گٺل پيٺل خيال
اسٽيريئو ٽائپ (Stereotype) يا گٺل پيٺل خيال، سماجي نفسيات ۾ ماڻهن جي ڪنهن خاص گروھ يا زمري بابت هڪ عام ڪيل راءِ يا عقيدي کي چئبو آهي.[1] هي هڪ اهڙي توقع آهي جيڪا ماڻهو ڪنهن خاص گروهه جي هر فرد مان رکندا آهن؛ مثال طور، ان گروهه جي شخصيت، پسند، ظاهري صورت يا قابليت بابت اڳواٽ فيصلو ڪري وٺڻ.
اسٽيريئو ٽائپس معلومات کي تيزيءَ سان پرکڻ ۾ مدد ڪن ٿا، پر اهي اڪثر غلط، غير حقيقي ۽ نئين معلومات کي قبول نه ڪندڙ هوندا آهن.[2] اهي مثبت، ناڪاري يا غير جانبدار ٿي سگهن ٿا. انهن کي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:
- واضح (Explicit) اسٽيريئو ٽائپ: اهي جن بابت انسان شعوري طور آگاهه هوندو آهي.
- غير واضح (Implicit) اسٽيريئو ٽائپ: اهي جيڪي لاشعور ۾ هوندا آهن ۽ انسان کي انهن جي خبر ناهي هوندي.
واضح اسٽيريئو ٽائپ (Explicit stereotypes)
[سنواريو]واضح اسٽيريئو ٽائپ اهو عقيدو آهي جنهن بابت ماڻهو باخبر هوندو آهي ۽ شعوري طور ٻين بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندو آهي. جيتوڻيڪ شعوري ڪوشش سان اهڙي تعصب کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر اڪثر ائين ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي ڇو ته انسان يا ته تعصب کي تمام گهڻو وڌائي پيش ڪري ٿو يا تمام گهٽ.
غير واضح اسٽيريئو ٽائپ (Implicit stereotypes)
[سنواريو]غير واضح اسٽيريئو ٽائپس ماڻهن جي لاشعور ۾ هوندا آهن، جن تي سندن ڪو اختيار ناهي هوندو.[3] مثال طور، ڪو شخص مڃي سگهي ٿو ته عورتون ۽ مرد برابر جا ذهين آهن، پر لاشعوري طور هو اليڪٽريشن (Electrician) جي پيشي کي مردن سان ۽ استاد جي پيشي کي عورتن سان وڌيڪ منسوب ڪندو.[4]
ٻين سماجي روين سان تعلق
[سنواريو]اسٽيريئو ٽائپس، تعصب (Prejudice)، نسل پرستي (Racism)، ۽ امتيازي سلوڪ (Discrimination) پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن پر مختلف تصور آهن.
- اسٽيريئو ٽائپ (دماغي پهلو): ڪنهن گروهه بابت ڄاڻ يا عقيدو (مثال: "سڀ پوليس وارا ڊونٽ پسند ڪن ٿا").
- تعصب (جذباتي پهلو): ڪنهن گروهه بابت جذباتي ردعمل، عام طور تي ناپسنديدگي.
- امتيازي سلوڪ (عملي پهلو): ڪنهن گروهه سان ڪيو ويندو فعل يا عمل.[5]
اسٽيريئو ٽائپ جو مواد (Content)
[سنواريو]اسٽيريئو ٽائپ مواد مان مراد اهي خاصيتون آهن جيڪي ماڻهو ڪنهن گروهه سان منسوب ڪن ٿا. جديد نفسيات ۾ "اسٽيريئو ٽائپ ڪنٽينٽ ماڊل" (SCM) موجب، ماڻهو ٻين گروهن کي ٻن بنيادي پئمانن تي پرکين ٿا: گرمجوشي (Warmth) ۽ قابليت (Competence).
- گرمجوشي جو تعلق ان ڳالهه سان آهي ته ڪو گروهه اسان جو مقابلو (Competition) ڪري ٿو يا نه. جيڪڏهن مقابلو ناهي ته اسان کين "گرمجوش" (Warm) سمجهنداسين.
- قابليت جو تعلق ان گروهه جي سماجي حيثيت (Status) سان آهي. وڌيڪ حيثيت وارن کي "قابل" سمجهيو ويندو آهي.
ان ماڊل موجب، ڪجهه گروهه اهڙا آهن جن سان همدردي ڪئي ويندي آهي پر کين قابل ناهي سمجهيو ويندو (جهڙوڪ بزرگ ماڻهو)، ۽ ڪجهه اهڙا آهن جن کي قابل سمجهيو ويندو آهي پر کين پسند ناهي ڪيو ويندو (جهڙوڪ تمام وڏا امير ماڻهو).[6]
انگ اکر ۽ حقيقتون
[سنواريو]اسٽيريئو ٽائپس بابت ڪجهه اهم انگ اکر هيٺ ڏجن ٿا:
| گروهه/قسم | مليا ويا انگ اکر | نتيجو |
|---|---|---|
| عورتون ۽ سائنس | 70% ماڻهو لاشعوري طور سائنس کي مردن سان منسوب ڪن ٿا | غير واضح تعصب (Implicit Bias) |
| ملازمت ۾ امتياز | نسلي گروهن بابت اسٽيريئو ٽائپس سبب اڇي چمڙيءَ وارن کي 50% وڌيڪ انٽرويو ڪالون ملن ٿيون | عملي امتيازي سلوڪ |
| بزرگ ماڻهو | لڳ ڀڳ 80% ڪيسن ۾ بزرگن کي "رحم دل پر ڪمزور" سمجهيو وڃي ٿو | SCM ماڊل جي تصديق |
ڪم (Functions)
[سنواريو]شروعاتي دور ۾ سمجهيو ويندو هو ته رڳو سخت مزاج يا آمراڻي سوچ وارا ماڻهو اسٽيريئو ٽائپس تي ڀاڙين ٿا. پر جديد تحقيق ثابت ڪيو آهي ته اهي سڄي سماج ۾ پکڙيل آهن ۽ انسان جي دماغ جي معلومات کي تيزيءَ سان منظم ڪرڻ جو هڪ فطري طريقو آهن.
حوالا
[سنواريو]- ↑ Cardwell, Mike (1999). Dictionary of Psychology.
- ↑ Meyer, David G. (2008). Intuition: Its Powers and Perils. pp. 114–115.
- ↑ "Frequently Asked Questions".
- ↑ Hinton, Perry (2017). Implicit stereotypes and the predictive brain.
- ↑ Fiske, Susan T. (1998). The Handbook of Social Psychology. p. 357.
- ↑ Fiske, Susan T.; Cuddy, Amy J. C. (2002). "A Model of Stereotype Content". Journal of Personality and Social Psychology.