونيون اوڀر-مرڪزي آئيوا ۾ آئيوا درياهه جي وادي ڀرسان 26,000 ايڪڙ (10,500 هيڪٽر) ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. اميش ماڻهو اوڀر آئيوا ۾ ٻن وڏن گروهن جي صورت ۾ رهن ٿا. آئيوا ۾ ٻيا اهم نسلي گروهه آئرش ۽ برطانوي آهن. ڊچ برادريون رياست جي وچ ۾ پيلا شهر ۽ اتر اولهه ۾ اورينج سٽي ۾ آهن؛ نارويجي برادري اتر اوڀر آئيوا ۾ ڊيڪورا ۾ موجود آهي؛ جڏهن ته چيچ ۽ سلوواڪ برادريون سيڊر ريپيڊز ۽ آئيوا سٽي ٻنهي ۾ ملن ٿيون. يوناني ۽ اطالوي نسل جا ننڍا گروهه رياست جي وڏن ميٽروپوليٽن علائقن ۾ پکڙيل آهن. ويهين صدي جي آخر ۾، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ بالڪن علائقن مان آيل پناهگيرن ۽ ٻين مهاجر گروهن کي گوشت پيڪنگ ڪارخانن ۾ روزگار جي امڪان سبب آئيوا ڏانهن راغب ڪيو ويو. هسپانوي نسل جا ماڻهو آئيوا جي آباديءَ جو ننڍو (تقريباً 4 سيڪڙو) پر وڌندڙ حصو آهن. ڪيترائي ميڪسيڪن ۽ ميڪسيڪن-آمريڪن موسمي مزدور، جيڪي ميسي سيپي وادي ۾ ميوا ۽ ڀاڄيون پوکيندا ۽ لڻندا هئا، ويهين صدي جي وچ کان پوءِ وڌندڙ تعداد ۾ آئيوا ۾ ئي رهڻ لڳا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ اسپيني ڳالهائيندڙ مزدورن آئيوا جي مختلف گوشت پيڪنگ ڪارخانن ۾ ڪم شروع ڪيو. جيتوڻيڪ اهي گهڻو ڪري ميڪسيڪو يا ٽيڪساس مان هئا، پر انهن ۾ مرڪزي ۽ ڏکڻ آمريڪا جا ماڻهو به شامل هئا. هاڻي آئيوا جي ڪجهه ڳوٺاڻين برادرين ۾ اسپيني ڳالهائيندڙ اهم اقليت بڻجي چڪي آهي. افريقي-آمريڪي، جيڪي رياست جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو آهن، ويهين صدي جي شروعاتي ڏهاڪن کان اڳ آئيوا ۾ وڏي تعداد ۾ نه رهندا هئا. ڪيترن ڏکڻ آئيوا جي مختصر مدي واري ڪوئلي کني صنعت ۾ ڪم ڪيو. ٻيا واٽرلو، ڊيوني پورٽ ۽ ڊيز موينس ڏانهن منتقل ٿيا، جتي 21هين صدي جي شروعات تائين افريقي-آمريڪين جي آبادي نمايان رهي. آئيوا ۾ سڀ کان وڏا مذهبي فرقو رومن ڪيٿولڪ ۽ لوتھرن آهن. انجيليڪل عيسائي جماعتون سڄي رياست ۾ پکڙيل آهن. سيڊر ريپيڊز ۾ هڪ پراڻي مسلم برادري موجود آهي ۽ ڊيز موينس ۾ هڪ اهم يهودي برادري آهي. ايمز ۽ آئيوا سٽي جهڙن يونيورسٽي شهرن ۾ مذهبن جي وڌيڪ گهڻ رخي نمائندگي ڏسڻ ۾ اچي ٿي، جيڪا رياست جي ٻين حصن کان وڌيڪ آهي. نوجوانن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ سبب، آئيوا جي آبادي پوڙهي ٿيندي پئي وڃي. هن آباديءَ جي گهٽتائي کي روڪڻ لاءِ، رياستي حڪومت نوجوانن کي، جيڪي واپس آئيوا اچي خاندان قائم ڪن، ٽيڪس ۾ رعايتون ڏنيون. ان سان گڏ، 21هين صدي جي شروعات ۾ حڪومت رياست کي وڌيڪ پرڏيهي مهاجرت لاءِ پڻ کوليو.

سياحتي ڪشش جا ماڳ

سياحت به اهم حيثيت رکي ٿي. آئيوا جي وڏين سياحتي جڳهن ۾ ليوس اينڊ ڪلارڪ اسٽيٽ پارڪ (جتي ڳولا ڪندڙن جي ٻيڙيءَ جو نقل موجود آهي)، ميسيسيپي درياھ تي فورٽ ميڊيسن (جتي سرحدي دور جي زندگيءَ کي ٻيهر پيش ڪيو وڃي ٿو)، ۽ ويسٽ بينڊ ۾ گروٽو آف دي ريڊمپشن شامل آهن، جيڪو قيمتي پٿرن ۽ رنگين پٿرن سان ٺهيل مذهبي زيارتگاهه آهي. ايفيجي مائونڊس نيشنل مونيومينٽ ۾ آمريڪي اصلوڪن جا دفن جا ٽڪرا محفوظ ڪيا ويا آهن. فلمن به سياحت کي وڌايو آهي، خاص طور دي برجز آف ميڊيسن ڪائونٽي (1995ع) ۽ دي فيلڊ آف ڊريمس (1989ع)، جنهن ۾ ڪيونا ڪاسٽنر اداڪاري ڪئي ۽ جيڪا جزوي طور ڊائيرس وِل ۾ مڪئي جي کيت مان ٺهيل بيس بال ميدان تي فلمائي وئي. اهو ميدان اڄ فيلڊ آف ڊريمس مووي سائيٽ طور سڃاتو وڃي ٿو، جتي هر سال هزارين سياح ايندا آهن. آئيوا اسٽيٽ فيئر، جيڪا 1854ع ۾ شروع ٿي، هر سال آگسٽ ۾ لکين ماڻهن کي متوجه ڪري ٿي، ۽ ان ۾ مال مويشيءَ جا ڏيک، بصري ۽ پرفارمنگ آرٽس، واپاري اسٽال، جهولا، ۽ مقابلا شامل آهن.

معيشت

آئيوا ۾ هڪ فارم

آئيوا ۾ ڪيترائي فارم موجود آهن۔ آئيوا پنهنجي زراعت لاءِ تمام گهڻي مشهور آهي۔ هتي جون اهم زرعي پيداوارون سوئر، مڪئي، سويا بين، جَوَ، ڍور، ۽ ڏهي کير جون شيون آهن۔ ان جي صنعتي پيداوارن ۾ خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ مشينري شامل آهي۔ آئيوا ٻين سڀني آمريڪي رياستن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ايثانول ٻارڻ پڻ پيدا ڪري ٿي۔ آئيووا فارمَن جي تعداد جي لحاظ کان آمريڪا جي اهم ترين رياستن مان هڪ آهي۔ ان جي زمين جو نَوَن ڏهين کان وڌيڪ حصو زراعت لاءِ وقف ٿيل آهي، جنهن سبب اها زرعي پيداوار ۾ به مٿانهين درجي جي رياستن ۾ شامل ٿئي ٿي۔ زرخيز مٽي، نرم لهرائيندڙ ٽڪريون، ۽ مناسب برسات هن رياست کي مشيني زراعت لاءِ انتهائي موزون بڻائن ٿيون، ۽ آئيووا قومي سطح تي زرعي ڪاروبار (ايگريبزنس) ۾ اڳواڻ بڻجي چڪي آهي۔ روايتي طور، آئيووا جون گهڻيون صنعتي سرگرميون زرعي پيداوار سان لاڳاپيل هيون؛ پر 1980ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي زوال ۽ زميني قدرن جي گهٽتائي رياست لاءِ ضروري بڻايو ته هو پنهنجي معيشت ۽ افرادي قوت ۾ تنوع آڻي۔ ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين، بئنڪنگ، انشورنس، بايو ٽيڪنالاجي، ۽ تحقيق ۽ ترقي تي وڌيڪ زور ڏنو ويو ۔

1980ع واري ڏهاڪي ۾ سڄي ملڪ ۾ آيل اقتصادي سست رفتاري کان پوءِ معاشي واڌ حاصل ڪرڻ ۾ ڏکيائين کي منهن ڏيڻ کان پوءِ، آئيوا ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ هڪ نئين اقتصادي مسئلي سان سامهون آئي: اها هڪ زرعي رياست هئي، پر ان جي اڪثريت مزدور قوت غير زرعي شعبن سان لاڳاپيل هئي. هن صورتحال جي جواب ۾، رياستي حڪومت ڪمپنين کي آئيوا ۾ ڪارخانا ۽ آفيسون قائم ڪرڻ لاءِ ٽيڪس ۾ رعايتون، سبسڊي وارا قرض، ۽ تعليمي سهولتون پيش ڪيون. خانداني آمدنيءَ جي حوالي سان، آئيوا گڏيل رياستن جي وچولي سطح جي لڳ ڀڳ برابر آهي. رهڻي ڪهڻيءَ جو خرچ عام طور تي ٻنهي سامونڊي ڪنارن تي واقع وڏن ميٽروپوليٽن علائقن وارين رياستن کان گهٽ آهي، پر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه وارين رياستن جي ڀيٽ ۾ ڪجهه وڌيڪ آهي.

زراعت ۽ ٻيلا

زراعت آئيوا جي زندگيءَ جو هڪ اهم حصو رهي آهي. ويهين صديءَ دوران، زرعي پيداوار ۾ وڏي پيماني تي واڌ ٿي، جنهن جا سبب مشيني زراعت، هائبرڊ فصلن جي پوک، ۽ ڪيميائي ڀاڻن ۽ جراثيم ڪُشن جي استعمال هئا. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته زرعي پيداوار ۾ ڪاميابيءَ سبب زرعي شين جون قيمتون گهٽجي ويون، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو ته کيت گهٽ پر وڌيڪ وڏا ٿي ويا. جيتوڻيڪ 21هين صديءَ جي شروعات ۾ به آئيوا جي گهڻي زمين فارمن تي مشتمل هئي، پر مزدور قوت جو ڏهين حصي کان به گهٽ زراعت سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل هو. آئيوا جون مکيه زرعي شيون مڪئي (ڪارن)، سويا بين، سور، ۽ ڍور آهن، ۽ رياست انهن مان پهرين ٽن شين جي پيداوار ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. انگورن جي پوک (ويٽيڪلچر) به تيزيءَ سان اهميت حاصل ڪري رهي آهي، ۽ رياست ۾ سوين تجارتي انگور باغ موجود آهن. آئيوا جي زرعي پيداوار جو وڏو حصو برآمد ڪيو وڃي ٿو، خاص طور ڪينيڊا، ميڪسيڪو ۽ جاپان ڏانهن. انهن مان وڏي مقدار ريل ۽ ٽرڪن وسيلي ميسي سيپي درياهه تائين پهچائي وڃي ٿي، جتان ٻيڙين ذريعي خليج ميڪسيڪو ۽ پوءِ ٻين ملڪن ڏانهن موڪليو وڃي ٿو. ٻيلن جو شعبو گهڻو ڪري رياست جي ٽڪرين وارن علائقن تائين محدود آهي، خاص طور اولهه ۾ لوئس هِلز ۽ اتر اوڀر ۾ ڊرفٽليس ايريا ۾.

وسيلا ۽ توانائي

آئيوا ۾ کوٽائيءَ واري پيداوار محدود آهي، جنهن ۾ پٿر ڪڍڻ، سيمينٽ ۽ جپسم شامل آهن. ڪوئلي سان هلندڙ بجلي گهر آئيوا ۾ پيدا ٿيندڙ بجليءَ جو چار پنجون حصو کان وڌيڪ مهيا ڪن ٿا. رياست ملڪ ۾ ايٿانول جي اهم پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي، ۽ ڪيترائي ايٿانول پلانٽ سڄي رياست ۾ موجود آهن. آئيوا هوائي توانائيءَ جي پيداوار ۾ به اڳتي آهي، جتي سوين ونڊ ٽربائين بجلي پيدا ڪن ٿيون..

صنعت

آئيوا آمريڪي رسٽ بيلٽ جي اولهه ڪنڊ تي واقع آهي. ڊئير اينڊ ڪمپني، جيڪا زرعي مشينري ٺاهڻ ۾ دنيا جي وڏين ڪمپنين مان هڪ آهي، ڊيوني پورٽ، ڊيز موينس، ڊبيوڪ، اوٽموا، ۽ واٽرلو ۾ پنهنجا ڪارخانا هلائي ٿي. ٻج جي واپار ۽ خوراڪ جي پروسيسنگ اڃا به اهم آهن، خاص طور ڊيز موينس ۽ سيڊر ريپيڊز ۾. ٻيون صنعتون بجليءَ جا اوزار، موٽر هوم، رول ٿيل ايلومينيم، ڪيميائي شيون، ۽ خوراڪ تي ٻڌل آهن.

خدمتون، محنت ۽ ٽيڪس

خدمتون آئيوا جي معيشت جو سڀ کان وڏو حصو آهن، خاص طور تعليم، بئنڪنگ ۽ انشورنس. رياستي گادي هجڻ سان گڏ، ڊيز موينس ڊگهي عرصي کان قومي ڪمپنين، بئنڪن ۽ اشاعتي ادارن جو مرڪز رهيو آهي. سيڊر ريپيڊز–آئيوا سٽي علائقو ٽيڪنالاجي ڪمپنين ۽ تحقيقاتي مرڪزن لاءِ سڃاتو وڃي ٿو، جيڪي آئيوا يونيورسٽي سان لاڳاپيل آهن. ڪورال وِل ۾ آئيوا يونيورسٽي جو اوڪڊيل ريسرچ پارڪ نون ۽ جدت ڀرين ڪاروبارن جي مدد لاءِ مشهور آهي. زرعي ڪاروباري ادارا سڄي رياست ۾ پکڙيل آهن. رياستي سيلز ٽيڪس ڪيترين ئي عوامي خدمتن لاءِ آمدني فراهم ڪن ٿا. جوا پڻ آمدنيءَ جو هڪ وڏو ذريعو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي ۾، رياستي حڪومت جوا بابت پنهنجي پاليسي بدلائي، مڪمل پابنديءَ کان هٽي ڪري قانوني جوا جي مختلف قسمن جي اجازت ڏني. جوا جي سهولتن ۾ دريائي ٻيڙين وارا ڪيسينو، ميسڪواڪي ۾ جوا، لاٽري، ۽ الٽوونا ۾ هڪ ريس ٽريڪ شامل آهن.

صحت ۽ ڀلائي

آئيوا ڊپارٽمينٽ آف هيلٿ ۽ آئيوا يونيورسٽي جي گڏيل ۽ منظم ڪوششن جي نتيجي ۾، رياست پنهنجي صحت جي سارسنڀال واري نظام ۾ اڳ موجود خامين تي ضابطو آندو آهي. آئيوا يونيورسٽي هاسپيٽل ۽ ڪلينڪس گڏيل طور آمريڪا جي سڀ کان وڏين يونيورسٽي ملڪيت وارن طبي ادارن مان هڪ آهن. آئيوا جا ضلعا (ڪائونٽيز) وفاقي، رياستي ۽ مقامي فنڊنگ جي گڏيل ذريعن ذريعي سماجي ڀلائي جون خدمتون مهيا ڪن ٿا.

تعليم

آئيوا تعليمي شانداريت جي هڪ مضبوط روايت رکي ٿو. رياست جي هر اسڪول ضلعي وٽ پنهنجو تعليمي بجيٽ هوندو آهي. آئيوا ايريا ايڊيوڪيشن ايجنسين ذريعي رياست استادن، شاگردن، منتظمين ۽ برادرين کي مدد فراهم ڪري ٿي. آئيوا جا ڪيترائي سرڪاري اسڪول ضلعا 1930ع، 1950ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن ۾ ضم ڪيا ويا. 21هين صديءَ جي شروعات ۾، اسڪولي داخلا وڏن ضلعن ۾ وڌڻ ۽ ننڍن ضلعن ۾ گهٽجڻ سبب، رياست جي اسڪول نظام تي وڌيڪ ضم ٿيڻ جو دٻاءُ وڌيو. سماجي زندگي جو وڏو حصو اسڪولن جي چوڌاري گهمي ٿو، ۽ آئيوا ڇوڪرين لاءِ ڇوڪرن جي برابر غير نصابي سرگرميون مهيا ڪرڻ ۾ اڳواڻ رهيو آهي.

آئيوا ۾ اعليٰ تعليم جا ڪيترائي نمايان ادارا موجود آهن. رياست جي ڪيترن ئي ننڍن لبرل آرٽس ڪاليجن مان سڀ کان وڌيڪ ممتاز گرينل ڪاليج (1846ع) آهي. ريفارمڊ چرچ پنهنجي لبرل آرٽس ڪاليجن جي حمايت ڪري ٿو، جن ۾ پيلا ۾ سينٽرل ڪاليج (1853ع) ۽ اورنج سٽي ۾ نارتھ ويسٽرن ڪاليج (1882ع) شامل آهن. ويورلي ۾ وارٽبرگ ڪاليج (1852ع) ۽ ڊيڪوراه ۾ لوٿر ڪاليج (1861ع) ترتيبوار جرمن ۽ نارويجي مهاجرن پاران قائم ڪيا ويا ۽ اهي ايونجيليڪل لوٿرن چرچ سان لاڳاپيل آهن. ڊيز موئينس ۾ ڊريڪ يونيورسٽي (1881ع)، جيڪا هڪ وڏي خانگي اداري طور سڃاتي وڃي ٿي، ڊسيپلز آف ڪرائسٽ چرچ پاران قائم ڪئي وئي.

رياست جي سرڪاري يونيورسٽين ۾ يونيورسٽي آف ناردرن آئيوا (1876ع)، سيڊر فالز ۾ واقع، شامل آهي، جيڪا شروعات ۾ استادن جي تربيت لاءِ قائم ٿي ۽ اڄ به استاد تياريءَ تي زور ڏئي ٿي. آئيوا اسٽيٽ يونيورسٽي (1858ع)، ايمز ۾، آئيوا جي لينڊ-گرانٽ يونيورسٽي آهي. آئيوا يونيورسٽي (1847ع)، آئيوا سٽي ۾، هڪ اهم تحقيقي يونيورسٽي آهي، جيڪا پنهنجي ميڊيڪل اسڪول ۽ انسانيات جي پروگرامن لاءِ خاص طور سڃاتي وڃي ٿي، خاص ڪري آئيوا رائيٽرز ورڪشاپ لاءِ. 2008ع ۾ يونيسڪو آئيوا سٽي کي دنيا جو ٽيون “شهرِ ادب” قرار ڏنو، ايڊنبرگ ۽ ميلبورن کان پوءِ. ان کان علاوه، رياست ۾ ڪيترائي ڪميونٽي ڪاليج پڻ موجود آهن.

آمد و رفت

ويهين صديءَ دوران آئيوا سڙڪن ذريعي آمد و رفت تي وڏي پيماني تي سيڙپڪاري ڪئي. پنهنجي نسبتاً ننڍڙي ايراضيءَ جي باوجود، آئيوا ۾ ڪيترين ئي ٻين آمريڪي رياستن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پڪيون (پڪي ٿيل) سڙڪون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ رياست ۾ شهر ۽ ڳوٺ هڪجهڙائيءَ سان ورهايل آهن. البت، 21هين صديءَ جي شروعات ۾ رياست جي ڪيترين ئي پراڻين پلن کي مرمت جي سخت ضرورت پيش آئي. دريائي آمد و رفت گهڻو ڪري سرحدي دريائن تائين محدود آهي، خاص طور مسيسيپي درياهه ۽ مسوري درياهه، جيڪي اناج جي ترسيل لاءِ اهم رستا آهن. اهي درياهه شڪاگو، سينٽ لوئيس، منيئاپولس، ڪينساس سٽي ۽ ڊينور جهڙن وڏن شهرن سان لاڳاپا قائم ڪن ٿا. هوائي سفر جي حوالي سان، آئيوا گڏيل رياستن جي مرڪز ۾ واقع آهي. اوڀر (سيڊر ريپيڊز)، مرڪزي (ڊيز موئينس)، ۽ اولهه (اوماها، نيبرسڪا) مان، آئيوا جا رهواسي ويجهن وڏن شهرن ڏانهن سڌيون اڏامون وٺي سگهن ٿا. انهن شهرن کان اڳتي سفر ڪرڻ لاءِ، اڪثر انهن مان ڪنهن هڪ شهر ۾ وقفو ڪرڻو پوي ٿو. ڊيز موئينس انٽرنيشنل ايئرپورٽ رياست جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي. ماضي ۾، آئيوا ريلوي لائينن جي هڪ پيچيده ڄار سان ڍڪيل هئي. جڏهن 1860ع واري ڏهاڪي ۾ ريلويون پهريون ڀيرو رياست مان گذريون، تڏهن هڪ اتر واري لائين ڊبيوڪ، واٽرلو ۽ فورٽ ڊاج کي سيوڪس سٽي سان ملائيندي هئي، جيڪا مسوري درياهه تي واقع هئي. ٻي لائين ڊيوني پورٽ، آئيوا سٽي ۽ ڊيز موئينس کي ڪائونسل بلفس ۽ اوماها، نيبرسڪا سان ملائيندي هئي، جيڪي پڻ مسوري درياهه تي آهن. ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان پوءِ، مسافرن جي گهٽتائي ۽ مرمت جي وڌندڙ خرچن سبب ريلوي نيٽ ورڪ ۾ وڏي گهٽتائي آئي. مسافر ٽريفڪ هاڻي رڳو هڪ لائين تائين محدود آهي. تنهن هوندي به، آئيوا مان گذرندڙ ريلويون اڃا تائين لڳ ڀڳ ٻه پنجون حصو مال برداري (فريٽ) کڻي وڃن ٿيون.

قانون ۽ حڪومت

آئيوا جي حڪومت جا ٽي شعبا آهن، جيڪي آمريڪا جي وفاقي حڪومت (federal government of the United States) وانگر آهن۔ انتظامي شاخ (executive) جي سربراهي گورنر ڪندو آهي، جيڪو هن وقت ڪِم رينولڊز (R) آهي، جيڪا 24 مئي 2017ع کان هن عهدي تي فائز آهي۔ قانونسازي شاخ (legislative) آئيووا جنرل اسيمبلي آهي، جيڪا ٻن ايوانن تي مشتمل آهي: آئيووا سينيٽ ۽ آئيووا هائوس آف ريپريزينٽيٽوز۔ عدالتي شاخ (judicial) جي اڳواڻي آئيوا سپريم ڪورٽ ڪندي آهي، جيڪا چيف جسٽس جي سربراهي هيٺ ڪم ڪري ٿي؛ هن وقت چيف جسٽس سوسن ڪرسٽينسن آهي as of 2023۔ آئيوا ۾ ٻه وڏيون سياسي پارٽيون آهن: آئيوا ڊيموڪريٽڪ پارٽي ۽ ريپبلڪن پارٽي آف آئيوا، ان سان گڏ ڪجهه غير سرڪاري ٽين پارٽي به موجود آهن۔ ريپبلڪن پارٽي حڪومت تي ڪنٽرول رکي ٿي as of 2023؛ گورنر ريپبلڪن آهي ۽ هائوس ۽ سينيٽ ٻنهي ۾ ريپبلڪن اڪثريت موجود آهي۔ آئيوا آمريڪا جي ڪانگريس (United States Congress) ڏانهن ٻه سينيٽر ۽ چار نمائندا موڪلي ٿي۔
سينيٽر:

• جوني ارنسٽ (R)
• چڪ گراسلي (R)

نمائندا:

• ميريانيٽ ملر-ميڪس (R)، پهريون ضلعو
• ايشلي هنسن (R)، ٻيو ضلعو
• زڪ نن (R)، ٽيون ضلعو
• رينڊي فينسٽرا (R)، چوٿون ضلعو

آئيني ڍانچو

آئيوا جو آئين 1857ع ۾ عوامي ووٽ ذريعي منظور ڪيو ويو. رياست جي انتظامي شاخ (ايگزيڪيوٽو برانچ) جي اڳواڻي گورنر ۽ لفٽننٽ گورنر ڪن ٿا، جيڪي گڏيل طور چونڊيا وڃن ٿا. ٻين چونڊيل انتظامي عهدن ۾ سيڪريٽري آف اسٽيٽ، آڊيٽر، خزاني جو سيڪريٽري، زراعت جو سيڪريٽري، ۽ اٽارني جنرل شامل آهن. انهن مان هر هڪ چار سالن جي مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي ۽ عهدن جي ڪا حد مقرر ناهي. گورنر ٻين رياستي کاتن جي انتظامي عملدارن ۽ ڪيترين ئي ڪميشنن جي ميمبرن کي مقرر ڪري ٿو. هر کاتي جي مٿين چند عهدن کان هيٺ، ملازم رياست جي سول سروس نظام جو حصو هوندا آهن. آئيوا سول رائٽس ڪميشن رهائش، روزگار ۽ تعليم ۾ امتيازي سلوڪ بابت شڪايتن جي جاچ ڪري ٿي ۽ ٻڌڻيون منعقد ڪري ٿي. تاريخي طور، آئيوا جا رهواسي پنهنجي حڪومت ۾ بدعنواني جي حوالي سان تمام گهٽ برداشت رکندا آيا آهن. آئيوا جي ٻه ايواني جنرل اسيمبلي قانونساز شاخ بڻائي ٿي. سينيٽ جا 50 ميمبر چار سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن⁠تہ هائوس آف ريپريزينٽيٽوز جا 100 ميمبر ٻه سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. آمريڪا جي گهڻين رياستن جي ابتڙ، جتي قانون سازي قانونساز اڳواڻن ۽ گورنر پاران تيار ڪئي ويندي آهي، آئيوا ۾ رياستي اسيمبليءَ جو هڪ غيرجانبدار انتظامي ادارو—ليجسليٽو سروسز بيورو (1955ع؛ LSB)—جنرل اسيمبلي جي ميمبرن لاءِ قانوني مسودا تيار ڪري ٿو. LSB کي چونڊن لاءِ حدبندين (ريڊسٽرڪٽنگ) جا اختيار پڻ حاصل آهن ۽ اهو رياست لاءِ نوان قانونساز ۽ ڪانگريسي حلقا جوڙي ٿو. هن نظام غيرجانبداري قائم رکڻ ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي آهي. رياستي عدليه جي اڳواڻي سپريم ڪورٽ ڪري ٿي، جنهن کي هيٺين عدالتن تي وسيع اختيار حاصل آهن. هن اداري جا نَوَ جج پاڻ مان هڪ چيف جسٽس چونڊين ٿا. ججن کي گورنر مقرر ڪري ٿو، هڪ سال پوءِ عوامي توثيقي ووٽ ذريعي سندن مقرريءَ جي تصديق ٿئي ٿي، ۽ اٺن سالن جي مدي کان پوءِ اهي ٻيهر اميدوار ٿي سگهن ٿا. رياست ۾ 14 عدالتي ضلعا آهن، جتي ججن جو تعداد آبادي ۽ ڪيسن جي بار مطابق مختلف آهي. گهڻن وڏن شهرن ۾ ميونسپل عدالتون آهن، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي پوليس ۽ ميئر جون عدالتون ڪم ڪن ٿيون. جتي ميونسپل عدالتون موجود ناهن، اتي مئجسٽريٽ خدمتون سرانجام ڏين ٿا. آئيوا کي ضلعن (ڪائونٽيز) ۽ ميونسپالٽين ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعن جون حدون آئين ۾ مقرر ٿيل آهن ۽ صرف آئيني ترميم سان تبديل ٿي سگهن ٿيون. هر ضلعو سپروائيزرن جي بورڊ ۽ چونڊيل آڊيٽر، شيرف، رڪارڊر، خزاني دار ۽ ضلعي وڪيل پاران هلائبو آهي. ضلعن تي سماجي خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي سڙڪن جي سار سنڀال جي اهم ذميواري هوندي آهي. آئيوا جون سوين ميونسپالٽيون قانونساز اختيار هيٺ ڪم ڪن ٿيون. گهڻا وڏا شهر ڪائونسل–مينيجر نظام هيٺ هلن ٿا، جڏهن⁠تہ ننڍيون ميونسپالٽيون ميئر–ڪائونسل نظام رکن ٿيون. البت، سيڊر ريپيڊز اڃا تائين ويهين صديءَ جي شروعات ۾ اختيار ڪيل ڪميشن نظام تي هلندڙ آهي. پنهنجي ننڍڙي جسامت، اوڀر ۽ اولهه سامونڊي علائقن جي آباديءَ کان فاصلي، ۽ وڏين ميڊيا مارڪيٽن جي کوٽ جي باوجود، آئيوا قومي سياست ۾ ڊگهي عرصي کان اهم ڪردار ادا ڪندو رهيو آهي. شايد صدر هربرٽ هوور جي شخصيت هن روايت جي بهترين نمائندگي ڪري ٿي. ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن تائين آئيوا جي سياسي روايت گهڻي حد تائين ريپبلڪن رهي، پر پوءِ اها آهستي آهستي ڊيموڪريٽڪ پارٽي ڏانهن مائل ٿيڻ لڳي. 1952ع کان 1984ع تائين، رياست رڳو هڪ ڀيرو ڊيموڪريٽڪ صدارتي اميدوار کي ووٽ ڏنو (1964ع ۾ لينڊن بي جانسن). ان کان پوءِ ايندڙ چار چونڊن (1988ع، 1992ع، 1996ع ۽ 2000ع) ۾ ڊيموڪريٽڪ صدارتي اميدوار رياست ۾ ڪامياب ٿيا، ۽ ان کان پوءِ آئيوا مقامي ۽ قومي سياست ۾ هڪ “سوئنگ اسٽيٽ” بڻجي وئي. 1980ع واري ڏهاڪي کان 21هين صديءَ تائين، رياست آمريڪي سينيٽ ۾ ريپبلڪن چڪ گراسلي ۽ ڊيموڪريٽ ٽام هارڪن کي موڪليندي رهي، جيڪي ٻنهي وڏو سياسي اثر رکندا هئا. آئيوا شايد سڀ کان وڌيڪ صدارتي نامزدگيءَ جي عمل ۾ پنهنجي ڪردار لاءِ سڃاتي وڃي ٿي. ٻئي وڏيون پارٽيون پنهنجن قومي نامزدگي ڪنوينشنن لاءِ نمائندا مقامي ڪاڪسن ذريعي چونڊين ٿيون، جيڪي اهڙيون گڏجاڻيون آهن جتي صدارتي اميدوارن لاءِ ترجيحات ظاهر ڪيون وڃن ٿيون. 1972ع کان وٺي، اهي ڪاڪسون ٻين سڀني رياستن جي صدارتي پرائمري چونڊن کان اڳ منعقد ٿين ٿيون. هن “قوم ۾ پهريون” حيثيت سبب، اميدوار وڏي عرصي تائين رياست ۾ مهم هلائين ٿا ته جيئن مضبوط نتيجن ذريعي قومي سطح تي اڳڀرائي حاصل ڪن، ۽ انهن ڪاڪسن تي قومي ميڊيا وڏي ڌيان ڏئي ٿي.

ثقافتي زندگي

ننڍن شهري مرڪزن سان گڏ وڏي پيماني تي پکڙيل آبادي آئيوا وارن لاءِ اهو مشڪل بڻائي ٿي ته اهي وڏن شهرن ۾ موجود ثقافتي سهولتن جهڙيون گهڻيون سهولتون برقرار رکي سگهن. تنهن هوندي به، هر سال رياست جي ڪيترن ئي علائقن ۾ گهمندڙ شوَ منعقد ٿين ٿا، جن ۾ ٿيٽر، ناچ، سمفونيون ۽ مهمان فنڪار شامل هوندا آهن. اهم ثقافتي مرڪز يونيورسٽيون ۽ ڪاليج آهن. لوڪ روايتون امانا ڪالونين ۾ برقرار آهن، جتي آڪٽوبر فيسٽ ملهايو ويندو آهي؛ پيلا جي ڊچ برادري ۾ سالياني ٽوليپ فيسٽيول منعقد ٿيندو آهي؛ سيڊر ريپيڊس ۾ چيڪ برادريءَ ۾؛ ۽ ٻين مقامي علائقن ۾ پڻ اهڙيون روايتون زنده آهن.

آئيوا جا فنون

آئيوا يونيورسٽي ۾ خاص طور تي لطيف فنن کي وڏي حمايت حاصل آهي، جتي علائقائي مصور گرانٽ ووڊ پنهنجي گهڻي ڪم کي انجام ڏنو ۽ جتي رائيٽرز ورڪشاپ قومي سطح تي وڏي عزت رکي ٿي. هن پروگرام جا ڪجهه مشهور گريجوئيٽس فلينري اوڪانر، آئيوا جو رهواسي والس اسٽيگنر، جان اروِنگ، ريتا ڊو ۽ جين سمائيلي آهن. ڪيترائي موسيقي فيسٽيول پڻ مشهور آهن، جن ۾ هر اونهاري ۾ ڊيوينپورٽ ۾ ٿيندڙ بڪس بيدر بيڪ جاز فيسٽيول، ۽ مختلف بليوگراس، لوڪ ۽ جديد موسيقي جا ميلا شامل آهن. جاز ڪارنٽ نواز بيدر بيڪ وانگر، *دي ميوزڪ مين* جو موسيقار ميريڊٿ وِلِسن پڻ آئيوا جو رهواسي هو، جيئن ته مشهور موسيقار گلين ملر به آئيوا ۾ پيدا ٿيو.

ثقافتي ادارا

اهم آرٽ ميوزيم آئيوا سٽي ۽ ڊيز موئينس ۾ موجود آهن. چيروڪي ۽ ڊيڪوراه جهڙا شهر اهڙا ميوزيم رکن ٿا، جيڪي علائقي جي اڳ-آبادياتي (پري سيٽلمينٽ) تاريخ تي زور ڏين ٿا. ڊيز موئينس ۾ اسٽيٽ هسٽاريڪل ميوزيم آئيوا جي ترقي بابت نمائشون رکي ٿو ۽ مختلف نسلن سان تعلق رکندڙ آئيوا وارن خاندانن جون ڪهاڻيون پيش ڪري ٿو. هربرٽ هوور صدارتي لائبريري ۽ ميوزيم ويسٽ برانچ ۾ واقع آهي. هڪ غير روايتي دلڪش جاءِ اسپِل وِل ۾ بلي ڪلاڪس ميوزيم آهي، جتي بلي ڀائرن پاران هٿ سان ٺهيل ڪاٺين جون قديم گهڙيون نمائش لاءِ رکيل آهن. هن ميوزيم جي ٻي ماڙ تي ئي چيڪ موسيقار انتونين ڊوورژاڪ 1893ع جي اونهاري ۾ رهيو هو، ۽ سندس زندگي سان لاڳاپيل شيون ۽ يادگار پڻ اتي پيش ڪيا ويا آهن.

رانديون ۽ وندر

هر قسم جون ٻاهرين راندين آئيوا ۾ انتهائي مقبول آهن، جن ۾ شڪار، مڇي مارڻ، ٻيڙيون هلائڻ ۽ ڪيمپنگ خاص طور تي عام آهن. اهڙي علائقي ۾ جتي وڏا شهري مرڪز گهٽ آهن، تماشو ڏسڻ واريون رانديون ثقافتي زندگيءَ جو وڏو حصو فراهم ڪن ٿيون. رياست جي هر ڪاليج شهر ۾ آمريڪي فٽبال (گرڊ آئرن فٽبال) جا هفتيوار ميچ سرءُ جي سماجي موسم جو مرڪز بڻجن ٿا. جيتوڻيڪ يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي ناردرن آئيوا يونيورسٽي نيشنل ڪاليجيئيٽ اٿليٽڪ اسوسيئيشن (NCAA) جي فٽبال چيمپيئن شپ سب ڊويزن ۾ ڊگهي ڪاميابيءَ جو رڪارڊ رکي ٿي ۽ آئيوا اسٽيٽ يونيورسٽي سخت Big 12 Conference ۾ مقابلو ڪري ٿي، پر رياست جي اڪثريت لاءِ فٽبال جو اصل جوش ڪِنِڪ اسٽيڊيم سان لاڳاپيل آهي، جيڪو آئيوا يونيورسٽي جو گهرو ميدان آهي ۽ Big Ten Conference جو حصو آهي. مردن جي باسڪيٽ بال پڻ انهن ٽنهي يونيورسٽين ۾ اهم حيثيت رکي ٿي، ساڳي طرح ڊريڪ يونيورسٽي ۾ به (جيئن ناردرن آئيوا، اها پڻ Missouri Valley Conference جي ميمبر آهي). ڪُشتي (Wrestling) آئيوا ۾ هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج ٻنهي سطحن تي انتهائي مقبول آهي، ۽ آئيوا يونيورسٽي ۽ آئيوا اسٽيٽ يونيورسٽي جا پروگرام هن راند ۾ سڀ کان وڌيڪ غالب سمجهيا وڃن ٿا. آئيوا اسٽيٽ ڪيترين ئي NCAA چيمپيئن شپون کٽيون آهن، جڏهن ته آئيوا يونيورسٽي وڌيڪ ڪامياب رهي آهي، جنهن ۾ لڳاتار چيمپيئن شپون (1978–86، 1991–93، 1995–2000) شامل آهن، جيڪي ڪوچ ڊين گيبل جي سرپرستيءَ هيٺ حاصل ڪيون ويون. ڊين گيبل، جيڪو اڳوڻو اولمپڪ چيمپيئن به رهيو آهي، آئيوا جو سڀ کان وڏو راندين جو هيرو سمجهيو وڃي ٿو. ڇوڪرين جي هاءِ اسڪول باسڪيٽ بال کي آئيوا ۾ خاص طور تي رنگين تاريخ حاصل آهي. 1934ع کان 1993ع تائين گهڻيون ٽيمون ڇهه-مقابل-ڇهه رانديگرن واري نسخي ۾ کيڏنديون هيون، جنهن ۾ هر ٽيم جا اڌ رانديگر مڊ ڪورٽ جي هڪ پاسي ۽ اڌ ٻئي پاسي محدود هوندا هئا. ڊريڪ رليز، جيڪي 1910ع ۾ شروع ٿيا، ڪاليجيئيٽ اٿليٽڪس (ٽريڪ ۽ فيلڊ) جي اهم ترين مقابلي مان هڪ آهن. پيشاور راندين جو آئيوا ۾ نسبتاً گهٽ اثر آهي، پر ڊيز موئينس، سيڊر ريپيڊس، برلنگٽن، ڪلنٽن ۽ ڊيوينپورٽ روايتي طور مائنر ليگ بيس بال جا مرڪز رهيا آهن.

ميڊيا ۽ اشاعت

آئيوا جا اهم اخبارون دي ڊيس موئنيز رجسٽر (جنهن کي اڪثر وچ اولهه جي سڀ کان بااثر اشاعتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي)، گزيٽ (سيڊر ريپيڊس)، آئيوا سٽي پريس-سٽيزن، ۽ ڪئاڊ سٽي ٽائيمز (ڊيوينپورٽ) آهن. رياست جي هر حصي ۾ ريڊيو ۽ ٽيليويزن اسٽيشنون موجود آهن.

پڻ ڏسو

• باب:آمريڪا
• باب:اتر آمريڪا
• آئيوا ۾ ڪاليج ۽ يونيورسٽيون
• آئيوا جا شهرن جي فهرست
• آئيوا جي ضلعن جي فهرست
• آئيوا جي دريائن جي فهرست

ٻاهريان ڳنڍڻا

• Official website
• State Data Center of Iowa population, housing, business and government statistics
• Iowa Travel and Tourism Division
• Iowa State Facts from USDA آرڪائيو ڪيا ويا 2015-02-22 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• Iowa: State Resource Guide, from the Library of Congress
• Energy Data & Statistics for Iowa—U.S. Department of Energy
• Iowa State Databases—Annotated list of searchable databases produced by Iowa state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.
• U.S. Census Bureau Quick Facts
• سانچو:Osmrelation-inline
• Conserving the Constitution of the State of Iowa, 1988

پيشرو ٽيڪساس

List of U.S. states by date of statehood Admitted on December 28, 1846 (29th)

جانشين وسڪانسن