مواد ڏانھن هلو

گوئٽي مالا

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
جمهوريه گوئٽي مالا

ريپبلڪا ڊي گوئٽي مالا
Flag of گوئٽي مالا
{{{coat_alt}}}
جھنڊو نِسبتي نشان
شُعار: 'لِيبرِه ڪَرېسڪا فېڪُوندو (آزاد ۽ ثمرآور وڌو) [1] (اسپيني)
"آزاد ۽ ثمرآور وڌو"
مارچ:
لا گراناديرا (دستي بم اڇليندڙ سپاھي)
گادي جو هنڌگوئٽي مالا شهر
14°38′N 90°30′W / 14.633°N 90.500°W / 14.633; -90.500
سڀ کان وڏو شهرگوئٽي مالا شهر
دفتري ٻوليوناسپيني
تسلیم شدہ قومي ٻوليمايا ٻوليون
تسلیم ٿيل مقامي  ٻوليون
نسلي گروھ (2018)
مذهب (2023)
  • 11% ڪو به مذهب نه
  • 0.9% ٻيا
مقامي آبادي
حڪومتوحداني صدارتي جمهوريه
• صدر
برنارڊو اريوالو
ڪارين هيريرا
لوئس ڪونٽريراس
مقننه جمهوريه جي ڪانگريس
آزادي
• اسپيني سلطنت کان اعلان
15 سيپٽمبر 1821ع
1 جولاءِ 1823ع
17 اپريل 1839ع
• موجوده آئين
17 نومبر 1993ع
پکيڙ
• جملي
108,889 km2 (42,042 sq mi) (105هون)
• پاڻي (%)
0.4
آبادي
• 2025 اندازو
Neutral increase 18,636,532 (70هون)
•  گھاٽائي
166/km2 (429.9/sq mi) (76هون)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )2025 لڳ ڀڳ
• ڪل
Increase $278.508 بلين[2] (77هون)
• في سيڪڙو
Increase $15,386[2] (121هون)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )2025 لڳ ڀڳ
• ڪل
Increase $120.964 بلين[2] (70هون)
• في سيڪڙو
Increase $6,682[2] (108هون)
جِينِي (2023)Positive decrease 45.2[3]
وچولو
ايڇ ڊي آء (2023)Increase 0.662[4]
وچولو · 137هون
ڪرنسيڪيتزال (GTQ)
معياري وقتمرڪزي معياري وقت (متناسق عالمي وقت−6)
تاریخ جو نمونوdd/mm/yyyy
ڊرائيونگ جو پاسوساڄي
ڊائلنگ ڪوڊ+502
انٽرنيٽ ڊومين.gt

گوئٽي مالا،[lower-alpha 1] سرڪاري طور جمهوريه گوئٽي مالا،[lower-alpha 2] اتر وچ آمريڪا ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۽ اولهه ۾ ميڪسيڪو، اتر اوڀر ۾ (سرحدي ويجهڙائي واري علائقي ۾) بيلز، اوڀر ۾ هنڊوراس ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ ايل سلواڊور واقع آهن. ان جي ڏکڻ ۾ پئسفڪ سمنڊ ۽ اتر اوڀر ۾ هنڊوراس نار واقع آهي.

موجوده گوئٽي مالا جو علائقو مايا تهذيب جي مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا ميسوآمريڪا جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي. 16هين صديءَ ۾ هن علائقي جي اڪثر حصي کي اسپينين فتح ڪيو ۽ نيو اسپين جي وائسراءِ واري رياست جو حصو قرار ڏنو. گوئٽي مالا 1821ع ۾ اسپين ۽ ميڪسيڪو کان آزادي حاصل ڪئي. 1823ع کان 1841ع تائين اهو وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه جو حصو رهيو. 19هين صديءَ جي پوئين اڌ دوران گوئٽي مالا سياسي عدم استحڪام ۽ گهرو تڪرارن جو شڪار رهيو. 20هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ تي آمريڪا جي حمايت يافته آمرن جو سلسلو حڪمران رهيو. 1944ع ۾ آمر حڪمران خورخي اوبيڪو کي جمهوريت پسند فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن سان هڪ ڏهاڪي تي پکڙيل انقلاب شروع ٿيو ۽ سماجي ۽ معاشي سڌارا عمل ۾ آيا. 1954ع ۾ آمريڪا جي حمايت يافته فوجي بغاوت انقلاب جو خاتمو آندو ۽ آمريت قائم ڪئي.[5][6] 1960ع کان 1996ع تائين گوئٽي مالا هڪ خوني گهرو ويڙهه جو شڪار رهيو، جيڪا آمريڪا جي حمايت يافته حڪومت ۽ سوويت يونين/ڪيوبا جي حمايت يافته کاٻي ڌر جي ڪميونسٽ باغين وچ ۾ وڙهي وئي. ان دوران گوئٽي مالائي فوج طرفان مايا آباديءَ خلاف نسل ڪشيءَ وارا قتل عام پڻ ڪيا ويا.[7][8][9] گڏيل قومن جي وچ ۾ پوڻ سان امن معاهدو طئي ٿيو، جنهن کان پوءِ معاشي واڌ ۽ لڳاتار جمهوري چونڊن جو دور شروع ٿيو.

گوئٽي مالا ۾ حياتياتي لحاظ کان اهم ۽ منفرد ماحولياتي نظامن جي گهڻائي موجود آهي، جن ۾ ڪيترائي مقامي نوع شامل آهن. اها حياتياتي دولت ميسوآمريڪا کي حياتياتي تنوع جو گرم علائقو قرار ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.[10] برآمدي شين جي دولت باوجود، ملڪ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي آبادي (4.6 ملين ماڻهو) غذائي عدم تحفظ کي منهن ڏئي ٿي؛ ٻين وڏن مسئلن ۾ غربت، ڏوهن، بدعنواني، منشيات جي اسمگلنگ ۽ گهرو عدم استحڪام شامل آهن.

تقريباً 16.6 ملين جي اندازي واري آبادي سان،[11] گوئٽي مالا وچ آمريڪا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، اتر آمريڪا جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ آمريڪائن جو 11هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، گوئٽي مالا شهر، وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي، جڏهن تہ ان جو ميٽروپوليٽن علائقو وچ آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي.

نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بڻياد

[سنواريو]

"گوئٽي مالا" نالو ناهواتل لفظ Cuauhtēmallān مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "گهڻن وڻن جي جاءِ" آهي. اهو لفظ ڪيچي مايا ٻوليءَ جي "گهڻن وڻن" لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ مان نڪتل آهي،[12][13] يا ممڪن آهي تہ وڌيڪ خاص طور تي ڪُواتي/ڪُواتلي وڻ Eysenhardtia ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هي نالو اصل ۾ ميشيڪا ماڻهن ڪاڪچيڪيل شهر اشمچي لاءِ استعمال ڪيو هو، پر اسپيني نوآبادياتي دور ۾ ان نالي جو استعمال وڌائي سڄي ملڪ لاءِ ڪيو ويو.[14][15]

ملڪ جو سرڪاري نالو جمهوريه گوئٽي مالا (República de Guatemala) آهي، جيڪو 21 مارچ 1847ع جي هڪ فرمان ذريعي اختيار ڪيو ويو. ان کان اڳ، 17 اپريل 1839ع کان ملڪ جو نالو رياست گوئٽي مالا (Estado de Guatemala) هو.[16]

تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گوئٽي مالا جي تاريخ

ڪولمبس کان اڳ وارو دور

[سنواريو]

گوئٽي مالا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پهريان ثبوت 12,000 ق.م. جا آهن. آثار قديمه جا ثبوت، جهڙوڪ ملڪ جي مختلف حصن مان مليل آبسيڊين جا تيرن جا نوڪ، ظاهر ڪن ٿا تہ هتي انسان شايد 18,000 ق.م. کان ئي موجود هئا.[17] آثار قديمه مان اهو پڻ ثابت ٿئي ٿو تہ گوئٽي مالا جا شروعاتي رهواسي شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ هئا. مڪئي جي پوک 3500 ق.م. تائين ترقي ڪري چڪي هئي.[18] 6500 ق.م. جا ماڳ ڪيچي علائقي ۾ گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن ۽ وچئين پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي سيپاڪاتي ۽ اسڪوئنٽلا ۾ مليا آهن.

آثار قديمه جا ماهر ميسوآمريڪا جي ڪولمبس کان اڳ واري تاريخ کي اڳ-ڪلاسيڪي دور (2000 ق.م. کان 250ع)، ڪلاسيڪي دور (250ع کان 900ع) ۽ پوئين ڪلاسيڪي دور (900ع کان 1500ع) ۾ ورهائين ٿا.[19] تازو وقت تائين محقق اڳ-ڪلاسيڪي دور کي هڪ تشڪيلي دور سمجهندا هئا، جنهن دوران ماڻهو عام طور تي هارين جي ننڍن ڳوٺن ۾ جهوپڙين اندر رهندا هئا ۽ مستقل عمارتون تمام گهٽ هونديون هيون. ويهين صديءَ جي آخر کان هن تصور کي ان دور جي عظيم الشان اڏاوتن جي دريافتن چئلينج ڪيو آهي، جن ۾ ميراڊور طاس جا شهر ناڪبي، شولنال، ايل ٽنٽال، واڪنا ۽ ايل ميراڊور شامل آهن.

ٽيڪال جو مايا شهر

ميسوآمريڪا جي تهذيب جو ڪلاسيڪي دور مايا تهذيب جي عروج واري زماني سان ٺهڪي اچي ٿو. هن دور جا بيشمار ماڳ سڄي گوئٽي مالا ۾ موجود آهن، پر انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز پيٽين ۾ آهي. هن دور جون خاصيتون شهري آباديءَ جي واڌ، آزاد شهري رياستن جو ظهور ۽ ٻين ميسوآمريڪي ثقافتن سان لاڳاپا هئا.[20]

اهو دور لڳ ڀڳ 900ع تائين جاري رهيو، جڏهن ڪلاسيڪي مايا تهذيب زوال پذير ٿي وئي.[21] مايا ماڻهن وچئين هيٺاهن علائقن جا ڪيترائي شهر ڇڏي ڏنا يا ڏڪار سبب پيدا ٿيل بک ۽ قحط دوران مري ويا.[21] هن زوال جي سبب بابت اختلاف موجود آهي، پر خشڪ ساليءَ وارو نظريو وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري رهيو آهي، جنهن جي حمايت ڍنڍن جي تري، قديم گلن جي زرداڻن ۽ ٻين ثبوتن مان ٿئي ٿي.[21] اهڙي علائقي ۾، جيڪو عام طور موسمي طور خشڪ رهندو هو، ڊگهي عرصي تائين هلندڙ خشڪ سالين جو سلسلو مايا آباديءَ لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ سندن گهاٽي آباديءَ جو دارومدار باقاعده برساتن تي هو.[22]

پوئين ڪلاسيڪي دور جي نمائندگي علائقائي بادشاهتن ۽ قومن ڪئي، جن ۾ پيٽين جا اٽزا، ڪووج، يالائن ۽ ڪيجاچي، جڏهن تہ مٿانهن علائقن جا مام، ڪيچي، ڪاڪچيڪيل، چاجوما، تزوتوهيل، پوڪومچي، ڪيچي ۽ چورتي شامل هئا. انهن جا شهر مايا ثقافت جي ڪيترن ئي پهلوئن کي برقرار رکندا آيا.[15]

مايا تهذيب جون ڪيتريون خاصيتون ٻين ميسوآمريڪي تهذيبن سان هڪجهڙيون هيون، ڇاڪاڻ تہ هن خطي ۾ مختلف قومن وچ ۾ گهڻي رابطي ۽ ثقافتي ڦهلاءُ جو عمل جاري رهيو. لکڻ، ڪتبه نگاري ۽ ڪئلينڊر جهڙيون ترقيون مايا ماڻهن وٽ شروع نہ ٿيون هيون، پر سندن تهذيب انهن کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني. مايا اثر هونڊوراس، بيليز، گوئٽي مالا ۽ اتر ايل سلواڊور کان وٺي اتر طرف وچئين ميڪسيڪو تائين ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو مايا علائقي کان 1,000 km (620 mi) کان وڌيڪ پري آهي. مايا فن ۽ اڏاوت ۾ ڪيترائي ٻاهريان اثر پڻ ملن ٿا، جن کي سڌي ٻاهرين فتح بدران واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.[15]

اسپيني دور (1519ع–1821ع)

[سنواريو]
16هين صديءَ جي شروعاتي لباس ۾ ڏاڙهيءَ واري هڪ شخص جي تصوير، جنهن کي نمايان رف ڪالر ۽ سينگاريل زرھ پهريل آهي، سندس ساڄو هٿ چيلهه تي ۽ کاٻي هٿ ۾ لٺ يا سواريءَ جو چهبڪ آهي.
فاتح پيڊرو ڊي الواراڊو گوئٽي مالا کي فتح ڪرڻ جي شروعاتي اسپيني مهمن جي اڳواڻي ڪئي.[23]

گوئٽي مالا تي اسپيني فتح 16هين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿي، جنهن جي اڳواڻي فاتح پيڊرو ڊي الواراڊو ڪئي. کيس هرنان ڪورٽيس اسپيني اقتدار کي وچ آمريڪا تائين وڌائڻ لاءِ مقرر ڪيو هو. 1523ع–1524ع ۾ الواراڊو گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن ۾ فوجي مهم شروع ڪئي ۽ شروعات ۾ ڪاڪچيڪيل مايا سان اتحاد ڪري سندن مخالف ڪيچي مايا کي شڪست ڏني. جلد ئي ڪاڪچيڪيل ۽ اسپينين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا، جنهن سبب وڌيڪ ويڙهه ٿي ۽ نيٺ خطي تي اسپيني بالادستي قائم ٿي وئي.[24]

اسپيني حملي سان گڏ تباهه ڪندڙ وبائون، جن ۾ چيچڪ پڻ شامل هئي، پکڙيون، جن مڪمل فوجي فتح کان اڳ ئي مقامي آباديءَ کي وڏي پيماني تي گهٽائي ڇڏيو.[25] 1524ع ۾ اسپينين اشمچي جي کنڊرن ڀرسان پنهنجو پهريون گاديءَ وارو شهر، ولا ڊي سانتياگو ڊي گوئٽي مالا، قائم ڪيو. اشمچي اڳوڻو ڪاڪچيڪيل گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي ماڻهن جي مزاحمت سبب 1527ع ۾ هي آبادي المولونگا وادي، موجوده سيوداد ويخا، ڏانهن منتقل ڪئي وئي.[26]

11 سيپٽمبر 1541ع تي آگوا ٻرندڙ جبل مان آيل هڪ تباهه ڪندڙ لاهار سيوداد ويخا کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ پانچوئي واديءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي ان جو نالو سانتياگو ڊي لوس ڪاباليروس ڊي گوئٽي مالا رکيو ويو، جيڪو هاڻي انٽيگوا گوئٽي مالا سڏجي ٿو. 1542ع ۾ هن خطي کي باضابطه طور گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل (Capitanía General de Guatemala) جي صورت ۾ منظم ڪيو ويو، جيڪا نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت جو هڪ انتظامي حصو هئي. بعد ۾ ان جو نالو گوئٽي مالا جي بادشاهت رکيو ويو، جيڪا اسپين جو هڪ صوبو هئي ۽ موجوده گوئٽي مالا، بيليز، ايل سلواڊور، هونڊوراس، نڪاراگوا، ڪوسٽا ريڪا ۽ ميڪسيڪو جي رياست چياپاس تي مشتمل هئي.[27][28]

پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي پنهنجي اهم جاگرافيائي هنڌ سبب گوئٽي مالا منيلا گيلين واپاري نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي ويو، جيڪو 1565ع کان 1815ع تائين ايشيا ۽ آمريڪا ۾ اسپيني نوآبادين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو.[29] چاندي، چيني مٽيءَ جا ٿانوَ، ريشم ۽ مصالحا جهڙيون شيون منيلا ۽ اڪاپولڪو جي وچ ۾ واپار دوران گوئٽي مالا مان گذرنديون هيون.[30][29]

1773ع ۾ سانتا مارتا زلزلن انٽيگوا گوئٽي مالا کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ ارميتا وادي ۾ موجوده هنڌ ڏانهن منتقل ڪيو ويو.[31][32] 1776ع ۾ باضابطه طور قائم ڪيل نئين شهر کي لا نويوا گوئٽي مالا ڊي لا اسونسيون سڏيو ويو، جيڪو اڄوڪو گوئٽي مالا شهر آهي.[33]

آزادي ۽ وچ آمريڪا (1821ع–1847ع)

[سنواريو]
15 سيپٽمبر 1821ع تي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ گوئٽي مالا جا گورا ماڻهو.

15 سيپٽمبر 1821ع تي گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل گوئٽي مالا شهر ۾ ٿيل هڪ عوامي گڏجاڻيءَ دوران اسپين کان پنهنجي آزاديءَ جو باضابطه اعلان ڪيو. اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل شامل ٿي اگسٽين ڊي اٽوربيدي جي پهرين ميڪسيڪي سلطنت جو حصو بڻجي وئي.[15]

پهرين ميڪسيڪي سلطنت جي دور ۾ ميڪسيڪو پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي پکيڙ تائين پهتو، جيڪا اتر ڪيليفورنيا کان وٺي وچ آمريڪا جي صوبن تائين پکڙيل هئي؛ پاناما ان ۾ شامل نہ هو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان وقت گران ڪولمبيا جو حصو هو. وچ آمريڪي صوبن شروعات ۾ ميڪسيڪي سلطنت ۾ شامل ٿيڻ جي منظوري نہ ڏني هئي، پر آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ سلطنت ۾ شامل ٿي ويا. نوآبادياتي دور ۾ هي خطو باضابطه طور نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت جو حصو هو، پر عملي طور ان جو انتظام ميڪسيڪو کان الڳ ڪيو ويندو هو. گوئٽي مالا 1825ع تائين پنهنجو الڳ جهنڊو نہ ٺاهيو هو.[34]

1838ع ۾ هونڊوراس جي اڳواڻ فرانسسڪو مورازان ۽ گوئٽي مالا جي خوسي فرانسسڪو بارونڊيا جي لبرل فوجن گوئٽي مالا تي حملو ڪري سان سور تائين پيش قدمي ڪئي، جتي هنن رافائيل ڪريرا جي سهري چُوا الواريز کي قتل ڪيو. ڪريرا ان وقت هڪ فوجي اڳواڻ هو ۽ اڳتي هلي گوئٽي مالا جو پهريون صدر بڻيو. لبرل فوجن گوئٽي مالا جي ڪائوڊيلو جي حامين کي خبردار ڪرڻ لاءِ الواريز جو سر نيزي تي چاڙهي ڇڏيو.[35] ڪريرا ۽ سندس زال پيٽرونا، جيڪي حملي جي خبر ٻڌندي ئي مورازان سان مقابلي لاءِ روانا ٿيا هئا ۽ ماتاڪيسڪوئنٽلا ۾ موجود هئا، قسم کنيو تہ هو مورازان کي مرڻ کان پوءِ به ڪڏهن معاف نہ ڪندا؛ سندن خيال ۾ جيڪو شخص پنهنجي ڪٽنب جي ماڻهن جو پلاند نہ وٺي، تنهن جو احترام ڪرڻ ممڪن نہ هو.[36]

ڪريرا ڪيترن ئي موڪليل ايلچين سان ملڻ کان انڪار ڪيو، خاص طور بارونڊيا سان، جنهن کي هو ٿڌي رت سان قتل ڪرڻ نہ پئي چاهيو. ان کان پوءِ مورازان ساڙيل زمين واري جنگي حڪمت عملي اختيار ڪئي، جنهن تحت رستي ۾ ايندڙ ڳوٺ تباهه ڪيا ۽ انهن جا وسيلا کسي ورتا. نتيجي ۾ ڪريرا جون فوجون جبلن ۾ لڪڻ تي مجبور ٿي ويون.[37] ڪريرا کي مڪمل طور شڪست کاڌل سمجهي مورازان ۽ بارونڊيا گوئٽي مالا شهر ڏانهن وڌيا، جتي رياستي گورنر پيڊرو والينزويلا ۽ قدامت پسند ايسينينا خاندان جي ميمبرن سندن نجات ڏيندڙن وانگر آجيان ڪئي. ايسينينا خاندان لبرل بٽالين مان هڪ جي مالي مدد ڪرڻ جي آڇ ڪئي، جڏهن تہ والينزويلا ۽ بارونڊيا مورازان کي سندس مالي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جا گهربل وسيلا مهيا ڪيا.[38] ٻنهي ڌرين جي ڪريولو ماڻهن صبح تائين جشن ملهايو تہ نيٺ کين مورازان جهڙو ڪريولو ڪائوڊيلو مليو آهي، جيڪو هارين جي بغاوت کي دٻائي سگهي ٿو.[39]

وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه (1823ع–1838ع)، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ گوئٽي مالا شهر هو

مورازان حاصل ڪيل وسيلن کي لوس آلتوس جي مدد لاءِ استعمال ڪيو ۽ پوءِ والينزويلا جي جاءِ تي ايسينينا خاندان جي ماريانو ريويرا پاز کي مقرر ڪيو، جيتوڻيڪ هن 1829ع ۾ ضبط ڪيل ملڪيتون ان خاندان کي واپس نہ ڪيون. ان جي جواب ۾ خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول ٿوري عرصي کان پوءِ سان سلواڊور ۾ وچ آمريڪي وفاق کي ٽوڙڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن سبب مورازان کي پنهنجي وفاقي اختيار لاءِ وڙهڻ خاطر ايل سلواڊور واپس وڃڻو پيو. رستي ۾ مورازان اوڀر گوئٽي مالا ۾ ڪريرا جي مدد ڪرڻ جي سزا طور جبر وڌايو.[40]

مورازان جي ايل سلواڊور وڃڻ جي خبر پوڻ کان پوءِ ڪريرا پنهنجي بچيل ننڍڙي فوج سان سلاما تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر شڪست کاڌائين ۽ جنگ ۾ سندس ڀاءُ لاوريانو مارجي ويو. رڳو چند ماڻهن سان هو سخت زخمي حالت ۾ ساناراتي ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيو.[41] ڪجهه صحتياب ٿيڻ کان پوءِ هن خوتياپا ۾ هڪ فوجي دستي تي حملو ڪري ٿورو مال غنيمت حاصل ڪيو، جيڪو ساڻس گڏ رضاڪارن ۾ ورهايائين. ان کان پوءِ هن گوئٽي مالا شهر ڀرسان پيٽاپا تي حملي جي تياري ڪئي، جتي هو وڏي جاني نقصان باوجود ڪامياب ٿيو.[42]

سيپٽمبر 1839ع ۾ ڪريرا گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر تي حملي جي ڪوشش ڪئي، پر لبرل جنرل ڪارلوس سالازار ڪاسترو کيس ولا نويوا جي ميدانن ۾ شڪست ڏني ۽ ڪريرا کي پوئتي هٽڻو پيو.[43] ڪويتزالٽينانگو تي قبضي جي ناڪام ڪوشش کان پوءِ ڪريرا گهيري ۾ اچي زخمي ٿي پيو. کيس ميڪسيڪي جنرل اگسٽين گوزمان آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا، جيڪو 1823ع ۾ ويسينتي فليسولا جي اچڻ کان وٺي ڪويتزالٽينانگو ۾ موجود هو. مورازان وٽ ڪريرا کي گولي هڻائي مارائڻ جو موقعو هو، پر هن ائين نہ ڪيو، ڇاڪاڻ تہ کيس ايل سلواڊور ۾ فرانسسڪو فيريرا جي حملن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جي هارين جي حمايت گهربل هئي. ان جي بدران مورازان ڪريرا کي بنا هٿيارن جي ميتا جي هڪ ننڍڙي قلعي جو انچارج بڻايو. جڏهن فرانسسڪو فيريرا کي خبر پئي تہ مورازان ايل سلواڊور تي حملو ڪرڻ وارو آهي، تڏهن هن ڪريرا کي هٿيار ۽ گولا بارود ڏنو ۽ کيس گوئٽي مالا شهر تي حملو ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو.[44]

ان دوران، ڪريرا ۽ سندس فوجن کي مڪمل طور ختم ڪرڻ جي مسلسل صلاحن باوجود، سالازار ساڻس سفارتي ڳالهين جي ڪوشش ڪئي. هن اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ تہ هو ڪريرا کان نہ ڊڄندو هو ۽ نہ ئي مٿس شڪ ڪندو هو، ولا نويوا جي جنگ کان پوءِ گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر ۾ قائم ڪيل دفاعي مورچا به هٽرائي ڇڏيا.[43] سالازار جي اعتماد ۽ فيريرا جي ڏنل هٿيارن مان فائدو وٺندي ڪريرا 13 اپريل 1839ع تي اوچتو گوئٽي مالا شهر تي قبضو ڪري ورتو؛ سالازار، ماريانو گالويز ۽ بارونڊيا ڪريرا جي مليشيا جي اچڻ کان اڳ ئي فرار ٿي ويا. سالازار رات جي لباس ۾ پاڙيسري گهرن جي ڇتين تان ٽپندو پناهه ڳوليندو رهيو،[45][46] ۽ نيٺ هاريءَ جي ويس ۾ سرحد تائين پهچي ويو.[45][46] سالازار جي وڃڻ کان پوءِ ڪريرا ريويرا پاز کي ٻيهر رياست جو سربراهه مقرر ڪيو.

1838ع کان 1840ع جي وچ ۾ ڪويتزالٽينانگو شهر ۾ عليحدگي پسند تحريڪ لوس آلتوس نالي هڪ الڳ رياست قائم ڪئي ۽ گوئٽي مالا کان آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. گوئٽي مالا جي لبرل پارٽيءَ جا اهم اڳواڻ ۽ قدامت پسند حڪومت جا لبرل مخالف ايل سلواڊور واري جلاوطني ڇڏي لوس آلتوس منتقل ٿي ويا.[47] لوس آلتوس جي لبرلن ريويرا پاز جي قدامت پسند حڪومت تي سخت تنقيد شروع ڪئي.[47] لوس آلتوس اڳوڻي گوئٽي مالا رياست جو مکيه پيداواري ۽ معاشي سرگرمين وارو علائقو هو. لوس آلتوس کان سواءِ قدامت پسند انهن ڪيترن ئي وسيلن کان محروم ٿي ويا، جن گوئٽي مالا کي وچ آمريڪا ۾ بالادستي ڏني هئي.[47] گوئٽي مالا جي حڪومت پرامن حل حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ان کان پوءِ ٻن سالن تائين خوني تڪرار جاري رهيو.

17 اپريل 1839ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي وچ آمريڪا جي گڏيل صوبن کان آزاد قرار ڏنو. 1840ع ۾ بيلجيم، وچ آمريڪا ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش تحت، ڪريرا جي آزاديءَ واري تحريڪ لاءِ ٻاهرين حمايت جو ذريعو بڻجڻ شروع ڪيو. بيلجيم جي بادشاهه ليوپولڊ پهرئين پاران مقرر ڪيل Compagnie belge de colonisation (بيلجيم نوآبادياتي ڪمپني) سانتو توماس ڊي ڪاستيا جي انتظام سنڀاليو،[48] ۽ ناڪام برطانوي وچ آمريڪا جي اوڀر سامونڊي ڪناري جي واپاري ۽ زرعي ڪمپني جي جاءِ ورتي.[48] جيتوڻيڪ اها نوآبادي نيٺ ناڪام ٿي وئي، پر بيلجيم 19هين صديءَ جي وچ تائين ڪريرا جي حمايت جاري رکي، جڏهن تہ برطانيا ڪريرا جو مکيه واپاري ۽ سياسي ڀائيوار رهيو.[49] رافائيل ڪريرا 1844ع ۾ گوئٽي مالا جو گورنر چونڊيو ويو.

جمهوريه

[سنواريو]

21 مارچ 1847ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي هڪ آزاد جمهوريه قرار ڏنو ۽ ڪريرا ان جو پهريون صدر بڻيو.[28]

1847ع ۾ آزاد جمهوريه گوئٽي مالا جي اعلان جي ياد ۾ جاري ڪيل سڪو

ڪريرا جي حڪومت (1847ع–1851ع)

[سنواريو]

صدر طور پنهنجي پهرين دور ۾ ڪريرا ملڪ کي انتهائي قدامت پسنديءَ کان واپس روايتي اعتدال ڏانهن آندو؛ 1848ع ۾، ملڪ ڪيترن ئي مهينن کان افراتفريءَ جو شڪار رهڻ کان پوءِ، لبرل کيس اقتدار تان هٽائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.[50][51] ڪريرا پنهنجي مرضيءَ سان استعيفا ڏني ۽ ميڪسيڪو هليو ويو. نئين لبرل حڪومت ايسينينا خاندان سان اتحاد قائم ڪيو ۽ ترت هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن موجب جيڪڏهن ڪريرا گوئٽي مالا جي سرزمين تي واپس آيو تہ کيس موت جي سزا ڏني ويندي.[50]

ڪويتزالٽينانگو جي لبرل ڪريولو ماڻهن جي اڳواڻي جنرل اگسٽين گوزمان ڪري رهيو هو، جنهن شهر تي ان وقت قبضو ڪيو، جڏهن ڪوريخيدور جنرل ماريانو پاريڊيس کي صدارتي عهدو سنڀالڻ لاءِ گوئٽي مالا شهر گهرايو ويو.[52] 26 آگسٽ 1848ع تي هنن اعلان ڪيو تہ لوس آلتوس هڪ ڀيرو ٻيهر آزاد رياست آهي. نئين رياست کي ايل سلواڊور ۾ ڊوروٽيو واسڪونسيلوس جي حڪومت ۽ ويسينتي ۽ سيراپيو ڪروز جي باغي گوريلا فوج جي حمايت حاصل هئي، جيڪي ڪريرا جا سخت دشمن هئا.[53] عبوري حڪومت جي اڳواڻي خود گوزمان ڪئي، جڏهن تہ فلورينسيو مولينا ۽ پادري فرنانڊو ڊاويلا سندس ڪابينا جا ميمبر هئا.[54] 5 سيپٽمبر 1848ع تي لوس آلتوس جي ڪريولو ماڻهن فرنانڊو انتونيو مارٽينيز جي اڳواڻيءَ ۾ باضابطه حڪومت چونڊي.

ان دوران ڪريرا گوئٽي مالا واپس اچڻ جو فيصلو ڪيو ۽ هويهويتينانگو ۾ داخل ٿيو، جتي هن مقامي اڳواڻن سان ملاقات ڪري کين چيو تہ ڪاميابي حاصل ڪرڻ لاءِ کين متحد رهڻو پوندو. اڳواڻن ان ڳالهه سان اتفاق ڪيو ۽ آهستي آهستي الڳ الڳ رهندڙ مقامي برادرين ڪريرا جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ نئين مقامي هندستاني سڃاڻپ اختيار ڪرڻ شروع ڪئي.[55] ان دوران گوئٽي مالا جي اوڀر ۾ جالاپا وارو علائقو وڌيڪ خطرناڪ ٿيندو ويو؛ اڳوڻي صدر ماريانو ريويرا پاز ۽ باغي اڳواڻ ويسينتي ڪروز ٻنهي کي 1849ع ۾ ڪوريخيدور جو عهدو حاصل ڪرڻ جي ڪوشش کان پوءِ اتي قتل ڪيو ويو.[55]

جڏهن ڪريرا هويهويتينانگو جي چيانٽلا پهتو تہ لوس آلتوس جا ٻه ايلچي ساڻس مليا. هنن کيس ٻڌايو تہ سندن سپاهي سندس فوجن سان جنگ نہ ڪندا، ڇاڪاڻ تہ اهڙي جنگ 1840ع وانگر مقامي ماڻهن جي بغاوت جو سبب بڻجي سگهي ٿي؛ سندن ڪريرا کان رڳو اها درخواست هئي تہ هو مقامي ماڻهن کي قابو ۾ رکي.[55] پر لوس آلتوس وارن ان ٺاهه تي عمل نہ ڪيو ۽ گوزمان ۽ سندس فوجن جي اڳواڻيءَ ۾ ڪريرا جو پيڇو شروع ڪيو. ڪريرا پنهنجي مقامي اتحادين جي مدد سان لڪي ويو ۽ سندن تحفظ هيٺ رهيو، جڏهن ميگوئل گارسيا گرانادوس جون فوجون گوئٽي مالا شهر کان کيس ڳولڻ لاءِ پهتيون.[55]

جڏهن ڪريرا کي خبر پئي تہ آفيسر خوسي وڪتور زاوالا کي سوچيتيپيڪيز جو ڪوريخيدور مقرر ڪيو ويو آهي، تڏهن هو پنهنجي هڪ سئو جڪالٽيڪ محافظن سان جيگوارن سان ڀريل خطرناڪ جهنگ پار ڪري پنهنجي اڳوڻي دوست سان ملڻ ويو. زاوالا نہ رڳو کيس گرفتار نہ ڪيو، پر سندس حڪمن هيٺ ڪم ڪرڻ تي به راضي ٿي ويو. ان سان گوئٽي مالا شهر جي لبرلن ۽ قدامت پسندن ٻنهي ڏانهن واضح پيغام ويو تہ کين يا تہ ڪريرا سان ڳالهيون ڪرڻيون پونديون يا ٻن محاذن—ڪويتزالٽينانگو ۽ جالاپا—تي جنگ ڪرڻي پوندي.[56] ڪريرا واپس ڪويتزالٽينانگو واري علائقي ڏانهن ويو، جڏهن تہ زاوالا حڪمت عمليءَ تحت سوچيتيپيڪيز ۾ رهيو.[57] پاريڊيس جي ڪابينا جو هڪ ميمبر ڪريرا سان ملڻ آيو، جنهن کي ڪريرا ٻڌايو تہ مقامي آبادي سندس ڪنٽرول هيٺ آهي ۽ هن پاريڊيس کي يقين ڏياريو تہ هو کين پرامن رکندو.[56] جڏهن ايلچي گوئٽي مالا شهر واپس پهتو تہ هن صدر کي ڪريرا جون سموريون ڳالهيون ٻڌايون ۽ وڌيڪ چيو تہ مقامي فوجون انتهائي طاقتور هيون.[58]

گوزمان انٽيگوا ويو، جتي هن پاريڊيس جي ايلچين جي هڪ ٻي جماعت سان ملاقات ڪئي؛ هنن اتفاق ڪيو تہ لوس آلتوس ٻيهر گوئٽي مالا ۾ شامل ٿيندو ۽ گوئٽي مالا گوزمان کي سندس دشمن کي شڪست ڏيڻ سان گڏ پئسفڪ سمنڊ تي بندرگاهه تعمير ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو.[58] گوزمان کي هن ڀيري پنهنجي فتح جو پورو يقين هو، پر سندس غيرموجودگيءَ ۾ ڪريرا ۽ سندس مقامي اتحادين ڪويتزالٽينانگو تي قبضو ڪري ورتو، جنهن سان سندس منصوبو ناڪام ٿي ويو. ڪريرا اگناسيو ايريگوئين کي ڪوريخيدور مقرر ڪيو ۽ کيس قائل ڪيو تہ علائقي تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ کيس ڪيچي، قانجوبال ۽ مام اڳواڻن سان گڏجي ڪم ڪرڻ گهرجي.[59] اتان روانو ٿيندي ايريگوئين پنهنجي هڪ دوست کي آهستي چيو: "هاڻي هو واقعي هندستانين جو بادشاهه آهي!"[59]

گوزمان پوءِ جالاپا روانو ٿيو، جتي هن باغين سان ٺاهه ڪيو، جڏهن تہ لوئيس باتريس خواروس صدر پاريڊيس کي ڪريرا سان معاملو طئي ڪرڻ لاءِ قائل ڪيو. چند مهينن اندر ڪريرا گوئٽي مالا شهر واپس اچي فوج جو سپهه سالار بڻجي ويو، جنهن کي گهاٽي آباديءَ وارن اولهندي مٿانهن علائقن جي مقامي برادرين جي فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل هئي.[60] پنهنجي پهرين حڪومتي دور، 1844ع کان 1848ع تائين، هن ملڪ کي حد کان وڌيڪ قدامت پسند نظام کان اعتدال پسند حڪومت ڏانهن آندو ۽ خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول ۽ پيڊرو ڊي ايسينينا جي صلاح سان روم جي چرچ سان لاڳاپا بحال ڪيا، جيڪي 1854ع ۾ توثيق ٿيل ڪانڪارڊٽ ذريعي باضابطه بڻايا ويا.[61]

ڪريرا جي ٻي حڪومت (1851ع–1865ع)

[سنواريو]
1854ع ۾ تاحيات صدر بڻجڻ کان پوءِ رافائيل ڪريرا

1849ع ۾ ڪريرا جي جلاوطنيءَ کان واپسيءَ کان پوءِ ايل سلواڊور جي صدر ڊوروٽيو واسڪونسيلوس گوئٽي مالا جي لبرلن کي پناهه ڏني، جيڪي مختلف طريقن سان گوئٽي مالا جي حڪومت خلاف سرگرميون ڪندا رهيا. خوسي فرانسسڪو بارونڊيا خاص ان مقصد لاءِ هڪ لبرل اخبار قائم ڪئي. واسڪونسيلوس اوڀر گوئٽي مالا ۾ "لا مونتانيا" نالي هڪ باغي ڌڙي جي حمايت ڪئي ۽ ان کي پئسا ۽ هٿيار فراهم ڪيا. 1850ع جي آخر تائين واسڪونسيلوس گوئٽي مالا خلاف جنگ جي سست اڳڀرائيءَ کان بيزار ٿي ويو ۽ کليل حملي جي رٿابندي ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. اهڙين حالتن ۾ ايل سلواڊور جي سربراهه قدامت پسند گوئٽي مالا حڪومت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ هونڊوراس ۽ نڪاراگوا کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني؛ رڳو خوان لنڊو جي اڳواڻيءَ واري هونڊوراس حڪومت اها دعوت قبول ڪئي.[50] 1851ع ۾ گوئٽي مالا لا اراڊا جي جنگ ۾ هونڊوراس ۽ ايل سلواڊور جي اتحادي فوج کي شڪست ڏني.

1854ع ۾ ڪريرا کي تاحيات "قوم جو اعليٰ ۽ دائمي اڳواڻ" قرار ڏنو ويو ۽ کيس پنهنجو جانشين چونڊڻ جو اختيار پڻ ڏنو ويو. هو 14 اپريل 1865ع تي پنهنجي وفات تائين ان عهدي تي رهيو. جيتوڻيڪ هن قدامت پسند زميندارن کي مطمئن ڪرڻ لاءِ معاشي خوشحاليءَ جو بنياد وجهڻ واسطي ڪجهه قدم کنيا، پر ملڪ اندر فوجي چئلينجن ۽ هونڊوراس، ايل سلواڊور ۽ نڪاراگوا سان ٽن سالن جي جنگ سندس صدارت تي غالب رهي.[28]

ايل سلواڊور جي صدر گيرارڊو باريوس سان سندس دشمني 1863ع ۾ کليل جنگ ۾ تبديل ٿي وئي. ڪواتيپيڪ ۾ گوئٽي مالا جي فوج کي سخت شڪست آئي، جنهن کان پوءِ جنگبندي ٿي. هونڊوراس ايل سلواڊور سان شامل ٿيو، جڏهن تہ نڪاراگوا ۽ ڪوسٽا ريڪا گوئٽي مالا سان گڏ ٿيا. آخرڪار تڪرار ڪريرا جي حق ۾ ختم ٿيو، جنهن سان سلواڊور جو گهيرو ڪري ان تي قبضو ڪيو ۽ هونڊوراس ۽ نڪاراگوا تي پنهنجو اثر قائم ڪيو. هو ڪليريڪل پارٽيءَ سان گڏجي ڪم ڪندو رهيو ۽ يورپي حڪومتن سان دوستاڻا لاڳاپا برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪيائين. مرڻ کان اڳ ڪريرا پنهنجي دوست ۽ وفادار سپاهي، آرمي مارشل ويسينتي سيرنا اي سيرنا کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو.[28]

ويسينتي سيرنا اي سيرنا جي حڪومت (1865ع–1871ع)

[سنواريو]
ويسينتي سيرنا اي سيرنا 1865ع کان 1871ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو.

ويسينتي سيرنا اي سيرنا 24 مئي 1865ع کان 29 جون 1871ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو.[62] لبرل ليکڪ الفونسو اينريڪي بارينتوس [es]

  1. ↑ انگريزي: Listeni/ˌɡwɑːtəˈmɑːlə/ GWAH-tə-MAH-lə
       es
       Kekchí: Watemaal؛ ڪاڪچيڪيل ۽ K'iche': Iximulew؛ Mam: Twitz Paxil
  2. ↑ اسپيني: República de Guatemala es

[63] مارشل سيرنا جي حڪومت کي هن ريت بيان ڪيو:[63]

هڪ قدامت پسند ۽ فرسوده حڪومت، جيڪا خراب نموني منظم ٿيل ۽ ان کان به خراب ارادن واري هئي، ملڪ تي حڪمران هئي ۽ سمورا اختيار ويسينتي سيرنا جي هٿن ۾ مرڪوز هئا. هو هڪ اقتدار پسند فوجي هو، جيڪو جنرل جي عهدي سان مطمئن نہ ٿيو ۽ پاڻ کي آرمي مارشل جي عهدي تي ترقي ڏنائين، جيتوڻيڪ اهڙو عهدو گوئٽي مالا جي فوج ۾ نہ تڏهن موجود هو ۽ نہ هاڻي آهي. مارشل پاڻ کي جمهوريه جو صدر سڏائيندو هو، پر حقيقت ۾ هو مظلوم ۽ سختيءَ جو شڪار ماڻهن جو نگران هو، جيڪي ايترا ڊنل هئا جو انقلاب جي ڌمڪي ڏئي آمر کي اقتدار ڇڏڻ لاءِ چوڻ جي جرئت بہ نہ ڪندا هئا.

رياست ۽ چرچ عملي طور هڪ وحدت هئا ۽ قدامت پسند حڪومت ڪيٿولڪ چرچ جي باقاعده مذهبي پادري طبقي جي طاقت سان مضبوط اتحاد ۾ هئي، جيڪي ان وقت گوئٽي مالا جي سڀ کان وڏن زميندارن مان هئا. چرچ ۽ رياست جي ويجهي تعلق کي 1852ع جي ڪانڪارڊٽ ذريعي باضابطه بڻايو ويو هو، جيڪو 1871ع ۾ سيرنا جي اقتدار تان هٽڻ تائين قانون طور نافذ رهيو.[64] سيراپيو ڪروز [es]

جهڙا لبرل جنرل پڻ سمجهي چڪا هئا تہ رافائيل ڪريرا جي سياسي ۽ فوجي طاقت کيس عملي طور ناقابل شڪست بڻائي ڇڏيو هو. تنهنڪري اهي جنرل سندس حڪم هيٺ وڙهندا رهيا،[50] ۽ ڪريرا جي وفات تائين ڊگهو انتظار ڪيائون، جنهن کان پوءِ نسبتاً نرم سيرنا خلاف بغاوت شروع ڪيائون.[65] سيرنا جي صدارت دوران لبرل پارٽيءَ جي ميمبرن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي ۽ کين جلاوطن ڪيو ويو؛ انهن ۾ اهي ماڻهو پڻ شامل هئا، جن اڳتي هلي 1871ع جي لبرل انقلاب جي شروعات ڪئي.[50]

1871ع ۾ واپارين جي تنظيم، ڪونسولاڊو ڊي ڪوميرسيو، پنهنجي خاص عدالتي مراعت وڃائي ويٺي. هن تنظيم جو ان دور جي معيشت ۽ نتيجي طور زمين جي انتظام تي وڏو اثر هو. 1839ع کان 1871ع تائين ڪونسولاڊو حڪومت اندر مسلسل هڪ هٽيءَ واري حيثيت برقرار رکي.[66]

لبرل حڪومتون (1871ع–1898ع)

[سنواريو]
لبرل سڌارن جو اڳواڻ خوستو روفينو باريوس

گوئٽي مالا جو "لبرل انقلاب" 1871ع ۾ خوستو روفينو باريوس جي اڳواڻيءَ هيٺ آيو، جنهن ملڪ کي جديد بڻائڻ، واپار بهتر ڪرڻ ۽ نوان فصل ۽ صنعتي پيداوار متعارف ڪرائڻ لاءِ ڪم ڪيو. هن دور ۾ ڪافي گوئٽي مالا لاءِ هڪ اهم فصل بڻجي وئي.[67] باريوس وچ آمريڪا کي ٻيهر متحد ڪرڻ جي خواهش رکندڙ هو ۽ ان مقصد لاءِ ملڪ کي جنگ ۾ وٺي ويو، پر اها ڪوشش ناڪام ٿي ۽ 1885ع ۾ ايل سلواڊور جي فوجن خلاف جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو.

مانوئل بارياس 16 مارچ 1886ع کان 15 مارچ 1892ع تائين صدر رهيو. 1871ع کان 1944ع جي وچ واري دور جي گوئٽي مالا جي لبرل صدرن ۾ مانوئل بارياس ان لحاظ کان منفرد هو تہ هن اقتدار پرامن طريقي سان پنهنجي جانشين حوالي ڪيو. چونڊن جو وقت ويجهو اچڻ تي هن ٽنهي لبرل اميدوارن کي گهرائي کانئن سندن حڪومتي منصوبن بابت پڇيو.[68] جنرل رينا باريوس جون ڳالهيون کيس پسند آيون،[68] تنهنڪري بارياس اهو يقيني بڻايو تہ ڪويتزالٽينانگو ۽ توتونيڪاپان جي مقامي ماڻهن جو هڪ وڏو قافلو جبلن تان هيٺ اچي کيس ووٽ ڏئي. رينا صدر چونڊجي ويو.[69]

خوسي ماريا رينا باريوس 1892ع کان 1898ع تائين صدر رهيو. باريوس جي پهرين حڪومتي دور ۾ ڳوٺاڻن هارين مٿان زميندارن جي طاقت وڌي وئي. هن گوئٽي مالا شهر جي ڪجهه حصن جي وڏي پيماني تي نئين سر تعمير ڪرائي، جنهن ۾ پيرس جي طرز جا ويڪرا رستا شامل هئا. سندس دور ۾ 1897ع ۾ گوئٽي مالا پهرين "وچ آمريڪي نمائش" جي ميزباني ڪئي. پنهنجي ٻئي دور ۾ باريوس پنهنجن وڏن منصوبن جي مالي مدد لاءِ بانڊ جاري ڪيا، جنهن سان مالياتي مهانگائي وڌي ۽ سندس حڪومت خلاف عوامي مخالفت ۾ اضافو ٿيو.

سندس حڪومت رستن کي بهتر ڪرڻ، قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليگراف نظام لڳائڻ ۽ گوئٽي مالا شهر ۾ بجلي متعارف ڪرائڻ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. ٻن سمنڊن کي ڳنڍيندڙ ريلوي مڪمل ڪرڻ سندس حڪومت جو هڪ اهم مقصد هو، جنهن جو مقصد اهڙي وقت بين الاقوامي سيڙپڪارن کي راغب ڪرڻ هو، جڏهن پاناما واهه اڃا تعمير نہ ٿيو هو.

مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا جي حڪومت (1898ع–1920ع)

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا
مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا 1898ع کان 1920ع تائين گوئٽي مالا تي حڪومت ڪئي.

8 فيبروري 1898ع تي جنرل خوسي ماريا رينا باريوس جي قتل کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪابينا نئون جانشين مقرر ڪرڻ لاءِ هنگامي اجلاس گهرايو، پر ايسٽراڊا ڪابريرا کي اجلاس ۾ دعوت نہ ڏني وئي، جيتوڻيڪ هو صدارت لاءِ مقرر ڪيل جانشين هو. ڪابريرا جي صدر بڻجڻ بابت ٻه مختلف روايتون موجود آهن. پهرين موجب ڪابريرا صدارت تي پنهنجي حق کي مڃرائڻ لاءِ "پستول ڪڍي" ڪابينا جي اجلاس ۾ داخل ٿيو،[70] جڏهن تہ ٻي روايت موجب هو بنا هٿيار جي اجلاس ۾ پهتو ۽ مقرر ڪيل جانشين هجڻ جي بنياد تي صدارت جو مطالبو ڪيائين.[71]

پنجاهه سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ گوئٽي مالا جو پهريون شهري سربراهه بڻجندڙ ايسٽراڊا ڪابريرا آگسٽ 1898ع تائين پنهنجي حڪومت خلاف مزاحمت تي ضابطو آڻي ورتو ۽ سيپٽمبر ۾ چونڊون ڪرايائين، جن ۾ هو آسانيءَ سان ڪامياب ٿيو.[72] 1898ع ۾ قانون ساز اداري صدر ايسٽراڊا ڪابريرا جي چونڊ لاءِ اجلاس ڪيو. هو وڏي انگ ۾ انهن سپاهين ۽ پوليس اهلڪارن جي ووٽن جي مدد سان ڪامياب ٿيو، جيڪي شهري لباس ۾ ووٽ ڏيڻ آيا هئا، ۽ انهن سان گڏ آيل اڻ پڙهيل خانداني ميمبرن جو انگ پڻ وڏو هو.[73]

ايسٽراڊا ڪابريرا جي سڀ کان مشهور ۽ تڪراري ورثن مان هڪ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني کي گوئٽي مالا جي معاشي ۽ سياسي ميدان ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏيڻ هو. لبرل پارٽي جي ميمبر طور هن برآمداتي معيشت کي وڌائڻ لاءِ ملڪ جي شاهراههن، ريلوين ۽ سامونڊي بندرگاههن جي بنيادي ڍانچي کي ترقي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. ايسٽراڊا ڪابريرا جي صدر ٿيڻ تائين پويرتو باريوس جي اهم بندرگاهه کان گاديءَ واري شهر گوئٽي مالا تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جون بار بار ڪوششون ٿي چڪيون هيون.[74]

ملڪي ڪافي واپار جي زوال سبب پيدا ٿيل مالي کوٽ جي ڪري ريلوي پنهنجي منزل کان 100 ڪلوميٽرs (60 mi) اڳتي رهجي وئي. ايسٽراڊا ڪابريرا قانون ساز اداري يا عدليا سان صلاح ڪرڻ کان سواءِ اهو فيصلو ڪيو تہ ريلوي مڪمل ڪرڻ جو واحد طريقو يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني سان معاهدو ڪرڻ آهي.[74] 1904ع ۾ ڪابريرا ڪمپني جي مائنر ڪوپر ڪيٿ سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت ڪمپنيءَ کي ٽيڪسن کان ڇوٽ، زمينون ۽ ائٽلانٽڪ پاسي جي سمورين ريلوي لائينن تي ڪنٽرول ڏنو ويو.[75]

1906ع ۾ ايسٽراڊا کي پنهنجي حڪومت خلاف سنگين بغاوتن کي منهن ڏيڻو پيو؛ باغين کي ڪجهه ٻين وچ آمريڪي ملڪن جي حڪومتن جي حمايت حاصل هئي، پر ايسٽراڊا انهن بغاوتن کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ايسٽراڊا ڪابريرا جي مرضيءَ جي خلاف عوام طرفان چونڊون ڪرايون ويون، جنهن کان پوءِ هن جوابي ڪارروائي طور چونڊيل صدر کي قتل ڪرائي ڇڏيو. 1907ع ۾ ايسٽراڊا هڪ قاتلاڻي حملي مان مشڪل سان بچيو، جڏهن سندس گاڏيءَ ڀرسان بم ڌماڪو ٿيو.[76] اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي تہ ايسٽراڊا جي انتهائي آمرانه طرز حڪومت جون خاصيتون 1907ع ۾ سندس جان وٺڻ جي ڪوشش کان پوءِ ئي نمايان ٿيون.[77]

گوئٽي مالا شهر کي 1917ع جي گوئٽي مالا زلزلي ۾ سخت نقصان پهتو.

ايسٽراڊا ڪابريرا 1920ع ۾ نين بغاوتن کان پوءِ استعيفا ڏيڻ تي مجبور ٿيڻ تائين اقتدار ۾ رهيو. ان وقت تائين سندس طاقت تمام گهڻي گهٽجي چڪي هئي ۽ هو رڳو چند جنرلن جي وفاداريءَ تي ڀاڙيندو هو. آمريڪا ڌمڪي ڏني تہ جيڪڏهن کيس انقلاب ذريعي هٽايو ويو تہ اهو مداخلت ڪندو، پر ان دوران ٻنهي سياسي ڌرين جو هڪ اتحاد کيس صدارت تان هٽائڻ لاءِ گڏ ٿيو. قومي اسيمبليءَ کيس ذهني طور نااهل قرار ڏئي عهدي تان هٽايو ۽ 8 اپريل 1920ع تي سندس جاءِ تي ڪارلوس هيريرا کي مقرر ڪيو.[78]

گوئٽي مالا 9 سيپٽمبر 1921ع کان 14 جنوري 1922ع تائين ايل سلواڊور ۽ هونڊوراس سان گڏ وچ آمريڪا جي وفاق ۾ شامل رهيو.

ڪارلوس هيريرا 1920ع کان 1921ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو. سندس جاءِ تي خوسي ماريا اوريانا آيو، جيڪو 1921ع کان 1926ع تائين صدر رهيو. ان کان پوءِ لازارو چاڪون گونزاليز 1931ع تائين صدر رهيو.

خورخي اوبيڪو جي حڪومت (1931ع–1944ع)

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو خورخي اوبيڪو
1931ع ۾ خورخي اوبيڪو

وڏي معاشي مندي 1929ع ۾ شروع ٿي ۽ ان گوئٽي مالا جي معيشت کي سخت نقصان پهچايو، جنهن سبب بيروزگاري وڌي ۽ مزدورن ۾ بيچيني پيدا ٿي. عوامي بغاوت جي خوف کان گوئٽي مالا جي زميندار اشرافيه خورخي اوبيڪو جي حمايت ڪئي، جيڪو صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ پنهنجي "ڪارڪردگي ۽ سختي" سبب مشهور ٿي چڪو هو. اوبيڪو 1931ع ۾ ٿيل چونڊن ۾ ڪامياب ٿيو، جن ۾ هو اڪيلو اميدوار هو.[79][80]

چونڊجڻ کان پوءِ سندس پاليسيون جلد ئي آمرانه بڻجي ويون. هن قرض جي بدلي هاري مزدوري واري نظام کي ختم ڪري ان جي جاءِ تي سختيءَ سان لاڳو ٿيندڙ رولاڪيءَ خلاف قانون نافذ ڪيو، جنهن موجب ڪم ڪرڻ جي عمر وارن انهن سمورن مردن لاءِ، جن وٽ پنهنجي زمين نہ هئي، گهٽ ۾ گهٽ 100 ڏينهن سخت پورهيو ڪرڻ لازمي هو.[81] سندس حڪومت رستا ۽ ريلويون تعمير ڪرڻ لاءِ مقامي هندستاني ماڻهن کان بنا اجوري پورهيو ڪرايو. اوبيڪو اجرتن کي تمام گهٽ سطح تي منجمد ڪري ڇڏيو ۽ اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت زميندارن کي پنهنجي ملڪيت جي بچاءَ لاءِ ڪيل ڪنهن بہ ڪارروائي تي عدالتي ڪارروائيءَ کان مڪمل ڇوٽ حاصل هئي،[81] جنهن کي مؤرخن قتل کي قانوني تحفظ ڏيڻ طور بيان ڪيو آهي.[82]

هن پوليس جي طاقت ۾ تمام گهڻو اضافو ڪيو ۽ ان کي لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ڪارگر ۽ سخت پوليس ادارن مان هڪ بڻائي ڇڏيو.[83] پوليس کي مزدوريءَ جي قانونن جي ڀڃڪڙيءَ جي شڪ هيٺ آيل ماڻهن کي گولي هڻڻ ۽ قيد ڪرڻ جا وڌيڪ اختيار ڏنا ويا. انهن قانونن سبب زرعي مزدورن ۾ اوبيڪو خلاف شديد ناراضگي پيدا ٿي.[84] حڪومت تمام گهڻي فوجي رنگ ۾ رنگجي وئي؛ سندس دور ۾ هر صوبائي گورنر فوج جو جنرل هو.[85]

اوبيڪو پنهنجي اڳوڻي حڪمران جي يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني کي وڏيون رعايتون ڏيڻ واري پاليسي جاري رکي، جيڪا گهڻو ڪري گوئٽي مالا جي مفادن جي قيمت تي هئي. هن ڪمپنيءَ کي بندرگاهه تعمير ڪرڻ جي واعدي جي بدلي 200,000 هيڪٽر (490,000 ايڪڙ) سرڪاري زمين ڏني، پر پوءِ ڪمپنيءَ کي ان واعدي کان بہ آجو ڪري ڇڏيو.[86] گوئٽي مالا ۾ اچڻ کان پوءِ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني هارين کي سندن زمينن تان بي دخل ڪري انهن زمينن کي ڪيلي جي باغن ۾ تبديل ڪندي پنهنجي زمينداري وڌائيندي رهي. اوبيڪو جي صدارت دوران اهو عمل وڌيڪ تيز ٿيو ۽ حڪومت ان کي روڪڻ لاءِ ڪا بہ ڪارروائي نہ ڪئي.[87] ڪمپنيءَ کي حڪومت طرفان درآمدي محصول ۽ جائداد جي ٽيڪس کان ڇوٽ حاصل هئي ۽ ان وٽ ملڪ جي ڪنهن بہ ٻئي فرد يا اداري کان وڌيڪ زمين هئي. ان سان گڏ ملڪ جي واحد ريلوي، بجلي پيدا ڪرڻ جي قابل واحد سهولتن ۽ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري تي پويرتو باريوس جي بندرگاهي سهولتن تي بہ ڪمپنيءَ جو ڪنٽرول هو.[88]

اوبيڪو آمريڪا کي ميڪسيڪو کان مبينا ڪميونسٽ خطري خلاف اتحادي سمجهندو هو ۽ آمريڪي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪندو رهيو. جڏهن آمريڪا 1941ع ۾ جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو تہ اوبيڪو آمريڪي هدايتن تي عمل ڪندي گوئٽي مالا ۾ جرمن نسل جي ماڻهن کي گرفتار ڪرايو.[89] هن آمريڪا کي پاناما واهه جي حفاظت جي ڄاڻايل مقصد سان گوئٽي مالا ۾ هوائي اڏو قائم ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني.[90]

اوبيڪو فرانسسڪو فرانڪو ۽ بينيٽو مسوليني جهڙن يورپي فاشسٽ اڳواڻن جو مداح هو،[91] ۽ پاڻ کي "ٻيو نيپولين" سمجهندو هو.[92] هو ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو مقابلو ايڊولف هٽلر سان بہ ڪندو هو.[93] هو نمايان ۽ شاهانه لباس پهريندو هو ۽ پاڻ کي نيپولين جي مجسمن ۽ تصويرن سان گهيري رکندو هو، جڏهن تہ ٻنهي جي ظاهري شڪل ۾ هڪجهڙائيءَ بابت باقاعدي تبصرا ڪندو هو. هن ڪيترن ئي سياسي ۽ سماجي ادارن—جن ۾ ٽپال کاتو، اسڪول ۽ سمفني آرڪيسٽرا شامل هئا—کي فوجي طرز تي منظم ڪيو ۽ ڪيترن ئي سرڪاري عهدن تي فوجي آفيسر مقرر ڪيا.[94][95][96][97][98]

گوئٽي مالا جو انقلاب (1944ع–1954ع)

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گوئٽي مالا جو انقلاب

1 جولاءِ 1944ع تي باغن جي مزدورن جي سخت پورهيتي حالتن خلاف شروع ٿيل احتجاجن جي لهر ۽ عام هڙتال جي نتيجي ۾ اوبيڪو کي صدارت تان استعيفا ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.[99] سندس چونڊيل جانشين، جنرل خوان فيڊريڪو پونس وائيڊيس، کي 20 آڪٽوبر 1944ع تي ميجر فرانسسڪو خيويئر آرانا ۽ ڪئپٽن خاڪوبو آربينز گوزمان جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو. بغاوت ۾ لڳ ڀڳ 100 ماڻهو مارجي ويا. ان کان پوءِ ملڪ تي آرانا، آربينز ۽ خورخي تورييلو گاريدو تي ٻڌل فوجي جنتا حڪومت ڪئي.[100]

خاڪوبو آربينز، صدر 1950ع–1954ع

جنتا گوئٽي مالا جون پهريون آزاد چونڊون ڪرايون، جن ۾ قدامت پسند فڪري پسمنظر رکندڙ ليکڪ ۽ استاد خوان خوسي اريوالو 86 سيڪڙو اڪثريت سان ڪامياب ٿيو. هو ملڪ کي سماجي جمهوري ۽ جمهوري سوشلسٽ سماج ۾ تبديل ڪرڻ چاهيندو هو.[101] سندس "عيسائي سوشلسٽ" پاليسيون وڏي حد تائين وڏي معاشي مندي دوران آمريڪي صدر فرينڪلن ڊي روزويلٽ جي نيو ڊيل کان متاثر هيون.[102] اريوالو نوان صحت مرڪز قائم ڪيا، تعليم لاءِ مالي وسيلا وڌايا ۽ وڌيڪ لبرل مزدور قانون تيار ڪيو،[103] جڏهن تہ 500 کان گهٽ مزدورن وارن ڪم جي هنڌن تي مزدور يونينن کي غيرقانوني قرار ڏنو،[104] ۽ ڪميونسٽن خلاف ڪارروائي پڻ ڪئي.[105] جيتوڻيڪ اريوالو قومپرستن ۾ مقبول هو، پر چرچ ۽ فوج ۾ سندس مخالف موجود هئا ۽ پنهنجي صدارت دوران هن گهٽ ۾ گهٽ 25 فوجي بغاوتن جي ڪوششن کي منهن ڏنو.[106]

آئيني طور اريوالو کي 1950ع جي چونڊن ۾ ٻيهر اميدوار ٿيڻ جي اجازت نہ هئي. وڏي حد تائين آزاد ۽ منصفاڻين چونڊن ۾ اريوالو جو دفاع وارو وزير خاڪوبو آربينز گوزمان ڪامياب ٿيو.[107] آربينز، اريوالو جي اعتدال پسند سرمائيداراڻي پاليسي جاري رکي.[108] سندس سڀ کان اهم پاليسي فرمان 900 هئي، جيڪو 1952ع ۾ منظور ڪيل وسيع زرعي سڌارن جو قانون هو.[109][110] فرمان 900 تحت غيرآباد زمينون بي زمين هارين ۾ ورهايون ويون.[109] لڳ ڀڳ 350,000 خانگي زميندارين مان صرف 1,710 هن قانون کان متاثر ٿيون،[111] جڏهن تہ لڳ ڀڳ 500,000 ماڻهن، يعني ملڪ جي آباديءَ جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي، کي ان مان فائدو پهتو.[111]

فوجي بغاوت ۽ گهرو ويڙهه (1954ع–1996ع)

[سنواريو]

ملڪ اندر گوئٽي مالا جي انقلاب جون سڌارائون مقبول هجڻ باوجود، آمريڪي حڪومت انهن جي مخالف هئي، جيڪا سرد جنگ جي ماحول سبب انهن کي ڪميونزم سان ڳنڍي ڏسندي هئي. يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني پڻ انهن سڌارن جي مخالف هئي، ڇاڪاڻ تہ مزدورن سان سخت ورتاءَ جي خاتمي ۽ زرعي سڌارن سان سندس انتهائي منافعي بخش ڪاروبار متاثر ٿيو هو.[105][112] آمريڪي حڪومت جي موقف تي يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ جي پروپيگنڊا مهم جو بہ اثر پيو.[113]

آمريڪي صدر هيري ٽرومين 1952ع ۾ نڪاراگوا جي آمر انستاسيو سوموزا گارسيا جي حمايت سان آربينز کي اقتدار تان هٽائڻ لاءِ آپريشن پي بي فارچون جي منظوري ڏني،[114] پر منصوبي جا تمام گهڻا تفصيل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ آپريشن روڪيو ويو.[114][115] ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور 1952ع ۾ آمريڪا جو صدر چونڊيو ويو ۽ ڪميونزم خلاف وڌيڪ سخت پاليسي اختيار ڪرڻ جو واعدو ڪيائين. سندس انتظاميا جي اهم عهديدارن جان فوسٽر ڊلس ۽ ايلن ڊلس جا يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ سان ويجها لاڳاپا پڻ آربينز خلاف سندس پاليسيءَ جي پسمنظر جو حصو هئا.[116] آئزنهاور آگسٽ 1953ع ۾ سي آءِ اي کي آپريشن پي بي سڪسيس هلائڻ جي منظوري ڏني. سي آءِ اي ڪارلوس ڪاستيو آرماس جي اڳواڻيءَ هيٺ 480 ماڻهن جي فوج کي هٿيار، مالي وسيلا ۽ تربيت فراهم ڪئي.[117][118] آمريڪي سرڪاري دستاويز پڻ تصديق ڪن ٿا تہ سي آءِ اي آربينز حڪومت خلاف نفسياتي جنگ، نيم فوجي ڪاررواين ۽ گوئٽي مالا جي فوجي قيادت کي حڪومت کان ڌار ڪرڻ واري مهم هلائي. 0

ان فوج 18 جون 1954ع تي گوئٽي مالا تي حملو ڪيو، جنهن سان گڏ شديد نفسياتي جنگ جي مهم هلائي وئي؛ ان ۾ گوئٽي مالا شهر تي بمباري ۽ آربينز مخالف ريڊيو اسٽيشن تان اهڙيون نشريات شامل هيون، جيڪي حقيقي خبرن طور پيش ڪيون وينديون هيون.[117] حملي آور فوج ميدان ۾ محدود فوجي ڪاميابي حاصل ڪئي، پر نفسياتي جنگ ۽ آمريڪي مداخلت جي امڪان گوئٽي مالا جي فوجي قيادت تي دٻاءُ وڌو. آمريڪي سرڪاري رڪارڊ موجب سي آءِ اي جي ڳجهن رابطن، سفارتي ۽ پروپيگنڊا دٻاءَ ۽ هوائي حملن پڻ بحران کي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1 آربينز 27 جون تي استعيفا ڏني.[119][120]

سان سلواڊور ۾ ڳالهين کان پوءِ ڪارلوس ڪاستيو آرماس 7 جولاءِ 1954ع تي صدر بڻيو.[119] آڪٽوبر جي شروعات ۾ چونڊون ٿيون، جن ۾ سمورين سياسي پارٽين کي حصو وٺڻ کان روڪيو ويو. ڪاستيو آرماس اڪيلو اميدوار هو ۽ 99 سيڪڙو ووٽن سان ڪامياب ٿيو.[119] ڪاستيو آرماس فرمان 900 کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 26 جولاءِ 1957ع تائين حڪومت ڪندو رهيو، جڏهن سندس ذاتي محافظ روميو واسڪيز کيس قتل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ ٿيل ڌانڌليءَ وارين[102] چونڊن ذريعي جنرل ميگوئل يديگوراس فوئينتيس اقتدار ۾ آيو. هو ميڪسيڪو جي صدر کي ڏاکڻي سرحد تي هڪ پل مٿان روايتي دوئل جو چئلينج ڏيڻ لاءِ پڻ مشهور ٿيو؛ ان تڪرار جو سبب گوئٽي مالا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي ميڪسيڪي ٻيڙين جي غيرقانوني مڇي مارڻ هو، جن مان ٻن کي گوئٽي مالا جي هوائي فوج ٻوڙي ڇڏيو هو. يديگوراس گوئٽي مالا ۾ 5,000 ڪاسترو مخالف ڪيوبائي ماڻهن جي فوجي تربيت جي اجازت ڏني. هن پيٽين واري علائقي ۾ هوائي پٽيون پڻ مهيا ڪيون، جيڪي پوءِ 1961ع جي آمريڪي حمايت يافته پر ناڪام بي آف پگز حملي لاءِ استعمال ٿيون.

13 نومبر 1960ع تي قومي فوجي اڪيڊمي ايسڪويلا پوليٽيڪنيڪا جي کاٻي ڌر سان لاڳاپيل نوجوان فوجي آفيسرن جي هڪ گروهه يديگوراس حڪومت خلاف ناڪام بغاوت ڪئي. باغي اوڀر گوئٽي مالا ۽ پاڙيسري هونڊوراس جي جبلن ڏانهن ڀڄي ويا ۽ ايم آر-13 (موويمينتو ريوولوسيوناريو 13 نوويمبري) قائم ڪيائون. 6 فيبروري 1962ع تي بنانيرا ۾ هنن يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ جي آفيسن تي حملو ڪيو. حملي کان پوءِ سڄي ملڪ ۾ همدرديءَ طور هڙتالون ۽ يونيورسٽي شاگردن جا احتجاجي واڪ آئوٽ ٿيا، جن جي جواب ۾ حڪومت سخت ڪارروائي ڪئي.[121]

1963ع ۾ يديگوراس، ڪينيڊي انتظاميا جي سخت مخالفت باوجود، اريوالو کي جلاوطنيءَ مان واپس اچڻ ۽ آزاد چونڊن ۾ حصو وٺڻ جي اجازت ڏيڻ جو واعدو ڪيو هو. اريوالو 27 مارچ 1963ع تي واپس آيو ۽ نومبر ۾ رٿيل صدارتي چونڊن لاءِ پنهنجي اميدواريءَ جو اعلان ڪيائين، پر 31 مارچ 1963ع تي يديگوراس جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو، جڏهن گوئٽي مالا جي هوائي فوج ڪيترن ئي فوجي اڏن تي حملو ڪيو؛ بغاوت جي اڳواڻي سندس دفاع واري وزير ڪرنل اينريڪي پيرالتا ازورديا ڪئي.[122] نئين حڪومت گوريلا تحريڪن خلاف اها مهم وڌيڪ تيز ڪئي، جيڪا يديگوراس فوئينتيس جي دور ۾ شروع ٿي هئي.[123]

1966ع ۾ خوليو سيسر مينديز مونتينيگرو "جمهوري کليل پاليسي" جي نعري هيٺ گوئٽي مالا جو صدر چونڊيو ويو. مينديز مونتينيگرو انقلابي پارٽيءَ جو اميدوار هو، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي جماعت هئي ۽ جنهن جون پاڙون اوبيڪو کان پوءِ واري دور ۾ هيون. ان عرصي دوران ساڄي ڌر جون نيم فوجي تنظيمون، جهڙوڪ "سفيد هٿ" (مانو بلانڪا) ۽ ڪميونزم مخالف ڳجهي فوج (ايخيرسيتو سيڪريٽو انتيڪومونستا) قائم ٿيون. اهي تنظيمون بعد ۾ بدنام موت جي دستن جون اڳواڻ تنظيمون بڻيون. آمريڪي فوج جي خاص فوجن، يعني گرين بيريٽس، جا فوجي صلاحڪار گوئٽي مالا موڪليا ويا، جتي هنن گوئٽي مالا جي هٿياربند فوجن کي تربيت ڏني ۽ انهن کي جديد بغاوت مخالف فوج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، جيڪا اڳتي هلي وچ آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته فوجي قوتن مان هڪ بڻجي وئي.[124]

1970ع ۾ ڪرنل ڪارلوس مانوئل آرانا اوسوريو صدر چونڊيو ويو. 1972ع تائين گوريلا تحريڪ جا ميمبر ميڪسيڪو کان ملڪ ۾ داخل ٿي اولهندي مٿانهن علائقن ۾ آباد ٿيا. 1974ع جي تڪراري چونڊن ۾ جنرل ڪخيل لاوگيرود گارسيا عيسائي جمهوري پارٽيءَ جي اميدوار جنرل ايفرائين ريوس مونٽ کي شڪست ڏني، جنهن دعويٰ ڪئي تہ ڌانڌلي ذريعي سندس فتح کسي وئي هئي.

4 فيبروري 1976ع تي هڪ وڏي زلزلي ڪيترن ئي شهرن کي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ 25,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن مان گهڻا غريب هئا، ڇاڪاڻ تہ سندن گهرن جي تعمير غيرمعياري هئي. زلزلي کان پوءِ حڪومت جي سست ردعمل ۽ بي گهر ماڻهن کي مناسب امداد فراهم نہ ڪرڻ سبب وڏي پيماني تي عوامي ناراضگي پيدا ٿي، جنهن وڌندڙ بيچينيءَ ۾ حصو ورتو. جنرل روميو لوڪاس گارسيا 1978ع ۾ ڌانڌليءَ وارين چونڊن ذريعي اقتدار سنڀاليو.

1970ع واري ڏهاڪي ۾ ٻه نيون گوريلا تنظيمون، غريبن جي گوريلا فوج ۽ هٿياربند عوام جي تنظيم، اڀري سامهون آيون. انهن شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ گوريلا حملا شروع ڪيا، جن جو مکيه نشانو فوج ۽ فوج جا ڪجهه شهري حامي هئا. فوج ۽ نيم فوجي دستن ان جي جواب ۾ سخت بغاوت مخالف مهم هلائي، جنهن جي نتيجي ۾ ڏهه هزارين شهري مارجي ويا.[125] 1979ع ۾ آمريڪي صدر جمي ڪارٽر، جيڪو ان وقت تائين حڪومتي فوجن کي عوامي طور حمايت ڏيندو رهيو هو، انساني حقن جي وسيع ۽ منظم ڀڃڪڙين سبب گوئٽي مالا جي فوج لاءِ سموري فوجي امداد تي پابندي لڳائڻ جو حڪم ڏنو.[102] تنهن هوندي بہ، بعد ۾ سامهون آيل دستاويزن مان اشارو ملي ٿو تہ ڪارٽر جي دور ۾ ڳجهن ذريعن وسيلي آمريڪي امداد جاري رهي.[126]

ريو نيگرو قتل عام جي متاثرين جي يادگار

31 جنوري 1980ع تي مقامي ڪيچي ماڻهن جي هڪ گروهه ٻهراڙين ۾ فوجي قتل عام خلاف احتجاج ڪرڻ لاءِ اسپين جي سفارتخاني تي قبضو ڪيو. گوئٽي مالا جي سرڪاري هٿياربند فوجن سفارتخاني تي حملو ڪيو، جنهن دوران عمارت کي لڳل باهه ۾ اندر موجود لڳ ڀڳ سڀ ماڻهو مارجي ويا. گوئٽي مالا جي حڪومت دعويٰ ڪئي تہ ڪارڪنن پاڻ باهه لڳائي ۽ اهڙيءَ طرح پاڻ کي ساڙي ڇڏيو.[127] پر اسپيني سفير، جيڪو باهه مان بچي ويو، ان دعويٰ کي رد ڪندي چيو تہ گوئٽي مالا جي پوليس ڄاڻي واڻي اندر موجود لڳ ڀڳ سڀني ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ پنهنجي ڪارروائيءَ جا نشان مٽائڻ لاءِ باهه لڳائي. ان واقعي کان پوءِ اسپين جي حڪومت گوئٽي مالا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا.

1982ع ۾ هن حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو ۽ جنرل ايفرائين ريوس مونٽ کي فوجي جنتا جو صدر مقرر ڪيو ويو. هن تشدد، جبري گمشدگين ۽ "ساڙيل زمين" واري جنگي حڪمت عمليءَ جي خوني مهم جاري رکي. ملڪ عالمي سطح تي وڏي سفارتي اڪيلائيءَ جو شڪار ٿيو، جيتوڻيڪ حڪومت کي ريگن انتظاميا کان اهم حمايت حاصل رهي،[128][129] ۽ ريگن پاڻ ريوس مونٽ کي "وڏي ذاتي ديانت وارو شخص" قرار ڏنو.[130] ريوس مونٽ کي جنرل آسڪر همبرتو ميخيا وڪٽوريس اقتدار تان هٽايو، جنهن نئون آئين تيار ڪرڻ لاءِ قومي آئين ساز اسيمبليءَ جي چونڊ ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. ان عمل جي نتيجي ۾ 1986ع ۾ آزاد چونڊون ٿيون، جن ۾ عيسائي جمهوري پارٽيءَ جو اميدوار وينيسيو سيريسو اريوالو ڪامياب ٿيو.

1982ع ۾ چار گوريلا گروهه—اي جي پي، او آر پي اي، ايف اي آر ۽ پي جي ٽي—گڏجي يو آر اين جي قائم ڪيو. هن اتحاد تي ايل سلواڊور جي گوريلا تنظيم ايف ايم ايل اين، نڪاراگوا جي ايف ايس ايل اين ۽ ڪيوبا جي حڪومت جو اثر هو، ۽ ان جو مقصد پنهنجي گڏيل طاقت وڌائڻ هو. ٻهراڙين ۾ فوج جي "ساڙيل زمين" واري حڪمت عمليءَ جي نتيجي ۾ 45,000 کان وڌيڪ گوئٽي مالائي سرحد پار ڪري ميڪسيڪو هليا ويا. ميڪسيڪي حڪومت انهن پناهگيرن کي چياپاس ۽ تاباسڪو ۾ قائم ڪيمپن ۾ رکيو.

1992ع ۾ ريگوبرتا مينچو کي مقامي آبادي خلاف حڪومت جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيل نسل ڪشي ڏانهن عالمي ڌيان ڇڪائڻ جي ڪوششن جي اعتراف ۾ نوبل امن انعام ڏنو ويو.[131]

1996ع–2000ع

[سنواريو]
چيچي ڪاستينانگو ۾ هڪ کليل بازار، 2018ع

گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه 1996ع ۾ گوريلا گروهن ۽ حڪومت وچ ۾ امن معاهدي سان ختم ٿي. اهو معاهدو گڏيل قومن جي نگرانيءَ هيٺ، ناروي ۽ اسپين جهڙن ملڪن جي سرگرم ثالثيءَ سان طئي ٿيو. ٻنهي ڌرين وڏيون رعايتون ڏنيون. گوريلا ويڙهاڪن هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ کين پوک لاءِ زمين ڏني وئي. گڏيل قومن جي سرپرستيءَ هيٺ قائم سچائي ڪميشن جي رپورٽ موجب، جنگ دوران انساني حقن جي دستاويز ٿيل ڀڃڪڙين مان 93 سيڪڙو کان وڌيڪ جي ذميواري سرڪاري فوجن ۽ رياستي سرپرستي هيٺ ڪم ڪندڙ نيم فوجي گروهن تي عائد ڪئي وئي.[132]

گهرو ويڙهه دوران ٿيل ڏوهن سان لاڳاپيل لکين دستاويز گوئٽي مالا جي اڳوڻي پوليس طرفان ڇڏيل حالت ۾ مليا آهن. گهرو ويڙهه دوران گم ٿيل 45,000 کان وڌيڪ گوئٽي مالائي ڪارڪنن جا خاندان هاڻي انهن دستاويزن جو جائزو وٺي رهيا آهن، جن کي ڊجيٽل صورت ۾ محفوظ ڪيو ويو آهي. اهي دستاويز وڌيڪ قانوني ڪارروائين جو بنياد بڻجي سگهن ٿا.[133]

گهرو ويڙهه جي پهرين ڏهن سالن دوران رياستي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ تشدد جا مکيه شڪار شاگرد، مزدور، پيشه ور ماڻهو ۽ مخالف ڌر جا ڪارڪن هئا، پر جنگ جي آخري سالن ۾ متاثرين ۾ گهڻو ڪري ٻهراڙيءَ جا مايا هاري ۽ غير ويڙهاڪ شهري شامل هئا. 450 کان وڌيڪ مايا ڳوٺ تباهه ڪيا ويا ۽ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو پناهگير بڻيا يا گوئٽي مالا جي اندر ئي بي گهر ٿيا.

1995ع ۾ گوئٽي مالا جي ڪيٿولڪ آرڪ ڊائوسيس تاريخي يادگيريءَ جي بحاليءَ وارو منصوبو (REMHI) شروع ڪيو،[134] جيڪو اسپيني ٻوليءَ ۾ El Proyecto de la Recuperación de la Memoria Histórica جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. منصوبي جو مقصد گوئٽي مالا جي ڊگهي گهرو ويڙهه بابت حقيقتون ۽ تاريخ گڏ ڪرڻ ۽ ان دور جي واقعن کي سامهون آڻڻ هو. 24 اپريل 1998ع تي ريمهي پنهنجي تحقيق جا نتيجا Guatemala: Nunca Más! نالي رپورٽ ۾ پيش ڪيا. رپورٽ ۾ گهرو ويڙهه دوران جبر جو شڪار ٿيل هزارين ماڻهن ۽ شاهدن جون شاهديون ۽ بيان گڏ ڪيا ويا. رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو ظلمن جي ذميواري گوئٽي مالا جي فوج ۽ سماجي توڙي سياسي اشرافيه ۾ موجود ان جي ساٿين تي عائد ڪئي وئي.[135]

ڪيٿولڪ بشپ خوان خوسي گيراردي ڪونيديرا تاريخي يادگيريءَ جي بحاليءَ واري منصوبي تي ڪم ڪيو. اپريل 1998ع ۾ گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه جي متاثرين بابت Guatemala: Nunca Más! رپورٽ جاري ڪرڻ جي اعلان کان صرف ٻن ڏينهن پوءِ بشپ گيراردي تي سندس گيراج ۾ حملو ڪري کيس ماري وڌو ويو.[135] 2001ع ۾ گوئٽي مالا جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو فوج جي ميمبرن خلاف شهري عدالت ۾ هلندڙ مقدمي ۾ ٽن فوجي آفيسرن کي سندس قتل جو ڏوهاري قرار ڏئي 30-30 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي. هڪ پادريءَ کي ڏوهه ۾ مددگار قرار ڏئي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي.[136]

Recuperación de la Memoria Histórica (REMHI) رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهو مارجي ويا. ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهن کي پنهنجا گهر ڇڏڻا پيا ۽ سوين ڳوٺ تباهه ڪيا ويا. تاريخي وضاحت لاءِ ڪميشن انساني حقن جي دستاويز ٿيل سمورين ڀڃڪڙين مان 93 سيڪڙو کان وڌيڪ جي ذميواري گوئٽي مالا جي فوجي حڪومت ۽ ان سان لاڳاپيل قوتن تي عائد ڪئي، جڏهن تہ ان جي اندازي موجب متاثرين مان 83 سيڪڙو مايا ماڻهو هئا. ڪميشن 1999ع ۾ نتيجو اخذ ڪيو تہ مخصوص حالتن ۽ علائقن ۾ رياستي ڪارروايون نسل ڪشيءَ جي زمري ۾ آيون ٿيون.[137][138]

باخا ويرا پاز سميت ڪجهه علائقن بابت سچائي ڪميشن اهو نتيجو اخذ ڪيو تہ گهرو ويڙهه دوران گوئٽي مالا جي رياست مخصوص نسلي گروهن خلاف ڄاڻي واڻي نسل ڪشيءَ واري پاليسي اختيار ڪئي.[132] 1999ع ۾ آمريڪي صدر بل ڪلنٽن چيو تہ آمريڪا طرفان انهن گوئٽي مالائي فوجي قوتن جي حمايت ڪرڻ غلط هو، جيڪي شهرين جي بي رحماڻي قتلن ۾ ملوث رهيون هيون.[139]

2000ع کان پوءِ

[سنواريو]

امن معاهدن کان پوءِ گوئٽي مالا ۾ معاشي واڌ سان گڏ لڳاتار جمهوري چونڊون ٿينديون رهيون آهن، جن ۾ 2023ع جون چونڊون بہ شامل آهن. 2023ع جي صدارتي چونڊن ۾ برنارڊو اريوالو ڪامياب ٿيو ۽ هن جنوري 2024ع ۾ صدارت جو عهدو سنڀاليو.

جنوري 2012ع ۾ گوئٽي مالا جو اڳوڻو حڪمران ايفرائين ريوس مونٽ نسل ڪشيءَ جي الزامن هيٺ گوئٽي مالا جي هڪ عدالت آڏو پيش ٿيو. ٻڌڻي دوران سرڪار 100 کان وڌيڪ واقعن بابت ثبوت پيش ڪيا، جن ۾ 1982ع کان 1983ع تائين سندس 17 مهينن جي حڪمرانيءَ دوران گهٽ ۾ گهٽ 1,771 ماڻهن جي موت، 1,445 جنسي زيادتين ۽ لڳ ڀڳ 30,000 گوئٽي مالائي ماڻهن جي بي دخليءَ جا واقعا شامل هئا. استغاثه کيس فرار ٿيڻ جو خطرو قرار ڏيندي قيد ڪرڻ گهريو، پر هو ضمانت تي، گهر ۾ نظربند ۽ گوئٽي مالا جي قومي شهري پوليس جي نگرانيءَ هيٺ آزاد رهيو. 10 مئي 2013ع تي ريوس مونٽ کي ڏوهاري قرار ڏئي 80 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي. اهو پهريون ڀيرو هو جو ڪنهن ملڪ جي قومي عدالت هڪ اڳوڻي سربراهه رياست کي نسل ڪشيءَ جو ڏوهاري قرار ڏنو هو.[140] بعد ۾ اها سزا رد ڪئي وئي ۽ مونٽ خلاف مقدمو جنوري 2015ع ۾ ٻيهر شروع ٿيو.[141] آگسٽ 2015ع ۾ گوئٽي مالا جي هڪ عدالت فيصلو ڏنو تہ ريوس مونٽ تي نسل ڪشي ۽ انسانيت خلاف ڏوهن جو مقدمو هلائي سگهجي ٿو، پر سندس عمر ۽ بگڙجندڙ صحت سبب کيس سزا نہ ٿي ڏئي سگهجي.[142]

اڳوڻي صدر الفونسو پورٽيلو کي جنوري 2010ع ۾ گوئٽي مالا مان فرار ٿيڻ جي ڪوشش دوران گرفتار ڪيو ويو. مئي 2010ع ۾ ججن جي هڪ پينل کيس الزامن مان بري ڪري ڇڏيو؛ عدالت ڪجهه ثبوت رد ڪيا ۽ ڪجهه شاهدن کي ناقابل اعتبار قرار ڏنو.[143] گوئٽي مالا جي اٽارني جنرل ڪلاڊيا پاز ي پاز ان فيصلي کي "ناانصافيءَ جو انتهائي خراب پيغام" ۽ "طاقت جي جوڙجڪن بابت خبردار ڪندڙ سڏ" قرار ڏنو. اپيل ۾، گوئٽي مالا جي حڪومت جي مدد ڪندڙ گڏيل قومن جي عدالتي اداري گوئٽي مالا ۾ بي سزائي خلاف بين الاقوامي ڪميشن (CICIG) پورٽيلو ڪابريرا خلاف تفصيلي دستاويزي ثبوتن بابت عدالت جي جائزي کي "من ماني" قرار ڏنو. ڪميشن اهو پڻ چيو تہ صدر ۽ سندس وزيرن جو سرڪاري پئسن جي انتظام بابت ڪا ذميواري نہ هجڻ وارو عدالتي موقف گوئٽي مالا جي آئين ۽ قانونن جي ابتڙ هو.[144] نيويارڪ جي هڪ گرانڊ جيوري 2009ع ۾ پورٽيلو ڪابريرا تي سرڪاري پئسن جي خردبرد سان لاڳاپيل الزام لاڳو ڪيا هئا؛ گوئٽي مالا ۾ الزامن مان بري ٿيڻ کان پوءِ ملڪ جي سپريم ڪورٽ کيس آمريڪا حوالي ڪرڻ جي منظوري ڏني.[145][146] حوالو ڏنل ذريعن موجب، گوئٽي مالا جي عدالتي نظام ۾ بدعنواني هڪ سنگين مسئلو رهي آهي ۽ نون عدالتي مقررين لاءِ چونڊ ڪميٽين تي ڏوهاري مفادن جي اثر بابت پڻ خدشا ظاهر ڪيا ويا آهن.[143]

لنڊن ۾ ٿيل 2012ع جي گرمين وارين اولمپڪ راندين ۾ گوئٽي مالا پنهنجو پهريون اولمپڪ تمغو حاصل ڪيو، جڏهن ايرڪ بارونڊو مردن جي 20 ڪلوميٽر پنڌ ۾ چانديءَ جو تمغو کٽيو.[147]

پيريز مولينا جي حڪومت ۽ "لا لينيا"
[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اوٽو پيريز مولينا
گوئٽي مالا شهر گوئٽي مالا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي، ۽ وچ آمريڪا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري علائقو پڻ آهي.

رٽائرڊ جنرل اوٽو پيريز مولينا 2011ع ۾ صدر چونڊيو ويو، جڏهن تہ روڪسانا بالديٽي نائب صدر چونڊي وئي، جيڪا گوئٽي مالا جي تاريخ ۾ نائب صدر چونڊجندڙ پهرين عورت هئي. ٻنهي 14 جنوري 2012ع تي پنهنجا عهدا سنڀاليا.[148] پر 16 اپريل 2015ع تي گڏيل قومن جي حمايت يافته بدعنواني مخالف اداري جي هڪ رپورٽ ۾ ڪيترن ئي اعليٰ عهدن وارن شخصن جا نالا سامهون آيا، جن ۾ بالديٽي جو ذاتي سيڪريٽري خوان ڪارلوس مونزون ۽ گوئٽي مالا جي اندروني روينيو اداري (SAT) جو ڊائريڪٽر پڻ شامل هئا.[ڪير؟][149] انهن انڪشافن کان پوءِ عوامي ڪاوڙ جي هڪ وڏي لهر اڀري، جنهن جهڙي جنرل ڪجيل اوجينيو لاوگيرود گارسيا جي صدارت کان پوءِ نہ ڏٺي وئي هئي. گوئٽي مالا ۾ بي سزائي خلاف بين الاقوامي ڪميشن (CICIG) گوئٽي مالا جي اٽارني جنرل سان گڏجي هڪ سال تائين هلندڙ جاچ کان پوءِ، جنهن ۾ ٽيليفون ڪالن جي نگراني پڻ شامل هئي، "لا لينيا" جي نالي سان مشهور بدعنواني واري نظام کي بي نقاب ڪيو.

عملدار درآمد ڪندڙن کان رشوت وٺندا هئا ۽ ان جي بدلي کين درآمدي محصولن ۾ غيرقانوني رعايتون ڏيندا هئا.[149] ذريعن موجب اهڙي عمل جون پاڙون ملڪ ۾ ڪسٽم کاتي جي ڊگهي عرصي واري بدعنوانيءَ سان ڳنڍيل هيون، جنهن کي گوئٽي مالا جي 36 سال ڊگهي گهرو ويڙهه دوران مختلف فوجي حڪومتن طرفان بغاوت مخالف ڪاررواين لاءِ مالي وسيلا گڏ ڪرڻ جي طريقي طور پڻ استعمال ڪيو ويو.[150][151]

فيس بڪ تي #RenunciaYa (هاڻي استعيفا ڏيو) هيش ٽيگ سان هڪ تقريب ٺاهي وئي، جنهن ۾ شهرين کي گوئٽي مالا شهر جي مرڪزي علائقي ۾ گڏ ٿي بالديٽي جي استعيفا جو مطالبو ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. ڪجهه ئي ڏينهن اندر 10,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت جي حامي ڀري. منتظمين واضح ڪيو تہ ان تقريب جي پٺيان ڪا سياسي جماعت يا گروهه نہ هو ۽ مظاهرين کي قانون جي پاسداري ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي. ماڻهن کي پاڻي، کاڌو ۽ سج کان بچاءَ واري ڪريم آڻڻ لاءِ چيو ويو، پر منهن ڍڪڻ يا ڪنهن سياسي جماعت جا رنگ پائڻ کان منع ڪئي وئي.[152] ڏهه هزارين ماڻهو گوئٽي مالا شهر جي رستن تي نڪري آيا ۽ صدارتي محل آڏو احتجاج ڪيائون. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ بالديٽي استعيفا ڏئي ڇڏي. آمريڪا طرفان سندس ويزا رد ٿيڻ کان پوءِ کيس گوئٽي مالا ۾ ئي رهڻو پيو. گوئٽي مالا جي اختيارين کيس عدالت آڏو پيش ڪيو، ڇاڪاڻ تہ سندن چوڻ موجب "لا لينيا" ڪيس ۾ سندس مبينا ملوث هجڻ بابت ڪافي ثبوت موجود هئا. اسڪينڊل سامهون اچڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي سياسي منظرنامي ۾ آمريڪي سفير ٽاڊ رابنسن جي نمايان ڪردار سبب ڪجهه مبصرن شڪ ظاهر ڪيو تہ آمريڪي حڪومت جاچ جي پٺيان ٿي سگهي ٿي؛ هنن ان کي خطي ۾ چين ۽ روس جي اثر کي منهن ڏيڻ لاءِ گوئٽي مالا ۾ شفاف حڪومت جي آمريڪي خواهش سان ڳنڍيو.[153]

ان کان پوءِ CICIG ڪيترن ٻين ڪيسن بابت پڻ رپورٽون جاري ڪيون ۽ 20 کان وڌيڪ سرڪاري عملدار پنهنجن عهدن تان استعيفا ڏئي ويا، جن مان ڪجهه کي گرفتار پڻ ڪيو ويو. انهن ڪيسن مان ٻن ۾ صدر جا ٻه اڳوڻا ذاتي سيڪريٽري شامل هئا: گوئٽي مالا جي سماجي تحفظ واري اداري ۾ خوان دي ديوس روڊريگيز ۽ گستاوو مارٽينيز، جيڪو ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر واري ڪمپني جاگوار انرجي [es]

سان لاڳاپيل رشوت جي هڪ ڪيس ۾ ملوث ڄاڻايو ويو. مارٽينيز، پيريز مولينا جو ناٺي پڻ هو.[154]

سياسي مخالف ڌر جا اڳواڻ پڻ CICIG جي جاچن ۾ سامهون آيا. لبرٽاد ڊيموڪريٽيڪا رينووادا (LIDER) جماعت جي ڪيترن قانونسازن ۽ ميمبرن تي رشوت سان لاڳاپيل باضابطه الزام لڳايا ويا. ان صورتحال دوران جماعت جي صدارتي اميدوار مانوئل بالديزون جي عوامي حمايت ۾ نمايان گهٽتائي آئي؛ اپريل تائين کيس 6 سيپٽمبر 2015ع جي صدارتي چونڊن جو هڪ اهم اميدوار سمجهيو پئي ويو. بالديزون آمريڪي رياستن جي تنظيم آڏو CICIG جي سربراهه ايوان ويلاسڪيز خلاف گوئٽي مالا جي اندروني معاملن ۾ بين الاقوامي مداخلت جا الزام پڻ لڳايا.[155]

CICIG اڪثر خميس جي ڏينهن پنهنجا نوان ڪيس ظاهر ڪندي هئي، جنهن سبب گوئٽي مالا ۾ "CICIG خميس" جو اصطلاح مشهور ٿيو. پر هڪ جمعي واري پريس ڪانفرنس بحران کي پنهنجي عروج تي پهچائي ڇڏيو. 21 آگسٽ 2015ع تي CICIG ۽ اٽارني جنرل ٿيلما الڊانا اهڙا ثبوت پيش ڪيا، جن جي بنياد تي هنن صدر پيريز مولينا ۽ اڳوڻي نائب صدر بالديٽي کي "لا لينيا" منصوبي جا اصل اڳواڻ قرار ڏنو. بالديٽي کي ساڳئي ڏينهن گرفتار ڪيو ويو ۽ صدر خلاف مواخذي جي درخواست ڪئي وئي. ڪابينا جي ڪيترن ميمبرن استعيفا ڏني ۽ صدر جي استعيفا جو مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. 23 آگسٽ 2015ع تي پيريز مولينا ٽيليويزن تي قوم کي خطاب ڪندي واضح ڪيو تہ هو استعيفا نہ ڏيندو.[156][157]

هزارين مظاهرين ٻيهر رستن تي نڪري آيا ۽ وڌندڙ سياسي اڪيلائيءَ جو شڪار صدر جي استعيفا جو مطالبو ڪيائون. گوئٽي مالا جي ڪانگريس پنجن قانونسازن تي ٻڌل هڪ ڪميشن قائم ڪئي، جنهن کي صدر جي عدالتي ڪارروائيءَ کان ڇوٽ ختم ڪرڻ بابت غور ڪرڻو هو. سپريم ڪورٽ ان عمل جي منظوري ڏني. 27 آگسٽ تي سڄي ملڪ ۾ مارچن ۽ روڊ بند ڪرڻ سان احتجاج جو هڪ وڏو ڏينهن شروع ٿيو. اپريل ۾ اسڪينڊل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ باقاعده احتجاجن جي اڳواڻي ڪندڙ شهري گروهن 27 آگسٽ تي ٻهراڙيءَ ۽ مقامي اصلوڪن ماڻهن جي تنظيمن سان گڏجي احتجاج ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي روڊ بند ڪرڻ وارين ڪاررواين جي اڳواڻي ڪري رهيون هيون.

گوئٽي مالا شهر ۾ هڙتال دوران مختلف سماجي طبقن سان واسطو رکندڙ ماڻهن جو وڏو ۽ پرامن ميڙ گڏ ٿيو، جنهن ۾ غريب مقامي ماڻهن کان وٺي خوشحال شهرين تائين، سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين جا ڪيترائي شاگرد پڻ شامل هئا. احتجاج جي حمايت ۾ سوين اسڪول ۽ ڪاروباري ادارا بند رهيا. گوئٽي مالا جي طاقتور ڪاروباري تنظيمن جي وفاق Comité Coordinador de Asociaciones Agrícolas, Comerciales, Industriales y Financieras (CACIF) هڪ بيان جاري ڪري پيريز مولينا کان استعيفا جو مطالبو ڪيو ۽ ڪانگريس تي زور ڀريو تہ صدر جي عدالتي ڪارروائيءَ کان ڇوٽ ختم ڪئي وڃي.[158]

اٽارني جنرل جي آفيس پڻ پنهنجو بيان جاري ڪندي صدر کان استعيفا جو مطالبو ڪيو تہ جيئن اهڙي حڪومتي بحران کان بچي سگهجي، جيڪو ملڪ کي غير مستحڪم ڪري سگهي. دٻاءُ وڌڻ سان صدر جا اڳوڻا بچاءَ ۽ گهرو وزير، جن جا نالا بدعنوانيءَ جي جاچ ۾ آيا هئا ۽ جيڪي اڳ ئي استعيفا ڏئي چڪا هئا، اوچتو ملڪ ڇڏي ويا.[159] پيريز مولينا ڏينهون ڏينهن حمايت وڃائيندو ويو. خانگي شعبي جي اهم تنظيمن سندس استعيفا جو مطالبو ڪيو، پر کيس انهن ڪاروباري شخصيتن جي حمايت پڻ ملي، جيڪي انهن تنظيمن سان لاڳاپيل نہ هيون. اڳوڻي حڪمران مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا جو پوٽو ۽ موبائل فون ڪمپنين جو ارب پتي مالڪ ماريو لوپيز ايسٽراڊا انهن مان هڪ هو؛ سندس ڪجهه عملدارن ڪابينا ۾ خالي ٿيل عهدا سنڀاليا.[160]

گوئٽي مالا جي ريڊيو اسٽيشن ايميسوراس اونيداس ٻڌايو تہ ان پيريز مولينا سان ٽيڪسٽ پيغامن ذريعي رابطو ڪيو. جڏهن کانئس پڇيو ويو تہ ڇا هو استعيفا ڏيڻ جو ارادو رکي ٿو، تہ هن جواب ڏنو تہ هو هر ان صورتحال کي منهن ڏيندو، جنهن کي منهن ڏيڻ ضروري هوندو ۽ جنهن جو قانون تقاضو ڪندو. ڪجهه مظاهرين بحران ۽ چونڊن ۾ مبينا بي ضابطگين سبب عام چونڊون ملتوي ڪرڻ جو مطالبو ڪيو، جڏهن تہ ٻين خبردار ڪيو تہ چونڊون ملتوي ڪرڻ سان ادارتي خال پيدا ٿي سگهي ٿو.[161] نيٺ 2 سيپٽمبر 2015ع تي پيريز مولينا استعيفا ڏئي ڇڏي، ان کان هڪ ڏينهن اڳ ڪانگريس سندس عدالتي ڇوٽ ختم ڪرڻ جي منظوري ڏني هئي.[162][163] 3 سيپٽمبر 2015ع تي کيس لا لينيا بدعنواني ڪيس ۾ پهرين عدالتي ٻڌڻيءَ لاءِ عدالت آڏو طلب ڪيو ويو.[164][165]

جون 2016ع ۾ گڏيل قومن جي حمايت يافته جاچ ڪندڙن پيريز مولينا جي انتظاميا کي منظم ڏوهاري نيٽ ورڪ سان ڀيٽيو ۽ هڪ ٻيو بدعنواني ڪيس پيش ڪيو، جنهن کي ڪوپيراچا سڏيو ويو. جاچ موجب سماجي تحفظ واري اداري جي سربراهه ۽ گهٽ ۾ گهٽ پنجن ٻين وزيرن گڏجي پئسا گڏ ڪيا، جن سان مولينا لاءِ موٽر بوٽن سميت قيمتي تحفا خريد ڪيا ويا؛ ٽن سالن دوران ان سلسلي ۾ 4.7 ملين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ خرچ ٿيڻ جو الزام لڳايو ويو.[166]

جمي موراليس ۽ اليخاندرو جياميٽي جي حڪومت (2016ع–2024ع)
[سنواريو]

آڪٽوبر 2015ع جي صدارتي چونڊن ۾، بدعنواني خلاف وڏن احتجاجن کان پوءِ، اڳوڻو ٽيليويزن مزاحيه اداڪار جمي موراليس گوئٽي مالا جو نئون صدر چونڊيو ويو. هن جنوري 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو.[167]

ڊسمبر 2017ع ۾ صدر موراليس اعلان ڪيو تہ گوئٽي مالا اسرائيل ۾ پنهنجو سفارتخانو يروشلم منتقل ڪندو، جنهن سان اهو آمريڪا کان پوءِ اهڙو قدم کڻڻ جو اعلان ڪندڙ پهريون ملڪ بڻيو.[168]

جنوري 2020ع ۾ اليخاندرو جياميٽي، جمي موراليس جي جاءِ تي گوئٽي مالا جو صدر بڻيو. جياميٽي آگسٽ 2019ع ۾ ٿيل صدارتي چونڊن ۾ ڏوهن خلاف سخت پاليسي واري پنهنجي ايجنڊا تحت ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.[169]

نومبر 2020ع ۾ تعليم ۽ صحت جي خرچن ۾ ڪٽوتين خلاف صدر اليخاندرو جياميٽي ۽ قانونساز اداري جي مخالفت ۾ گوئٽي مالا ۾ وڏا احتجاج ۽ مظاهرا ٿيا.[170]

آگسٽ 2023ع ۾ وچ-کاٻي ڌر جي سيميلا (ٻج) تحريڪ جي اميدوار برنارڊو اريوالو، گوئٽي مالا جي صدارتي چونڊن ۾ وڏي اڪثريت سان ڪاميابي حاصل ڪئي.[171] چونڊن کان پوءِ جياميٽي جي رخصت ٿيندڙ انتظاميا دوران صحافين، بدعنواني خلاف جاچ ڪندڙن ۽ سماجي تحريڪن خلاف ڪاررواين سان گڏ چونڊ نتيجن کي چئلينج ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون. اريوالو جي ڪاميابي کان پوءِ سرڪاري وڪيلن ۽ ٻين ادارن طرفان سندس اقتدار سنڀالڻ جي راهه ۾ قانوني رڪاوٽون وڌيون ويون؛ انهن قدمن کي بين الاقوامي مبصرن ۽ مختلف حڪومتن طرفان چونڊ نتيجن کي ڪمزور ڪرڻ جي ڪوشش قرار ڏنو ويو. مقامي اصلوڪن ماڻهن جي اڳواڻيءَ ۾ احتجاجن ۽ بين الاقوامي دٻاءَ جي وچ ۾ چونڊ نتيجا برقرار رهيا ۽ اقتدار جي منتقلي عمل ۾ آئي.[172]

برنارڊو اريوالو ۽ موويمينتو سيميلا (2024ع–هاڻوڪو)
[سنواريو]
گوئٽي مالا جو صدر برنارڊو اريوالو

برنارڊو اريوالو اڳوڻي صدر خوان خوسيه اريوالو جو پٽ آهي، جيڪو گوئٽي مالا جو پهريون جمهوري طريقي سان چونڊيل صدر هو. اريوالو کي سيميلا جي قيادت هيٺ 14 جنوري 2024ع تي گوئٽي مالا جي 52هين صدر طور عهدو سنڀالڻو هو،[173] پر ڪانگريس جي وفد جي منظوري بابت تڪرار سبب سندس حلف برداريءَ ۾ دير ٿي وئي.[174][175]

نيٺ اڌ رات کان ڪجهه منٽن پوءِ، 15 جنوري تي اريوالو گوئٽي مالا جي صدر طور حلف کنيو.[176] سندس چونڊ مهم ۾ بدعنواني خلاف ڪارروائي ۽ گوئٽي مالا جي ماڻهن لاءِ معاشي موقعا وڌائڻ اهم نقطا هئا.[177] اقتدار سنڀالڻ جي شروعاتي ڏينهن ۾ اريوالو پنهنجي اڳوڻي صدر جي حڪومت طرفان ڪيل اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو، جنهن تحت جياميٽي ڪابينا جي اڳوڻن عملدارن کي ڇهن سالن تائين سرڪاري سيڪيورٽي ۽ گاڏيون مهيا ڪرڻيون هيون.[178][179]

8 فيبروري 2024ع تي اريوالو ۽ گهرو معاملن واري وزير فرانسسڪو خيمينيز، ڀتي خوري خلاف خاص گروهه (GECE) قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو. هي قومي سول پوليس (PNC) اندر هڪ خاص فورس آهي، جنهن جو مقصد پرتشدد ڏوهن ۽ ڀتي خوريءَ کي منهن ڏيڻ آهي.[180] GECE ۾ 400 موٽر سائيڪل سوار اهلڪار شامل ڪرڻ جو منصوبو هو، جيڪي مرحليوار ملڪ جي مختلف علائقن ۾ گشت ڪندا. اريوالو جي درخواست تي آمريڪي حڪومت هن نئين خاص فورس جي مدد لاءِ سامان عطيو ڪيو.[181]

23 اپريل 2024ع تي پنهنجي حڪومت جا پهريان 100 ڏينهن مڪمل ٿيڻ جي موقعي تي هڪ عوامي تقريب دوران اريوالو پنهنجي چونڊ مهم جي واعدن مان هڪ تي عمل ڪندي صدارتي پگهار ۾ 25 سيڪڙو گهٽتائيءَ جو اعلان ڪيو.[182] ان گهٽتائيءَ کان پوءِ گوئٽي مالا جو صدر لاطيني آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ پگهار وٺندڙ صدر نہ رهيو. ساڳئي وقت نائب صدر هيريرا پڻ پنهنجي پگهار ۾ 25 سيڪڙو گهٽتائيءَ جو اعلان ڪيو.[183]

اريوالو جي حڪومت ۽ مخالف ڌرين ۽ سرڪاري وڪيلن وچ ۾ سياسي ۽ قانوني ڇڪتاڻ جاري رهي آهي. سيميلا جماعت جي ميمبرن خلاف مختلف عدالتي ڪارروايون ڪيون ويون آهن،[172] جڏهن تہ 2023ع جي احتجاجن جي اڳواڻي ڪندڙ ڪجهه مقامي اصلوڪن اڳواڻن خلاف پڻ فوجداري ڪيس داخل ڪيا ويا. اپريل 2025ع ۾ 2023ع جي ملڪ گير احتجاجن جي هڪ اهم اڳواڻ لوئس پاچيڪو کي دهشتگردي ۽ غيرقانوني تنظيم سان لاڳاپيل الزامن هيٺ گرفتار ڪيو ويو؛ اريوالو انهن الزامن کي بي بنياد قرار ڏنو، جڏهن تہ اٽارني جنرل جي آفيس انهن خلاف قانوني ڪارروائي جاري رکي.[184][185]

جاگرافي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گوئٽي مالا جي جاگرافي
گوئٽي مالا جو ارضياتي بيهڪ وارو نقشو
گوئٽي مالا جا ڪوپن آبهوا قسم
ڪويتزالتينانگو جا جابلو علائقا
آتش فشاني کڏ اندر پين-آمريڪن شاهراهه جي ڀرسان هڪ شهر

گوئٽي مالا هڪ جابلو ملڪ آهي، جتي ريگستان ۽ واريءَ جي دڙن جا ننڍا علائقا پڻ ملن ٿا. ڏاکڻي سامونڊي ڪناري ۽ پيٽين کاتي جي وسيع اترين هيٺاهين علائقن کان سواءِ ملڪ جون اڪثر واديون ٽڪرين سان گهيريل آهن. ٻه جابلو سلسلا اولهه کان اوڀر طرف گوئٽي مالا مان گذرن ٿا، جيڪي ملڪ کي ٽن وڏن جاگرافيائي علائقن ۾ ورهائين ٿا: جابلو علائقو، جتي جبل واقع آهن؛ جبلن جي ڏکڻ ۾ پئسفڪ سامونڊي ڪنارو؛ ۽ جبلن جي اتر ۾ پيٽين وارو علائقو.

ملڪ جا سڀ وڏا شهر جابلو علائقن ۽ پئسفڪ سامونڊي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهن؛ ان جي ڀيٽ ۾ پيٽين جي آبادي ڇڊي آهي. انهن ٽنهي علائقن جي آبهوا، اوچائي ۽ زميني منظرنامي ۾ نمايان فرق آهي، جنهن سبب گرم ۽ گهميل استوائي هيٺاهين علائقن کان وٺي ٿڌن ۽ خشڪ جابلو چوٽين تائين مختلف قدرتي منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا. تاجومولڪو آتش فشان، جنهن جي اوچائي 4,220 ميٽرs (13,850 فوٽ) آهي، وچ آمريڪا جي ملڪن جو سڀ کان اوچو هنڌ آهي.

پئسفڪ سمنڊ جي نيڪال واري طاس ۾ درياهه ننڍا ۽ تانگها آهن، جڏهن تہ ڪيريبين سمنڊ ۽ ميڪسيڪو نار جي نيڪال وارن طاسن ۾ درياهه وڏا ۽ اونها آهن. انهن درياهن ۾ پولوچڪ ۽ دولسي شامل آهن، جيڪي ازابال ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا؛ ان کان سواءِ موتاگوا درياهه، سارسٽون، جيڪو بيليز سان سرحد جو حصو بڻجي ٿو، ۽ اوسوماسينتا درياهه، جيڪو پيٽين ۽ چياپاس، ميڪسيڪو جي وچ ۾ سرحد جو حصو بڻجي ٿو، پڻ اهم درياهه آهن.

قدرتي آفتون

[سنواريو]

ڪيريبين سمنڊ ۽ پئسفڪ سمنڊ جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب گوئٽي مالا سامونڊي طوفانن جي اثر هيٺ رهندو آهي. انهن ۾ 1998ع جو مچ سامونڊي طوفان ۽ آڪٽوبر 2005ع جو اسٽين سامونڊي طوفان شامل آهن، جنهن ۾ 1,500 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. تباهيءَ جو وڏو سبب تيز هوائون نہ، پر شديد ٻوڏون ۽ انهن جي نتيجي ۾ ايندڙ مٽيءَ جون ڇپون هيون. نومبر 2020ع ۾ ايٽا سامونڊي طوفان پڻ ملڪ کي متاثر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ 100 کان وڌيڪ ماڻهو فوت يا گم ٿيا، جڏهن تہ آخري انگ اکر ان وقت تائين غير يقيني هئا.[186]

گوئٽي مالا جا جابلو علائقا موتاگوا فالٽ سان لڳ واقع آهن، جيڪو ڪيريبين پليٽ ۽ اتر آمريڪي پليٽ نالي ٽيڪٽونڪ پليٽن جي سرحد جو حصو آهي. تاريخي دور ۾ هي فالٽ ڪيترن ئي وڏن زلزلن جو سبب بڻيو آهي، جن ۾ 4 فيبروري 1976ع تي آيل 7.5 شدت وارو زلزلو پڻ شامل آهي، جنهن ۾ 25,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. ان کان سواءِ، پئسفڪ سامونڊي ڪناري کان ٻاهر وچ آمريڪي کاهي نالي هڪ وڏي سبڊڪشن زون واقع آهي. هتي ڪوڪوس پليٽ ڪيريبين پليٽ جي هيٺان ڌِڪي رهي آهي، جنهن سبب سامونڊي ڪناري کان اندروني علائقن ۾ آتش فشاني سرگرمي پيدا ٿئي ٿي. گوئٽي مالا ۾ 37 آتش فشان آهن، جن مان چار سرگرم آهن: پاڪايا، سانتياگيتو، فيوگو ۽ تاڪانا.

دنيا جي هن ارضياتي طور سرگرم علائقي ۾ قدرتي آفتن جي هڪ ڊگهي تاريخ آهي. مثال طور، گوئٽي مالا جي گاديءَ جو هنڌ ٽي ڀيرا تبديل ٿيڻ مان ٻه ڀيرا قدرتي آفتن سبب ٿيو: 1541ع ۾ آتش فشاني مٽيءَ جي وهڪري ۽ 1773ع ۾ زلزلن سبب.

حياتياتي گوناگونيت

[سنواريو]

گوئٽي مالا ۾ 14 ماحولياتي خطا آهن، جيڪي تمر جي ٻيلن کان وٺي ٻنهي سامونڊي ڪنارن تائين پکڙيل آهن ۽ پنج مختلف ماحولياتي نظامن تي مشتمل آهن. گوئٽي مالا ۾ فهرست ڪيل 252 آبي علائقا آهن، جن ۾ پنج ڍنڍون، 61 ننڍيون ڍنڍون، 100 درياهه ۽ چار ڌٻڻيون شامل آهن.[187] ٽيڪال قومي پارڪ يونيسڪو جو پهريون گڏيل عالمي ورثو ماڳ هو. گوئٽي مالا پنهنجي منفرد حيوانيات جي ڪري پڻ مشهور آهي. ملڪ ۾ جانورن جون لڳ ڀڳ 1,246 ڄاتل جنسون ملن ٿيون، جن مان 6.7 سيڪڙو مقامي ۽ 8.1 سيڪڙو خطري هيٺ آهن. گوئٽي مالا ۾ نسن وارن ٻوٽن جون گهٽ ۾ گهٽ 8,682 جنسون ملن ٿيون، جن مان 13.5 سيڪڙو مقامي آهن. گوئٽي مالا جي ڪل ايراضيءَ جو 5.4 سيڪڙو آءِ يو سي اين جي درجن I–V تحت محفوظ آهي.[حوالو گهربل]

پيٽين کاتي ۾ واقع مايا حياتياتي گولو محفوظ علائقو 2,112,940 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي،[188] جنهن ڪري اهو بوساواس کان پوءِ وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڏو ٻيلو آهي. 2019ع جي ٻيلن جي زميني منظرنامي جي سالميت وارو اشاريه ۾ گوئٽي مالا جو سراسري اسڪور 10 مان 3.85 هو، جنهن سان اهو 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 138هين نمبر تي رهيو.[189]

حڪومت ۽ سياست

[سنواريو]

سياسي نظام

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گوئٽي مالا جي سياست
برنارڊو اريوالو
صدر
ڪارين هيريرا
نائب صدر
قومي محل، جيڪو اڳ صدر جي رهائشگاهه هو ۽ هاڻي انتظامي شاخ جي اهم سرڪاري تقريبن لاءِ استعمال ٿيندو آهي
ڪانگريس جو اندريون ڏيک

گوئٽي مالا هڪ آئيني جمهوري ملڪ آهي، جتي گوئٽي مالا جو صدر رياست جو سربراهه ۽ حڪومت جو سربراهه ٻئي هوندو آهي ۽ ملڪ ۾ گهڻ جماعتي نظام رائج آهي. انتظامي اختيار حڪومت استعمال ڪري ٿي. قانون ساز اختيار حڪومت ۽ جمهوريه جي ڪانگريس وٽ آهي. عدليه انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي.

2 سيپٽمبر 2015ع تي اوٽو پيريز مولينا بدعنواني جي هڪ اسڪينڊل سبب گوئٽي مالا جي صدارت تان استعيفا ڏني، جنهن کان پوءِ جنوري 2016ع تائين اليخاندرو مالدونادو سندس جاءِ تي صدر رهيو.[190] ڪانگريس، مالدونادو جي جاءِ تي سان ڪارلوس يونيورسٽي آف گوئٽي مالا جي اڳوڻي صدر الفونسو فوئينتيس سوريا کي نئون نائب صدر مقرر ڪيو.[191] ان کان پوءِ جمي موراليس 14 جنوري 2016ع تي صدارت جو عهدو سنڀاليو.[167] جنوري 2020ع ۾ اليخاندرو گياماتي سندس جاءِ تي صدر ٿيو.[169]

گوئٽي مالا جو سفارتڪار، سماجيات جو ماهر، ليکڪ ۽ سياستدان سيزار برنارڊو اريوالو ڊي ليون،[192] جيڪو سيمييا تحريڪ جو ميمبر ۽ گڏيل باني آهي، هن وقت گوئٽي مالا جي 52هين صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي.

انتظامي ورهاست

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو گوئٽي مالا جا کاتا ۽ گوئٽي مالا جون ميونسپلٽيون

سانچو:Guatemala labelled map گوئٽي مالا کي 22 کاتن (اسپيني: departamentos) ۾ ورهايو ويو آهي، جيڪي اڳتي هلي لڳ ڀڳ 335 ميونسپلٽين (اسپيني: municipios) ۾ ورهايل آهن.[193] هر کاتي جو هڪ گورنر هوندو آهي، جنهن کي مرڪزي حڪومت مقرر ڪندي آهي. گورنر جي مدد لاءِ هڪ ترقياتي ڪائونسل هوندي آهي، جنهن ۾ لاڳاپيل کاتي جي ميونسپلٽين جا ميئر پڻ شامل هوندا آهن.

پرڏيهي لاڳاپا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گوئٽي مالا جا پرڏيهي لاڳاپا

گوئٽي مالا ڊگهي عرصي کان پاڙيسري ملڪ بيليز جي سموري يا ڪجهه علائقي تي دعويٰ ڪندو رهيو آهي. هن علائقائي تڪرار سبب گوئٽي مالا 6 سيپٽمبر 1991ع تائين بيليز جي آزاديءَ کي تسليم نہ ڪيو.[194] تڪرار اڃا مڪمل طور حل نہ ٿيو آهي ۽ ان جي پرامن ۽ حتمي حل لاءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ عمل جاري آهي.[195][196]

فوج

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گوئٽي مالا جي فوج

گوئٽي مالا وٽ نسبتاً ننڍي فوج آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15,000 کان 20,000 اهلڪار شامل آهن.[197]

2017ع ۾ گوئٽي مالا گڏيل قومن جي ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي تي صحيح ڪئي.[198]

انساني حق

[سنواريو]

1996ع ۾ گهرو ويڙهه جي خاتمي کان پوءِ به گوئٽي مالا ۾ قتل ۽ موت جا جٿا هڪ مسئلو رهيا آهن. انهن جا اڪثر لاڳاپا ڳجهن سلامتي ڍانچن (اسپيني: Cuerpos Ilegales y Aparatos Clandestinos de Seguridad – CIACS) سان رهيا آهن، جيڪي منظم ڏوهن ۾ ملوث موجوده ۽ اڳوڻن فوجي اهلڪارن جون تنظيمون هيون. انهن تنظيمن جو اثر ڪافي رهيو، جيڪو بعد ۾ ڪجهه گهٽ ٿيو،[199] پر عدالت کان مٿانهان قتل جاري رهيا.[200] جولاءِ 2004ع ۾ بين-آمريڪي انساني حقن جي عدالت 18 جولاءِ 1982ع تي پلان ڊي سانچيز، آلتا ويراپاز ۾ 188 اچي مايا ماڻهن جي قتل عام بابت گوئٽي مالا جي رياست کي ذميوار قرار ڏنو. اهو 1980ع واري ڏهاڪي جي ساڙيل زمين واري مهم ۽ نسل ڪشي دوران رپورٽ ڪيل 626 قتل عامن مان ڪنهن واقعي بابت گوئٽي مالا جي فوج ۽ رياست خلاف عدالت جو پهريون فيصلو هو.[200] انهن قتل عامن جي متاثرين مان 83 سيڪڙو مايا ۽ 17 سيڪڙو لادينو هئا.[200]

گوئٽي مالا ۾ عدالت کان مٿانهان قتل
2010ع 5,072
2011ع 279
2012ع 439
ذريعو: انساني حقن لاءِ قانوني ڪارروائي جو مرڪز[199]

2008ع ۾ گوئٽي مالا دنيا جو پهريون ملڪ بڻيو، جنهن عورت ڪشي، يعني ڪنهن عورت کي سندس جنس سبب قتل ڪرڻ، کي باضابطه طور هڪ ڏوهه طور تسليم ڪيو.[201] ڏنل ذريعي موجب، 2007ع کان 2012ع تائين گوئٽي مالا ۾ هر 100,000 عورتن پٺيان لڳ ڀڳ 9.1 عورتن جي قتل جي شرح هئي.[201]

معيشت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گوئٽي مالا جي معيشت
ايل سلواڊور، گوئٽي مالا ۽ هونڊوراس جي في فرد مجموعي ملڪي پيداوار، 1920ع کان 2018ع تائين
ڪويتزالتينانگو ۾ زرعي زمينون

2024ع تائين گوئٽي مالا جي نامياتي مجموعي ملڪي پيداوار 113.9 ارب آمريڪي ڊالر[202] ۽ قوت خريد برابري جي بنياد تي مجموعي ملڪي پيداوار 264.8 ارب ڊالر هئي،[203] جنهن سان اها وچ آمريڪا جي سڀ کان وڏي معيشت آهي.[204] گذريل ڏهاڪي دوران ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جي سالياني واڌ جي سراسري شرح 3.5 سيڪڙو رهي آهي.[204] تنهن هوندي به گوئٽي مالا ڪيترن ئي سماجي مسئلن کي منهن ڏئي ٿو ۽ لاطيني آمريڪا جي غريب ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ ۾ آمدني جي ورڇ انتهائي غير مساوي آهي،[205][206] ۽ 2024ع تائين 56 سيڪڙو آبادي غربت، جڏهن تہ 16.2 سيڪڙو انتهائي غربت ۾ زندگي گذاري رهي هئي.[207]

غير مستحڪم ۽ گهٽ اجرت وارا غير رسمي روزگار ملڪ ۾ روزگار جو مکيه ذريعو آهن،[208] جڏهن تہ رڳو 29 سيڪڙو گوئٽي مالا واسين وٽ رسمي روزگار آهي.[204] گوئٽي مالا جي برآمدات ۾ ميوا، ڀاڄيون، گل، هٿ جون ٺهيل شيون ۽ ڪپڙا شامل آهن. ملڪ الائچي[209] ۽ ڪافي جو هڪ اهم برآمد ڪندڙ آهي.[210] آمريڪا ۽ چين گوئٽي مالا جا سڀ کان وڏا واپاري ڀائيوار آهن، جيتوڻيڪ گوئٽي مالا دنيا جي انهن ٿورن ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي تائيوان سان باضابطه سفارتي لاڳاپا رکن ٿا.[204] آمريڪا ۾ رهندڙ گوئٽي مالا واسين پاران موڪليل رقم جون موڪلون ملڪ جي پرڏيهي آمدني جو سڀ کان وڏو واحد ذريعو آهن.[205][207] 2004ع کان 2024ع تائين اهڙين رقمن جو حصو گوئٽي مالا جي مجموعي ملڪي پيداوار جي 11 سيڪڙو مان وڌي 19 سيڪڙو ٿي ويو.[208]

1990ع واري ڏهاڪي ۾ گوئٽي مالا بازاري معيشت سان لاڳاپيل سڌارا متعارف ڪرايا، جن ۾ واپاري آزادي، سرڪاري ادارن جي نجڪاري ۽ ضابطن ۾ نرمي شامل هئي.[207] ملڪ جو بئنڪنگ نظام گهڻي حد تائين بين الاقوامي معيارن سان هم آهنگ آهي.[207] گوئٽي مالا ڪيترن ئي واپاري معاهدن جو ڌر آهي،[204] جن ۾ 2006ع کان آمريڪا سميت ڊومينيڪن جمهوريه–وچ آمريڪا آزاد واپار معاهدو پڻ شامل آهي.[211] 2024ع ۾ گوئٽي مالا منڊي ۾ مقابلي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مقابلي جو قانون منظور ڪيو.[207]

نجي ملڪيت کي آئين ۽ قانونن تحت تحفظ حاصل آهي، پر انهن قانونن تي هر هنڌ هڪجهڙي نموني عمل نٿو ٿئي. پرڏيهي سيڙپڪارن کي عام طور گوئٽي مالا جي شهرين جهڙا ملڪيت جا حق حاصل آهن، سواءِ ڪجهه مخصوص علائقن ۾ واقع زمينن جي.[207] 2025ع ۾ گوئٽي مالا اقتصادي آزادي جي اشاريي ۾ 71هين نمبر تي،[207] جڏهن تہ عالمي جدت اشاريي ۾ 123هين نمبر تي هو.[212][213] گوئٽي مالا ۾ سماجي ڀلائي جا ڪيترائي پروگرام موجود آهن، پر ٻهراڙي وارن علائقن ۾ انهن جي پهچ نسبتاً محدود آهي.[207]

گوئٽي مالا جو زرعي شعبو ملڪ جي 31 سيڪڙو روزگار جو ذريعو آهي ۽ ڀاڻ، مشينري ۽ آبپاشي نظام جهڙين پرڏيهي درآمدن تي گهڻو دارومدار رکي ٿو. روايتي فصلن ۾ ڪمند، ڪافي، ڪيلا، الائچي ۽ پام جو تيل شامل آهن، جڏهن تہ تازن سالن ۾ وڌندڙ طلب ۽ سيڙپڪاري سبب ايواڪاڊو، بيريون، سنو مٽر ۽ بروڪلي جهڙن فصلن جي پوک پڻ وڌي آهي.[214]

حياتياتي ٻارڻ جي وڌندڙ طلب سبب گوئٽي مالا ان جي پيداوار لاءِ خام مال، خاص طور ڪمند ۽ پام جو تيل، وڌندڙ مقدار ۾ پيدا ۽ برآمد ڪري رهيو آهي. ناقدن موجب اهڙي واڌ سبب بنيادي خوراڪي شين، خاص طور مڪئي، جون قيمتون وڌن ٿيون، جيڪا گوئٽي مالا جي خوراڪ جو اهم حصو آهي. آمريڪي مڪئي تي ڏنل سرڪاري امداد جي نتيجي ۾ گوئٽي مالا پنهنجي گهربل مڪئي جو لڳ ڀڳ اڌ آمريڪا مان درآمد ڪري ٿو، جڏهن تہ آمريڪا پنهنجي مڪئي جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو حياتياتي ٻارڻ جي پيداوار لاءِ استعمال ڪري ٿو.[215] ملڪ جي کاڻين مان سون، چاندي، جست، ڪوبالٽ ۽ نڪل ڪڍيو وڃي ٿو.[216] 2015ع ۾ گوئٽي مالا ۾ سون جي پيداوار 6 ٽن هئي.[217]

سياحت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گوئٽي مالا ۾ سياحت
نوآبادياتي شهر انٽيگوا گوئٽي مالا، جيڪو يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ آهي

سياحت گوئٽي مالا جي معيشت جي اهم شعبن مان هڪ بڻجي چڪي آهي. 2008ع ۾ ملڪ جي معيشت ۾ سياحت جو حصو لڳ ڀڳ 1.8 ارب آمريڪي ڊالر ڄاڻايو ويو. گوئٽي مالا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 20 لک سياح اچن ٿا. تازن سالن ۾ گوئٽي مالا جي سامونڊي بندرگاهن تي ايندڙ سياحتي بحري جهازن جي تعداد ۾ واڌ ٿي آهي، جنهن سان سياحن جي تعداد ۾ پڻ اضافو ٿيو آهي.

مکيه سياحتي ماڳن ۾ مايا تهذيب جا آثار قديمه وارا هنڌ، جهڙوڪ پيٽين ۾ ٽيڪال، ايزابال ۾ ڪيريگوا ۽ چمالتينانگو ۾ اڪسمچي؛ قدرتي ماڳ، جهڙوڪ ڍنڍ اٽيٽلان ۽ سيمڪ چيمپي؛ ۽ تاريخي ماڳ، جهڙوڪ نوآبادياتي شهر انٽيگوا گوئٽي مالا شامل آهن، جنهن کي يونيسڪو جي ثقافتي عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو ويو آهي.

آمدورفت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گوئٽي مالا ۾ آمدورفت
گوئٽي مالا شهر ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ٽول پلازا

گوئٽي مالا ۾ آمدورفت جي نظام ۾ روڊ، آبي رستا، هوائي اڏا ۽ ميڪسيڪو کان ايندڙ هڪ مختصر سرحد پار ريلوي لائين شامل آهن.

مواصلات، بنيادي ڍانچي ۽ رهائش واري وزارت ملڪ جي بنيادي ڍانچي ۽ آمدورفت جي نظام جي رٿابندي، سار سنڀال ۽ ترقي جي نگراني ڪري ٿي.[218] روڊن جو جنرل ڊائريڪٽوريٽ ملڪ جي روڊن جي رٿابندي، ڊزائن، تعميراتي ڪمن جي نگراني ۽ سار سنڀال جو ذميوار آهي.[219]

آبادي

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو گوئٽي مالا جي آبادي ۽ گوئٽي مالا جي شهرن جي فهرست
تزوتوجيل مرد، سانتياگو اٽيٽلان ۾

گوئٽي مالا جي آبادي 16,582,469 (2016 جو اندازو) آهي.[11] 1900ع ۾ ملڪ جي آبادي رڳو 885,000 هئي؛ اهڙي ريت 20هين صديءَ دوران گوئٽي مالا ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح اولهندي اڌ گول ۾ سڀ کان تيز رهي.[220] گوئٽي مالا جمهوريه جي پهرين آدمشماري 1778ع ۾ ڪئي وئي.[221] 1778ع، 1880ع، 1893ع ۽ 1921ع جي آدمشمارين جا اصل رڪارڊ بعد ۾ ردي ڪاغذ طور استعمال ڪيا ويا ۽ هاڻي موجود ناهن، جيتوڻيڪ انهن جي شمارياتي معلومات محفوظ رهي آهي.[222] ملڪ ۾ آدمشماريون باقاعده وقفن سان نه ٿيون آهن. 1837ع واري آدمشماري کي ان وقت ناقابل اعتبار قرار ڏنو ويو؛ شماريات دان ڊان هوزي ڊي لا وائي اندازو لڳايو تہ 1837ع ۾ گوئٽي مالا جي آبادي 600,000 هئي.[221] 1940ع واري آدمشماري جا رڪارڊ سڙي ويا.[223][222]

وڏا شهر

[سنواريو]



نسلي گروهه

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گوئٽي مالا جي آبادي#نسلي گروهه




گوئٽي مالا جا نسلي گروهه (2018ع جي آدمشماري)[225]

  لادينو (56.01%)
  مقامي ماڻهو (43.43%)
  ڪارا (0.32%)
  ٻيا (0.24%)

گوئٽي مالا ۾ مختلف نسلي، ثقافتي ۽ لساني گروهه آباد آهن. قومي شماريات اداري پاران ڪرايل 2018ع جي آدمشماري موجب 56 سيڪڙو آبادي لادينو آهي، جيڪي مقامي آمريڪي ۽ يورپي نسل جي گڏيل ورثي سان لاڳاپيل آهن.[226] مقامي گوئٽي مالا واسي قومي آباديءَ جو 43.6 سيڪڙو آهن، جيڪو آمريڪي کنڊن ۾ مقامي آباديءَ جي سڀ کان وڏن تناسبن مان هڪ آهي ۽ پيرو ۽ بوليويا کان پوءِ اچي ٿو. گهڻا مقامي گوئٽي مالا واسي (قومي آباديءَ جو 41.7 سيڪڙو) مايا ماڻهو آهن، جن ۾ ڪيچي (11.0 سيڪڙو)، ڪيڪچي (8.3 سيڪڙو)، ڪاڪچيڪيل (7.8 سيڪڙو)، مام (5.2 سيڪڙو) ۽ ”ٻيا مايا ماڻهو“ (7.6 سيڪڙو) شامل آهن. قومي آباديءَ جو 2 سيڪڙو غير مايا مقامي ماڻهن تي مشتمل آهي. آباديءَ جو 1.8 سيڪڙو زنڪا ۽ 0.1 سيڪڙو گاريفونا آهي.[226] تنهن هوندي بہ مقامي ماڻهن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن موجب مقامي آباديءَ جو تناسب لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو ٿي سگهي ٿو.[227]

ميونسپلٽيءَ موجب پاڻ کي مايا سڃاڻيندڙ ماڻهن جو سيڪڙو (2018ع)

يورپي نسل جا اڇا گوئٽي مالا واسي، جن کي ڪريولو پڻ چيو وڃي ٿو، گوئٽي مالا جي آدمشماري ۾ لادينو ماڻهن کان الڳ شمار نٿا ڪيا وڃن.[226] انهن مان گهڻا جرمن ۽ هسپانوي آبادڪارن جا نسل آهن، جڏهن تہ ٻين جا ابا ڏاڏا اطالوي، برطانوي، فرانسيسي، سوئس، بيلجيائي، ڊچ، روسي ۽ ڊينمارڪي هئا. گوئٽي مالا ۾ ڪرسمس ٽري جي روايت آڻڻ جو سهرو جرمن آبادڪارن ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو.[228]

ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 110,000 ايل سلواڊور واسي پڻ رهن ٿا.[حوالو گهربل] گاريفونا، جيڪي بنيادي طور سينٽ ونسينٽ ۾ مقامي ماڻهن سان گڏ رهندڙ ۽ شاديون ڪندڙ آفريقي نسل جي ماڻهن جو اولاد آهن، خاص طور لونگسٽن ۽ پويرتو باريوس ۾ رهن ٿا. افريقي گوئٽي مالا واسي ۽ مخلوط آفريقي نسل جا ماڻهو بنيادي طور ڪيلي جي باغن ۾ ڪم ڪندڙ مزدورن جو اولاد آهن. ملڪ ۾ ايشيائي ماڻهو پڻ آباد آهن، جن مان گهڻا چيني نسل جا آهن؛ ان کان سواءِ لبناني، فلسطيني ۽ شامي نسل جا، گهڻو ڪري عيسائي، عرب ماڻهو پڻ رهن ٿا.[229]

ٻوليون

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو گوئٽي مالا جون ٻوليون ۽ گوئٽي مالائي هسپانوي
گوئٽي مالا جون ٻوليون (مادري ٻولي ڳالهائيندڙ)[230]
ٻوليون سيڪڙو
هسپانوي
 
 75.9%
مايا ٻوليون
 
 23.7%
ٻيون
 
 0.2%
انگريزي
 
 0.1%
ڪا بہ نه
 
 0.1%

گوئٽي مالا جي واحد سرڪاري ٻولي هسپانوي آهي. اها آباديءَ جي 93 سيڪڙو ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي[231] ۽ اندازي موجب 75.9 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي آهي.

ملڪ ۾ 21 مايا ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون، خاص طور ٻهراڙي وارن علائقن ۾. ان کان سواءِ ٻه غير مايا مقامي ٻوليون پڻ آهن: زنڪا، جيڪا ملڪ جي مقامي ٻولي آهي، ۽ گاريفونا، جيڪا آراواڪ ٻولي آهي ۽ ڪيريبين سامونڊي ڪناري تي ڳالهائي وڃي ٿي. 2003ع جي ٻولين واري قانون موجب انهن ٻولين کي قومي ٻولين طور تسليم ڪيو ويو آهي.[232]

مقامي ماڻهن جو سماجي انضمام ۽ ٻه لساني تعليم

[سنواريو]

20هين صديءَ دوران مايا ٻولين کي گوئٽي مالا جي سماج ۽ تعليمي نظام ۾ شامل ڪرڻ لاءِ ڪيتريون ئي اڳڀرايون ٿيون. سياسي سببن مان شروع ٿيل انهن عملن ڪجهه مايا ٻولين جي بحاليءَ ۾ مدد ڪئي ۽ ملڪ ۾ ٻه لساني تعليم کي اڳتي وڌايو.

گوئٽي مالا جو لساني نقشو؛ ”ڪاستيليائي“ علائقا هسپانوي ٻوليءَ وارن علائقن جي نمائندگي ڪن ٿا.

1945ع ۾ گوئٽي مالا جي حڪومت مقامي ماڻهن لاءِ قومي ادارو قائم ڪيو، جنهن جو مقصد مايا ٻارن کي هسپانوي بدران سندن مادري ٻوليءَ ۾ پڙهڻ ۽ لکڻ سيکارڻ هو، جيئن بعد ۾ کين هسپانوي ٻوليءَ واري سماج ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي. پهرين ٻوليءَ ۾ خواندگيءَ جي تعليم، جنهن کي گڏيل قومن جي حمايت حاصل هئي، 1952ع ۾ وڌيڪ اڳتي وڌي، جڏهن ڊيلاس، ٽيڪساس ۾ قائم سمر انسٽيٽيوٽ آف لنگئسٽڪس گوئٽي مالا جي تعليم واري وزارت سان ڀائيواري ڪئي. ٻن سالن اندر مايا ٻولين ۾ ڪيترائي لکيل ڪم ڇپجي شايع ٿيا ۽ نئين عهدنامي جي ترجمي ۾ پڻ نمايان اڳڀرائي ٿي.

ايندڙ سالن ۾ مقامي ماڻهن کي لادينو سماج ۾ شامل ڪرڻ لاءِ وڌيڪ ڪوششون ڪيون ويون،[233] جن ۾ مايا شاگردن کي هسپانوي ڏانهن منتقل ٿيڻ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ هڪ خاص الفابيٽ جي تياري ۽ ڪيڪچي علائقي ۾ ٻه لساني تعليم شامل هئي. 1965ع ۾ هسپانوي کي گوئٽي مالا جي سرڪاري ٻولي بڻائڻ کان پوءِ حڪومت ٻه لساني ڪاستيليائيزيشن پروگرام ۽ ريڊيو اسڪولن سميت ڪيترائي پروگرام شروع ڪيا، جن جو مقصد مايا شاگردن جي هسپانوي ڏانهن منتقلي تيز ڪرڻ هو.

ٻوليءَ ذريعي مقامي ماڻهن جي سماجي انضمام لاءِ ڪيل انهن ڪوششن، خاص طور نئين الفابيٽ، تعليمي ادارن کي اسڪولن ۾ مايا ٻوليون استعمال ڪرڻ جا وسيلا فراهم ڪيا. جيتوڻيڪ ان سان مايا ٻارن جي سکيا بهتر ٿي، پر رڳو هسپانوي ٻوليءَ واري تعليمي ماحول ۾ سندن سکيا لاءِ ڪجهه مسئلا برقرار رهيا. ان ڪري 1980ع ۾ ٻه لساني تعليم کي وڌيڪ وسيع ڪيو ويو ۽ هڪ تجرباتي پروگرام شروع ٿيو، جنهن تحت ٻارن کي سندن مادري ٻوليءَ ۾ ان وقت تائين تعليم ڏني ويندي هئي، جيستائين هو هسپانويءَ ۾ مناسب مهارت حاصل نه ڪن. تجرباتي پروگرام جي شاگردن هسپانويءَ ۾ فقط تعليم حاصل ڪندڙ شاگردن جي ڀيٽ ۾ بهتر تعليمي نتيجا ڏيکاريا. 1987ع ۾ تجرباتي پروگرام ختم ٿيڻ وقت ٻه لساني تعليم کي گوئٽي مالا ۾ باضابطه حيثيت ڏني وئي.

مذهب

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گوئٽي مالا ۾ مذهب
ميٽروپوليٽن گرجاگهر، گوئٽي مالا شهر

عيسائيت گوئٽي مالا جي سماج تي مذهبي، ثقافتي ۽ سماجي لحاظ کان گهرو اثر رکي ٿي. ملڪ تي ڪنهن وقت ڪيٿولڪ ڪليسا جو غلبو هو، جنهن کي هسپانوي نوآبادياتي دور ۾ متعارف ڪرايو ويو، پر هاڻي هتي مختلف عيسائي فرقن جو اثر موجود آهي. 2001ع کان 2012ع تائين ڪيٿولڪ آباديءَ جو تناسب 55 سيڪڙو مان گهٽجي 47.9 سيڪڙو ٿيو.[234] ساڳئي عرصي دوران پروٽيسٽنٽ آبادي 30 سيڪڙو مان وڌي 38.2 سيڪڙو ٿي، جڏهن تہ ڪنهن به مذهب سان وابستگي نه رکندڙ ماڻهن جو تناسب 12.7 سيڪڙو مان گهٽجي 11.6 سيڪڙو ٿيو. باقي آبادي، جنهن ۾ مورمن، يهودي، مسلمان ۽ ٻڌ ڌرم جا پيروڪار شامل هئا، مجموعي آباديءَ جو 2 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئا.[235]

1960ع واري ڏهاڪي کان، ۽ خاص طور گهرو ويڙهه جي پڄاڻيءَ کان پوءِ، گوئٽي مالا ۾ مشنري سرگرمين جي واڌ سبب پروٽيسٽنٽ ازم، خاص طور انجيلي ۽ پينٽيڪوسٽل فرقن، تيزيءَ سان واڌ ڪئي آهي. پروٽيسٽنٽ عيسائيت هاڻي گوئٽي مالا جو سڀ کان وڏو مذهبي فرقو آهي، جنهن سان 45.7 سيڪڙو آبادي وابسته ڄاڻائي وئي آهي.[205] گوئٽي مالا کي لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ انجيلي عيسائي اثر رکندڙ ملڪن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي،[236] جتي وڏي تعداد ۾ غير رجسٽرڊ گرجاگهر پڻ موجود آهن.[237] ان لحاظ کان برازيل ۽ هونڊوراس جو تناسب پڻ ان جي ويجهو يا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.[238] اها واڌ خاص طور نسلي مايا آباديءَ ۾ نمايان رهي آهي، ۽ گوئٽي مالا جي نيشنل انجيلي پريسبيٽيرين چرچ جون مقامي ٻولين ۾ 11 پريسبيٽريون آهن. چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس جي رڪنن جو انگ 1984ع ۾ 40,000 مان وڌي 1998ع ۾ 164,000 ٿيو ۽ ان کان پوءِ پڻ وڌندو رهيو.[239][240]

سان اندريس شيڪول ۾ هڪ نوآبادياتي دور جو گرجاگهر

گوئٽي مالا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪس ڪليسا جي واڌ پڻ نمايان رهي آهي، ۽ ڪجهه ذريعن موجب گذريل پنجن سالن دوران لکين ماڻهن آرٿوڊوڪس عيسائيت اختيار ڪئي.[241][242][243][better source needed] ڪجهه دعوائن موجب ملڪ ۾ اولهندي اڌ گول جي ڀيٽ ۾ آرٿوڊوڪس پيروڪارن جو تناسب تمام گهڻو آهي.[حوالو گهربل]

روايتي مايا مذهب ثقافتي هم آهنگي جي عمل ذريعي اڃا تائين موجود آهي، جنهن تحت ڪجهه روايتي عمل ڪيٿولڪ عقيدي سان موافق هجڻ جي صورت ۾ ڪيٿولڪ رسمن ۽ عبادتن ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا.[244][245] امن معاهدن تحت قائم ڪيل ثقافتي تحفظن جي نتيجي ۾ مقامي مذهبي رسمن ۾ واڌ آئي آهي.[حوالو گهربل] حڪومت مايا جي هر آثار قديمه واري ماڳ تي روايتي مذهبي رسمون ادا ڪرڻ لاءِ قربان گاهون مهيا ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي آهي.

اميگريشن

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گوئٽي مالا ڏانهن اميگريشن

نوآبادياتي دور ۾ گوئٽي مالا ۾ آباد ٿيڻ لاءِ پرڏيهي ماڻهو تقريباً رڳو اسپين مان آيا. 19هين صديءَ جي وچ کان 20هين صديءَ جي شروعات تائين گوئٽي مالا ۾ يورپ مان اميگريشن جون لهرون آيون،[وضاحت گهربل] جن ۾ خاص طور جرمن شامل هئا. انهن مهاجرن آلتا ويراپاز، زاڪاپا، ڪويتزالتينانگو، باخا ويراپاز ۽ ايزابال ۾ ڪافي ۽ الائچي جا زرعي فارم قائم ڪيا. ان کان گهٽ تعداد ۾ اسپين، فرانس، بيلجيم، انگلينڊ، اٽلي، سويڊن ۽ ٻين يورپي ملڪن مان ماڻهو آيا.

گوئٽي مالا ڏانهن ايندڙ ڪيترائي يورپي مهاجر سياستدان، پناهگير ۽ واپاري هئا، جڏهن تہ ڪيترائي خاندان مستقل آباد ٿيڻ جي مقصد سان آيا. 1950ع تائين، ڪوسٽا ريڪا کان پوءِ گوئٽي مالا وچ آمريڪا جو سڀ کان وڌيڪ مهاجر قبول ڪندڙ ملڪ هو، ۽ اڄ به ملڪ ۾ مهاجر اچن ٿا.[وضاحت گهربل] 1890ع واري ڏهاڪي کان اوڀر ايشيا مان پڻ اميگريشن ٿيندي رهي آهي.[حوالو گهربل] پهرين عالمي جنگ کان پوءِ يهودي مهاجرن جي اچڻ سان پرڏيهي ڄاول آباديءَ ۾ پڻ واڌ ٿي.[حوالو گهربل]

20هين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران لاطيني آمريڪي ملڪن، خاص طور ميڪسيڪو، ڪيوبا ۽ ارجنٽينا کان گوئٽي مالا ڏانهن اميگريشن وڌي، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻا مهاجر آمريڪا ڏانهن پنهنجي آخري منزل تي وڃڻ کان اڳ رڳو عارضي طور گوئٽي مالا ۾ رهيا.[حوالو گهربل] هن وقت گوئٽي مالا ۾ مهاجرن جا سڀ کان وڏا گروهه پاڙيسري ايل سلواڊور ۽ ميڪسيڪو مان آهن.

گوئٽي مالا ۾ پرڏيهي ڄاول رهواسيسال
اصل ملڪ2019ع
سانچو:SLV19,704
 ميڪسيڪو 18,003
 گڏيل آمريڪي رياستون 8,871
 نڪاراگوا 8,787
 هنڊوراس 8,608
سانچو:KOR1,833
 اسپين 1,354
 ڪوسٽاريڪا 1,192
 ڪولمبيا 1,186
 بليز 904
ڪل80,421
ذريعو: ڊيٽوس ميڪرو.[246]

تعليم

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گوئٽي مالا ۾ تعليم
سان ڪارلوس يونيورسٽي جي لائبريري؛ هي آمريڪي کنڊن ۾ قائم ٿيندڙ چوٿين يونيورسٽي هئي

گوئٽي مالا ۾ تعليم جو وڏو حصو سرڪاري طور مهيا ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي مالي مدد ۽ نگراني مرڪزي حڪومت ڪري ٿي. تعليم واري وزارت قومي تعليمي پاليسي ۽ نصاب جي جوڙجڪ، نفاذ ۽ نگراني جي ذميوار آهي. تعليمي نظام پنجن مرحلن ۾ ورهايل آهي، جنهن ۾ پرائمري تعليم، ان کان پوءِ ثانوي تعليم ۽ فني تربيت جي سطح مطابق اعليٰ تعليم شامل آهن.[247]

تعليم جو مکيه ذريعو هسپانوي ٻولي آهي. جن علائقن ۾ مقامي آبادي اڪثريت ۾ آهي، اتي مقامي آمريڪي ٻولين ۾ ٻه لساني تعليم پڻ موجود آهي.[248] گوئٽي مالا ۾ 15 يونيورسٽيون آهن، جن مان هڪ سرڪاري ۽ 14 نجي آهن. 1676ع ۾ قائم ٿيل سان ڪارلوس يونيورسٽي گوئٽي مالا جو سڀ کان پراڻو اعليٰ تعليمي ادارو ۽ آمريڪي کنڊن جي چوٿين پراڻي يونيورسٽي آهي.[249]

2023ع ۾ گوئٽي مالا پنهنجي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 3.2 سيڪڙو تعليم تي خرچ ڪيو.[250] نوجوانن جي تعليمي شرڪت، خاص طور ٻهراڙي وارن علائقن ۽ مقامي برادرين ۾، هڪ مستقل چئلينج رهي آهي.[251] ٻهراڙيءَ جي استادن لاءِ مناسب تربيت جي کوٽ ملڪ ۾ خواندگيءَ جي گهٽ شرح جي اهم سببن مان هڪ آهي. تعليم ۾ اڳڀرائيءَ جي نتيجي ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح 2012ع ۾ 74.5 سيڪڙو مان وڌي 2024ع ۾ 82.1 سيڪڙو ٿي وئي.[252][205] چائلڊ ايڊ، پيوبلو آ پيوبلو ۽ ڪامن هوپ جهڙيون تنظيمون، جيڪي مرڪزي جابلو علائقي جي برادرين ۾ استادن کي تربيت ڏين ٿيون، ٻارن جي تعليمي نتيجن کي بهتر ڪرڻ لاءِ پڻ ڪم ڪنديون رهيون آهن.

صحت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گوئٽي مالا ۾ صحت

2003ع ۾ گوئٽي مالا جا صحت جا نتيجا لاطيني آمريڪا جي ڪمزور ترين نتيجن مان هئا؛ ملڪ ۾ ٻارن جي موت جي شرح خطي جي بلند ترين شرحن مان هڪ ۽ ڄمڻ وقت متوقع عمر گهٽ ترين شرحن مان هڪ هئي.[253] 2012ع ۾ لڳ ڀڳ 1 ڪروڙ 60 لک ماڻهن لاءِ 16,000 ڊاڪٽر موجود هئا، جنهن سان گوئٽي مالا ۾ ڊاڪٽرن ۽ آباديءَ جو تناسب عالمي صحت تنظيم جي تجويز ڪيل شرح جو لڳ ڀڳ اڌ هو.[254] گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه جي خاتمي کان پوءِ صحت واري وزارت ٻهراڙيءَ جي 54 سيڪڙو آباديءَ تائين صحت جون خدمتون وڌايون.[255]

مختلف سياسي حڪومتن طرفان صحت جي شعبي کي مختلف سطح جي حمايت ملي آهي، ڇاڪاڻ تہ خدمتن کي نجي يا سرڪاري ادارن ذريعي فراهم ڪرڻ ۽ انهن لاءِ گهربل مالي وسيلن جي مقدار بابت پاليسين ۾ اختلاف رهيا آهن.[255] 2013ع ۾ صحت واري وزارت وٽ پنهنجي پروگرامن جي نگراني يا جائزي لاءِ ڪافي مالي وسيلا موجود نه هئا.[255]

2014ع ۾ سرڪاري ۽ نجي ٻنهي شعبن سميت صحت تي مجموعي خرچ، مجموعي ملڪي پيداوار جي 6.4 کان 7.3 سيڪڙو جي وچ ۾ رهيو.[256][257] 2012ع ۾ في ماڻهو صحت تي سراسري ساليانو خرچ رڳو 368 آمريڪي ڊالر هو.[257] گوئٽي مالا جا مريض صحت جي نظام سان رابطو ڪرڻ وقت مقامي روايتي علاج يا جديد مغربي طب مان چونڊ ڪري سگهن ٿا.[258]

2024ع جي عالمي بک اشاريي ۾، ڪافي انگ اکر رکندڙ 127 ملڪن مان گوئٽي مالا 81هين نمبر تي هو. گوئٽي مالا جو عالمي بک اشاريي وارو اسڪور 18.8 هو، جيڪو بک جي وچولي سطح کي ظاهر ڪري ٿو.[259]

ثقافت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گوئٽي مالا جي ثقافت
روايتي فتح جو ناچ

گوئٽي مالا شهر ملڪ جي ڪيترين ئي اهم لائبريرين ۽ عجائب گهرن جو مرڪز آهي، جن ۾ قومي آرڪائيوز، قومي لائبريري ۽ آثار قديمه ۽ نسليات جو قومي عجائب گهر شامل آهن. آثار قديمه ۽ نسليات جي عجائب گهر ۾ مايا تهذيب سان لاڳاپيل نوادرات جو هڪ وسيع مجموعو محفوظ آهي. شهر ۾ ڪيترائي نجي عجائب گهر پڻ آهن، جن ۾ اشچيل عجائب گهر براءِ مقامي ڪپڙا ۽ پوشاڪ ۽ پوپول ووح عجائب گهر شامل آهن؛ پوپول ووح عجائب گهر خاص طور مايا آثار قديمه تي ڌيان ڏئي ٿو. اهي ٻئي عجائب گهر فرانسسڪو ماروڪين يونيورسٽي جي ڪيمپس ۾ واقع آهن. ملڪ جي 329 ميونسپلٽين مان گهڻين ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ننڍو عجائب گهر موجود آهي.

فن

[سنواريو]

گوئٽي مالا ڪيترائي مقامي فنڪار پيدا ڪيا آهن، جيڪي صدين کان هلندڙ ڪولمبس کان اڳ واري دور جي فني روايتن جي پيروي ڪن ٿا. گوئٽي مالا جي نوآبادياتي ۽ نوآباديات کان پوءِ واري تاريخ جي عڪاسي ڪندي، مختلف عالمي فني تحريڪن سان رابطي جي نتيجي ۾ اهڙا ڪيترائي فنڪار پڻ پيدا ٿيا آهن، جن روايتي ابتدائي يا ساده فني انداز کي يورپي، اتر آمريڪي ۽ ٻين فني روايتن سان ملائي منفرد فن تخليق ڪيو آهي.

رافائيل روڊريگيز پاديلا قومي اسڪول آف پلاسٽڪ آرٽس گوئٽي مالا جو اهم فني تعليمي ادارو آهي. ڪيترائي مشهور مقامي فنڪار پڻ هن اداري مان تعليم حاصل ڪري چڪا آهن ۽ سندن فن پارا گاديءَ واري شهر جي ڪارلوس ميريدا قومي جديد فن عجائب گهر جي مستقل مجموعي ۾ شامل آهن. گوئٽي مالا جي انهن همعصر فنڪارن ۾، جن ملڪ کان ٻاهر پڻ شهرت حاصل ڪئي، ڊاگوبرتو واسڪيز، لوئس رولانڊو اشڪياڪ شيڪارا، ڪارلوس ميريدا،[260] انيبال لوپيز، روبرتو گونزاليز گوئري ۽ ايلمار ريني روخاس شامل آهن.[261]

ادب

[سنواريو]
انساني حقن جي ڪارڪن، ليکڪا ۽ نوبل امن انعام ماڻيندڙ ريگوبرتا مينچو

سئنيما

[سنواريو]

گوئٽي مالا جي فلمي هدايتڪار خائرو بوستامانتي پنهنجي انهن فلمن وسيلي بين الاقوامي شهرت حاصل ڪئي آهي، جيڪي گوئٽي مالا جي همعصر سماج ۽ سياست تي مرڪوز آهن. سندس فلمن ۾ 2015ع جي اشڪانول ۽ 2019ع جون تيمبلوريس ۽ لا يورونا شامل آهن.

ميڊيا ۽ خبرون

[سنواريو]

گوئٽي مالا جي اهم قومي اخبارن ۾ پرينسا لائبري، ايل پيريوڊيڪو ۽ سيگلو 21 شامل آهن.[264][265] گوئٽي مالا ۾ ڪيترائي اهم مقامي ٽيليويزن چينل ۽ ريڊيو اسٽيشنون پڻ آهن، جن ۾ ملڪ جي وڏين ريڊيو اسٽيشنن مان هڪ ايميسوراس يونيداس آهي.

موسيقي

[سنواريو]
ريڪارڊو ارخونا، ڊگهي فني ڪيريئر رکندڙ ڳائڻو، جنهن جي موسيقي لاطيني آمريڪا ۾ وڏي پيماني تي مشهور آهي.

گوئٽي مالا جي موسيقي مختلف اندازن ۽ موسيقيائي اظهار تي مشتمل آهي. نويوا ڪانسيون جهڙي موسيقي گوئٽي مالا ۾ سماجي تبديليءَ جي تحريڪن سان لاڳاپيل رهي آهي؛ هن موسيقيءَ ۾ تاريخ، موجوده سماجي مسئلا ۽ عام ماڻهن جون سياسي قدرون ۽ جدوجهدون گڏيل نموني پيش ڪيون وڃن ٿيون. مايا تهذيب ۾ موسيقيءَ جي هڪ مضبوط روايت موجود هئي، جنهن جا ثبوت سندن شبيهي فن ۾ پڻ ملن ٿا.[266][267]

گوئٽي مالا نئين دنيا جي انهن شروعاتي علائقن مان پڻ هو، جتي 1524ع کان پوءِ يورپي موسيقي متعارف ٿي. نشاة ثانيه، باروڪ، ڪلاسيڪي، رومانوي ۽ همعصر موسيقيءَ سان لاڳاپيل ڪيترن ئي موسيقارن مختلف صنفن ۾ تخليقون ڪيون آهن. مارمبا، جيڪو ڪاٺ جي زائلوفون جهڙو موسيقي جو ساز آهي،[268] گوئٽي مالا جو قومي موسيقيائي ساز آهي ۽ ان جي موسيقي سڄي ملڪ ۾ وڏي پيماني تي ٻڌي وڃي ٿي.[269] مارمبا لاءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران مشهور رهندڙ ڪيترين ئي دلڪش موسيقيائي تخليقن جو وڏو ذخيرو تيار ٿيو آهي.

هسٽوريا خينيرال ڊي گوئٽي مالا گوئٽي مالا جي تاريخي موسيقيءَ تي ٻڌل سي ڊين جو هڪ سلسلو شايع ڪيو آهي، جنهن ۾ مايا دور، نوآبادياتي دور، آزاديءَ ۽ جمهوري دور کان وٺي موجوده زماني تائين مختلف موسيقيائي انداز شامل آهن. گوئٽي مالا جا ڪيترائي همعصر موسيقي گروهه ڪيريبين موسيقي، سالسا، گاريفونا اثر هيٺ پونتا، لاطيني پاپ، ميڪسيڪي علائقائي موسيقي ۽ مارياتشي وڄائين ٿا.

کاڌا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گوئٽي مالا جا کاڌا
گوئٽي مالا جا ڪارا ۽ ڳاڙها تماليس

گوئٽي مالا جا ڪيترائي روايتي کاڌا مايا کاڌن تي ٻڌل آهن ۽ انهن ۾ مڪئي، مرچ ۽ ڪارا ڦريون بنيادي جزن طور نمايان آهن. روايتي کاڌن ۾ مختلف قسمن جا شوربا پڻ شامل آهن، جن ۾ ڪاڪ اِڪ، جيڪو ٽماٽن ۽ ترڪي جي گوشت مان تيار ٿيندڙ شوربو آهي، پيپيان ۽ ڪوسيدو شامل آهن.

گوئٽي مالا پنهنجي انتوخيتوس لاءِ پڻ مشهور آهي، جن ۾ چوچيتوس نالي ننڍا تمال، تريل پلانٽين ۽ ٽماٽي جي چٽڻي، گواڪامولي يا ڪارن ڦرين سان تيار ڪيل توسٽادا شامل آهن. ڪجهه کاڌا هفتي جي مخصوص ڏينهن تي کائڻ جي روايت پڻ آهي؛ مثال طور خميس ڏينهن پاچيس، يعني پٽاٽن مان تيار ڪيل هڪ قسم جو تمال، کائڻ مشهور رواج آهي. ڪجهه کاڌا خاص موقعن سان پڻ لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ پهرين نومبر تي سڀني بزرگن جي ڏينهن تي فيامبري، جڏهن تہ ڪرسمس جي موقعي تي تمال ۽ پونچي، يعني ميوي جو پنچ، عام طور تي استعمال ٿين ٿا.

رانديون

[سنواريو]
ڊوروٽيو گواموچ فلوريس اسٽيڊيم، گوئٽي مالا شهر

فٽبال گوئٽي مالا جي سڀ کان مشهور راند آهي. گوئٽي مالا جي قومي فٽبال ٽيم ڪانڪاڪاف چيمپيئن شپ جي 18 مقابلن ۾ حصو ورتو آهي ۽ 1967ع ۾ هڪ ڀيرو چيمپيئن رهي. بهرحال، ٽيم اڃا تائين فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفاءِ نه ڪري سگهي آهي. 1919ع ۾ قائم ٿيل گوئٽي مالا جي قومي فٽبال فيڊريشن ملڪ جي قومي ليگ ۽ هيٺين سطح جي فٽبال مقابلن جو انتظام ڪري ٿي.[حوالو گهربل]

فٽسال گوئٽي مالا جي سڀ کان ڪامياب ٽيم راند آهي. گوئٽي مالا جي قومي فٽسال ٽيم ميزبان ملڪ طور 2008ع ڪانڪاڪاف فٽسال چيمپيئن شپ کٽي. ٽيم 2012ع ۾، پڻ ميزبان طور، ٻئي نمبر تي رهي، جڏهن تہ 2016ع ۽ 2024ع ۾ ٽامي جا تمغا حاصل ڪيائين.[حوالو گهربل]

گوئٽي مالا پهريون ڀيرو ميزبان ملڪ طور 2000ع فيفا فٽسال ورلڊ ڪپ ۾ حصو ورتو ۽ 2008ع کان پوءِ هر مقابلي ۾ شرڪت ڪئي آهي. ٽيم اڃا تائين پهرين مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهي آهي. گوئٽي مالا 2009ع کان وٺي هر گرانڊ پري فٽسال ۾ پڻ حصو ورتو آهي ۽ 2014ع ۾ سيمي فائنل تائين پهتو.[حوالو گهربل]

گوئٽي مالا اولمپڪ ڪميٽي 1947ع ۾ قائم ٿي ۽ ساڳئي سال بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي ان کي تسليم ڪيو. گوئٽي مالا پهريون ڀيرو 1952ع جي گرمين وارين اولمپڪ راندين ۾ حصو ورتو ۽ 1968ع کان وٺي گرمين وارين اولمپڪ راندين جي هر ايڊيشن ۾ شرڪت ڪندو رهيو آهي. ملڪ رڳو هڪ ڀيرو سياري وارين اولمپڪ راندين ۾، 1988ع ۾، حصو ورتو آهي.

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Banco de Guatemala 1996.
  2. 1 2 3 4 "World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Guatemala)". IMF.org. بين الاقوامي مالياتي فنڊ. 10 October 2024. 2 January 2025 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "Gini index - Guatemala". World Bank Open Data. 2025-06-07 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ "Human Development Report 2025" (PDF). گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام. 6 May 2025. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 6 May 2025 تي محفوظ ڪيل. 6 May 2025 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ Blakeley 2009, p. 92.
  6. ↑ Bevins, Vincent (2020). The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World. PublicAffairs. ص. 225–228. ISBN 978-1541742406.
  7. ↑ Cooper 2008, p. 171.
  8. ↑ Solano 2012, pp. 3–15.
  9. ↑ Navarro 1999.
  10. ↑ "Biodiversity Hotspots". Conservation International. 18 August 2026 تي حاصل ڪيل.
  11. 1 2 "World Population Prospects: The 2017 Revision". ESA.UN.org (custom data acquired via website). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. 10 September 2017 تي حاصل ڪيل.
  12. ↑ Campbell 1997.
  13. ↑ Troika study abroad programs 2006.
  14. ↑ Carmack, Robert M. (1981). The Quiché Mayas of Utatlán: The Evolution of a Highland Guatemala Kingdom. Civilization of the American Indian series, no. 155. Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 978-0-8061-1546-7. OCLC 6555814.
  15. 1 2 3 4 Metcalfe, Jessica (2005). "Multiple Histories: The Archaeology, Ethnohistory, Oral History, and National History of Iximche', Guatemala". The University of Western Ontario Journal of Anthropology 13 (1): 61–72. https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045. Retrieved 31 January 2024.
  16. ↑ The Republic of Guatemala, 1897. Washington, DC: Bureau of American Republics. 1897. ص. 2. LCCN 02000889.
  17. ↑ Mary Esquivel de Villalobos. "Ancient Guatemala". Authentic Maya. اصل نسخو مان 23 May 2007 تي محفوظ ڪيل. 29 April 2007 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ Leyden, Barbara. "Pollen Evidence for Climatic Variability and Cultural Disturbance in the Maya Lowlands" (PDF). University of Florida. اصل نسخو (PDF) مان 6 February 2009 تي محفوظ ڪيل.
  19. ↑ "Chronological Table of Mesoamerican Archaeology". Regents of the University of California : Division of Social Sciences. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 April 2007 تي محفوظ ڪيل. 29 April 2007 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ "John Pohl's MESOAMERICA: CHRONOLOGY: MESOAMERICAN TIMELINE". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 July 2016 تي محفوظ ڪيل. 3 July 2016 تي حاصل ڪيل.
  21. 1 2 3 Gill, Richardson Benedict (2000). The Great Maya Droughts. University of New Mexico Press. ص. 384. ISBN 0-8263-2774-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2015 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ Foster 2000.
  23. ↑ Lovell 2005, p. 58.
  24. ↑ Lienzo de Quauhquechollan آرڪائيو ڪيا ويا 24 July 2009 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. digital map exhibition on the History of the conquest of Guatemala.
  25. ↑ Lovell, W. George (2021-12-14). ""Destroying Generation after Generation": Outbreaks of Smallpox in the Cuchumatán Highlands of Guatemala (1780-1810)" (it ۾). Storicamente 17. doi:10.52056/9788833138732/03. ISSN 2282-6033. https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala. Retrieved 14 August 2025.
  26. ↑ "Expedition Magazine | The Ancient Cakchiquel Capital of Iximché". Expedition Magazine (انگريزي ۾). 2025-05-07 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ "Colonization | ConsuladoDeNicaragua.com" (آمريڪي انگريزي ۾). 2025-05-07 تي حاصل ڪيل.
  28. 1 2 3 4 "HISTORY OF GUATEMALA | Historyworld". www.historyworld.net. 2025-05-07 تي حاصل ڪيل.
  29. 1 2 "Manila galleon | Pacific trade, Spanish colonies, Trade Route | Britannica". Encyclopedia Britannica (انگريزي ۾). 2026-06-09 تي حاصل ڪيل.
  30. ↑ Connecting China with the Pacific World By Angela Schottenhammer آرڪائيو ڪيا ويا 27 May 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.(2019) (Page 144–145)
  31. ↑ "Antigua Guatemala". whc.unesco.org. 2025-05-07 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑ "History, disasters, and resilience: The story of Antigua Guatemala". World Bank Blogs (انگريزي ۾). 2025-05-07 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ Michael (2023-07-27). "Iximche – Tecpán - Guatemala". Left side of the road (برطانوي انگريزي ۾). 2025-05-07 تي حاصل ڪيل.
  34. ↑ "Flag". Guatemala Go. اصل نسخو مان 26 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 22 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ González Davison 2008, pp. 84–85.
  36. ↑ González Davison 2008, p. 85.
  37. ↑ González Davison 2008, p. 86.
  38. ↑ González Davison 2008, p. 87.
  39. ↑ González Davison 2008, p. 88.
  40. ↑ González Davison 2008, p. 89.
  41. ↑ González Davison 2008, pp. 91–92.
  42. ↑ González Davison 2008, p. 92.
  43. 1 2 Hernández de León 1959, p. 20 April.
  44. ↑ González Davison 2008, p. 96.
  45. 1 2 Hernández de León 1959, p. 48.
  46. 1 2 González Davison 2008, pp. 122–127.
  47. 1 2 3 Hernández de León 1959, p. ?[صفحو گهربل].
  48. 1 2 Compagnie Belge de Colonisation 1844.
  49. ↑ Woodward 1993, p. 498.
  50. 1 2 3 4 5 Hernández de León 1930.
  51. ↑ Miceli 1974, p. 72.
  52. ↑ González Davison 2008, p. 270.
  53. ↑ González Davison 2008, pp. 270–271.
  54. ↑ González Davison 2008, p. 271.
  55. 1 2 3 4 González Davison 2008, p. 275.
  56. 1 2 González Davison 2008, p. 278.
  57. ↑ González Davison 2008.
  58. 1 2 González Davison 2008, p. 279.
  59. 1 2 González Davison 2008, p. 280.
  60. ↑ Weaver 1999, p. 138.
  61. ↑ Calvert 1985, p. 36.
  62. ↑ prensalibre.com. "Vicente Cerna". اصل نسخو مان 6 January 2015 تي محفوظ ڪيل. 5 September 2014 تي حاصل ڪيل.
  63. 1 2 Barrientos 1948, p. 106.
  64. ↑ Aycinena 1854, pp. 2–16.
  65. ↑ González Davison 2008, p. 428.
  66. ↑ de Ferranti, David (2004). Inequality in Latin America: Breaking with History? (PDF). Washington DC, USA: World Bank. ص. 109–122. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 18 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 10 December 2018 تي حاصل ڪيل.
  67. ↑ Foster 2000, pp. 173–175.
  68. 1 2 De los Ríos 1948, p. 78.
  69. ↑ De los Ríos 1948, p. 82.
  70. ↑ Chapman 2007, p. 54.
  71. ↑ Arévalo Martinez 1945, p. 42.
  72. ↑ Arévalo Martinez 1945, p. 46.
  73. ↑ Torres Espinoza 2007, p. 42.
  74. 1 2 Dosal 1993.
  75. ↑ Chapman 2007.
  76. ↑ de Aerenlund 2006.
  77. ↑ Arévalo Martinez 1945, p. 146.
  78. ↑ Dosal 1993, p. 27.
  79. ↑ Forster 2001, pp. 12–15.
  80. ↑ Gleijeses 1991, pp. 10–11.
  81. 1 2 Forster 2001, p. 29.
  82. ↑ Gleijeses 1991, p. 13.
  83. ↑ Gleijeses 1991, p. 17.
  84. ↑ Forster 2001, pp. 29–32.
  85. ↑ Gleijeses 1991, p. 14.
  86. ↑ Gleijeses 1991, p. 22.
  87. ↑ Forster 2001, p. 19.
  88. ↑ Schlesinger & Kinzer 1999, pp. 67–71.
  89. ↑ Gleijeses 1991, p. 20.
  90. ↑ Immerman 1982, p. 37.
  91. ↑ Gleijeses 1991, p. 19.
  92. ↑ De los Ríos 1948, p. 98.
  93. ↑ Shillington 2002, pp. 38–39.
  94. ↑ Streeter2000, pp. 11–12.
  95. ↑ Immerman 1982, p. 32.
  96. ↑ Grandin 2000, p. 195.
  97. ↑ Benz 1996, pp. 16–17.
  98. ↑ Loveman & Davies 1997, pp. 118–120.
  99. ↑ Forster, Cindy (1994). "The Time of "Freedom": San Marcos Coffee Workers and the Radicalization of the Guatemalan National Revolution, 1944–1954". Radical History Review 1994 (58): 35–78. doi:10.1215/01636545-1994-58-35. ISSN 0163-6545.
  100. ↑ Forster 2001, pp. 89–91.
  101. ↑ Streeter 2000, pp. 12–15.
  102. 1 2 3 Chomsky, Noam (1985). Turning the Tide. Boston, Massachusetts: South End Press. ص. 154–160.
  103. ↑ Streeter 2000, pp. 14–15.
  104. ↑ Forster 2001, pp. 98–99.
  105. 1 2 Streeter 2000, pp. 15–16.
  106. ↑ Streeter 2000, pp. 16–17.
  107. ↑ Gleijeses 1991, pp. 73–84.
  108. ↑ Streeter 2000, pp. 18–19.
  109. 1 2 Immerman 1982, pp. 64–67.
  110. ↑ Gleijeses 1991, pp. 144–146.
  111. 1 2 Gleijeses 1991, pp. 149–164.
  112. ↑ Immerman 1982, pp. 48–50.
  113. ↑ Paterson 2009, p. 304.
  114. 1 2 Schlesinger & Kinzer 1999, p. 102.
  115. ↑ Gleijeses 1991, pp. 228–231.
  116. ↑ Immerman 1982, pp. 122–127.
  117. 1 2 Immerman 1982, pp. 161–170.
  118. ↑ Schlesinger & Kinzer 1999, pp. 171–175.
  119. 1 2 3 Immerman 1982, pp. 173–178.
  120. ↑ Schlesinger & Kinzer 1999, pp. 190–204.
  121. ↑ McClintock, Michael (1985). "State Terror and Popular Resistance in Guatemala". The American Connection. جلد 2. London, UK: Zed. ص. 50. ISBN 9780862322595.
  122. ↑ Rabe, Stephen G. (1999). The Most Dangerous Area in the World: John F. Kennedy Confronts Communist Revolution in Latin America. Chapel Hill: University of North Carolina press. ص. 73–75. ISBN 080784764X.
  123. ↑ McClintock, Michael (1987). American Connection.
  124. ↑ Chomsky, Noam (1985). Turning the Tide. Boston, Massachusetts: South End Press.
  125. ↑ LaFeber 1993, p. 165.
  126. ↑ McClintock, Michael (1987). The American Connection Vol II. ص. 216–7.
  127. ↑ "Outright Murder". Time. 11 February 1980. اصل نسخو مان 11 August 2010 تي محفوظ ڪيل. 1 June 2010 تي حاصل ڪيل.
  128. ↑ What Guilt Does the U.S. Bear in Guatemala? آرڪائيو ڪيا ويا 18 February 2017 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. The New York Times, 19 May 2013. Retrieved 13 July 2014.
  129. ↑ Bevins, Vincent (2020). The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World. PublicAffairs. ص. 227–228. ISBN 978-1541742406.
  130. ↑ Allan Nairn: After Ríos Montt Verdict, Time for U.S. to Account for Its Role in Guatemalan Genocide آرڪائيو ڪيا ويا 21 November 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Democracy Now! 15 May 2013.
  131. ↑ Burgos-Debray, Elizabeth (2010). I, Rigoberta Menchu. Verso.
  132. 1 2 "Conclusions: Human rights violations, acts of violence and assignment of responsibility". Guatemala: Memory of Silence. Guatemalan Commission for Historical Clarification. اصل نسخو مان 29 December 2006 تي محفوظ ڪيل. 26 December 2006 تي حاصل ڪيل.
  133. ↑ "Los archivos hallados en 2005 podrían ayudar a esclarecer los crímenes cometidos durante la guerra civil" (هسپانوي ۾). Europapress.es. 9 February 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 22 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  134. ↑ Ogle, Kathy. "Guatemala's REMHI Project: Memory Form Below". nacla Reporting on the Americas since 1967. North American Congress on Latin America. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 9 July 2018 تي حاصل ڪيل.
  135. 1 2 Stanford, Peter (16 March 2008). "Review of The Art of Political Murder: Who Killed Bishop Gerardi?, by Francisco Goldman". The Independent. London, UK. Retrieved 25 July 2016.
  136. ↑ Gonzalez, David (9 June 2001). "Guatemalan Court Sentences 3 Soldiers for 1998 Murder of Bishop". The New York Times. اصل نسخو مان 10 July 2018 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2018 تي حاصل ڪيل.
  137. ↑ "Gibson film angers Mayan groups". BBC News. 8 December 2006. اصل نسخو مان 28 November 2009 تي محفوظ ڪيل.
  138. ↑ "Genocide – Guatemala 1982". Peace Pledge Union. اصل نسخو مان 3 February 2004 تي محفوظ ڪيل.
  139. ↑ Babington, Charles (11 March 1999). "Clinton: Support for Guatemala Was Wrong". The Washington Post. ص. A1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 21 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  140. ↑ Malkin, Elisabeth (10 May 2013). "Gen. Efraín Ríos Montt of Guatemala Guilty of Genocide". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 January 2017 تي محفوظ ڪيل. 16 February 2017 تي حاصل ڪيل.
  141. ↑ Guatemala Rios Montt genocide trial to resume in 2015 آرڪائيو ڪيا ويا 14 August 2018 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. BBC, 6 November 2013.
  142. ↑ Guatemala court: former dictator can be tried for genocide – but not sentenced آرڪائيو ڪيا ويا 11 December 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. The Guardian. 25 August 2015.
  143. 1 2 Dudley, Steven (21 November 2011). "Guatemala to Extradite Portillo, but Real Problem Remains". InsightCrime. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 July 2016 تي محفوظ ڪيل. 21 July 2016 تي حاصل ڪيل.
  144. ↑ CICIS. "PRESS RELEASE 041: CICIG APPEALS ACQUITTAL OF FORMER PRESIDENT PORTILLO AND TWO EX MINISTERS". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 October 2016 تي محفوظ ڪيل. 23 July 2016 تي حاصل ڪيل.
  145. ↑ McDonald, Mike (24 May 2013). "Guatemalan ex-president extradited to U.S. on money laundering charges". Guatemala City. Reuters.
  146. ↑ "Sealed Indictment: UNITED STATES OF AMERICA -v.- ALFONSO PORTILLO" (PDF). UNITED STATES DISTRICT COURT SOUTHERN DISTRICT OF NEW YORK. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 15 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 22 July 2016 تي حاصل ڪيل. (09CRIM1142)
  147. ↑ "La única medalla Olímpica: El marchador que alcanzó la gloria para Guatemala". Olympics. 9 September 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 December 2022 تي محفوظ ڪيل. 5 December 2022 تي حاصل ڪيل.
  148. ↑ "New Guatemala President Otto Perez Molina takes office". BBC News. 15 January 2012.
  149. 1 2 Véliz, Rodrigo (17 April 2015). "El Caso SAT: el legado de la inteligencia militar". Centro de Medios Independientes de Guatemala (هسپانوي ۾). Guatemala. اصل نسخو مان 22 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 22 April 2015 تي حاصل ڪيل.
  150. ↑ "Caso SAT: Así operaba La Línea según el informe de la CICIG". ايل پيريوديڪو (هسپانوي ۾). Guatemala. 10 June 2015. اصل نسخو مان 10 June 2015 تي محفوظ ڪيل. 10 June 2015 تي حاصل ڪيل.
  151. ↑ Solano, Luis (22 April 2015). "#Caso SAT ¿La punta del iceberg?". Albedrío (هسپانوي ۾). Guatemala. اصل نسخو مان 25 April 2015 تي محفوظ ڪيل. 25 April 2015 تي حاصل ڪيل.
  152. ↑ Itzamná, Ollantay (21 May 2015). "Guatemala: Indígenas y campesinos indignados exigen la renuncia del Gobierno y plantean un proceso de Asamblea Constituyente popular". Albedrío (هسپانوي ۾). Guatemala. اصل نسخو مان 21 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 21 May 2015 تي حاصل ڪيل.
  153. ↑ Porras Castejón, Gustavo (19 June 2015). "Los Estados Unidos y su nueva forma de colonialismo en la que no hay necesidad de tropas". Plaza Pública (هسپانوي ۾). Guatemala. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 19 June 2015 تي حاصل ڪيل.
  154. ↑ "Capturan al ex secretario general de la presidencia". Emisoras Unidas (هسپانوي ۾). Guatemala. 9 July 2015. اصل نسخو مان 9 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 9 July 2015 تي حاصل ڪيل.
  155. ↑ "CICIG sí, pero sin Velásquez, dice Baldizón". ElPeriódico (هسپانوي ۾). Guatemala. 29 July 2015. اصل نسخو مان 29 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 29 July 2015 تي حاصل ڪيل.
  156. ↑ "Ex vicepresidenta Baldetti capturada esta mañana por tres delitos". ElPeriódico (هسپانوي ۾). Guatemala. 21 August 2015. اصل نسخو مان 21 August 2015 تي محفوظ ڪيل. 21 August 2015 تي حاصل ڪيل.
  157. ↑ "No renunciaré, enfatiza Pérez Molina". Emisoras Unidas (هسپانوي ۾). Guatemala. 23 August 2015. اصل نسخو مان 24 August 2015 تي محفوظ ڪيل. 23 August 2015 تي حاصل ڪيل.
  158. ↑ "Cacif pide renuncia inmediata de Otto Pérez Molina". Prensa Libre (هسپانوي ۾). Guatemala. 21 August 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 February 2018 تي محفوظ ڪيل. 19 February 2018 تي حاصل ڪيل.
  159. ↑ "Vuelan dos exministros: Lopez Ambrosio ayer a Panamá y López Bonilla hoy hacia la Dominicana". ElPeriódico (هسپانوي ۾). Guatemala. 27 August 2015. اصل نسخو مان 27 August 2015 تي محفوظ ڪيل. 27 August 2015 تي حاصل ڪيل.
  160. ↑ Olmstead, Gladys; Medina, Sofía (27 August 2015). "El multimillonario rescata a OPM a cambio de un tesoro". Nomada (هسپانوي ۾). Guatemala. اصل نسخو مان 23 January 2016 تي محفوظ ڪيل. 27 August 2015 تي حاصل ڪيل.
  161. ↑ Ruano, Jessica (21 August 2015). "CICIG: Otto Pérez participó en "La Línea"". Guatevisión. Guatemala. اصل نسخو مان 21 August 2015 تي محفوظ ڪيل. 21 August 2015 تي حاصل ڪيل.
  162. ↑ "Guatemala's President Otto Perez Molina resigns". BBC News. 3 September 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  163. ↑ "Renuncia el presidente Otto Pérez". Prensa Libre (هسپانوي ۾). 3 September 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 3 September 2015 تي حاصل ڪيل.
  164. ↑ "Pérez Molina se presentará ante el juez dice su abogado". Prensa Libre. Guatemala. 3 September 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 3 September 2015 تي حاصل ڪيل.
  165. ↑ "Tienen toda la intención de destruirme, afirma Otto Perez, ya en tribunales". Siglo 21 (هسپانوي ۾). Guatemala. 3 September 2015. اصل نسخو مان 3 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 3 September 2015 تي حاصل ڪيل.
  166. ↑ Alder, Dan (13 June 2016). "Ex-Guatemala Regime Likened to Organized Crime Syndicate". Insight Crime. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 July 2016 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2016 تي حاصل ڪيل.
  167. 1 2 "Jimmy Morales inaugurated as new Guatemala president". BBC News. 15 January 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  168. ↑ "Guatemala says it will move its embassy from Tel Aviv to Jerusalem". Haaretz. اصل نسخو مان 10 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  169. 1 2 "Guatemala swears in Alejandro Giammattei as president | DW | 15.01.2020". DW.COM. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  170. ↑ "Guatemala protesters set congress on fire during budget protests". The Guardian. Associated Press. 22 November 2020.
  171. ↑ "Arevalo wins Guatemala presidency in landslide amid hopes for change". www.aljazeera.com (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  172. 1 2 Rich, Brown (22 April 2025). "Timeline: Guatemala's 2023 Election Crisis". Americas Quarterly (آمريڪي انگريزي ۾). 2025-05-03 تي حاصل ڪيل.
  173. ↑ Romero, Simon; García, Jody (21 August 2023). "Arevalo Wins Election in Guatemala, in Rebuke to Establishment". www.nytimes.com (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  174. ↑ Menchu, Sofia (14 January 2024). "Tensions high outside Guatemala Congress as inauguration sessions delayed". Reuters. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 14 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  175. ↑ D., Sonia Pérez (14 January 2024). "Guatemalans angered as president-elect's inauguration delayed by wrangling in Congress". Associated Press. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 14 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  176. ↑ D., Sonia Pérez (15 January 2024). "Bernardo Arévalo sworn in as Guatemala's president despite months of efforts to derail inauguration". Associated Press. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  177. ↑ "Guatemalans elect anti-corruption candidate Bernardo Arévalo as next president". www.bushcenter.org/ (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  178. ↑ Hora, Redacción La (19 January 2024). "Bernardo Arévalo retira seguridad a exfuncionarios de Giammattei". La Hora (هسپانوي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 20 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  179. ↑ España, Diego (28 December 2023). "Giammattei cubre a su círculo: ordena a la PNC dar seguridad a quienes dejen el gobierno". La Hora (هسپانوي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 20 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  180. ↑ Luna, Astrid (9 February 2024). "President Arévalo announces a Special Group Against Extortion | GTNews - Guatemalan News Agency". President Arévalo announces a Special Group Against Extortion | GTNews - Guatemalan News Agency (آمريڪي انگريزي ۾). اصل نسخو مان 3 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 9 February 2024 تي حاصل ڪيل.
  181. ↑ "Nuevo Grupo Especial contra las Extorsiones operará en zonas 6 y 12 y Villa Nueva" (هسپانوي ۾). 8 February 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 9 February 2024 تي حاصل ڪيل.
  182. ↑ "Tras informe de 100 días de Gobierno, Bernardo Arévalo anuncia que solicitó reducir su salario". La Hora (هسپانوي ۾). 23 April 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2024 تي حاصل ڪيل.
  183. ↑ Vega, Juan Manuel (23 April 2024). "Presidente Bernardo Arévalo y vicepresidenta Karin Herrera rebajan 25 % de su salario - Agencia Guatemalteca de Noticias" (هسپانوي ۾). 24 April 2024 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
  184. ↑ "Guatemalan Police Arrest Indigenous Leader Who Led Nationwide Protests". Democracy Now! (انگريزي ۾). 2025-05-04 تي حاصل ڪيل.
  185. ↑ "Guatemala arrests Indigenous leader of 2023 protests, accusing him of terrorism". AP News (انگريزي ۾). 2025-04-23. 2025-05-04 تي حاصل ڪيل.
  186. ↑ "Search Called Off For Hurricane Eta Landslide Victims in Guatemala | The Weather Channel - Articles from The Weather Channel | weather.com". The Weather Channel (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 12 November 2020 تي حاصل ڪيل.
  187. ↑ "Guatemala presenta su primer inventario de humedales en la historia" (PDF). iucn.org. آءِ يو سي اين. اصل نسخو (PDF) مان 6 April 2006 تي محفوظ ڪيل. 1 January 2007 تي حاصل ڪيل.
  188. ↑ "MAB Biosphere Reserves Directory". UNESCO. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 1 June 2010 تي حاصل ڪيل.
  189. ↑ Grantham, H. S.; Duncan, A.; Evans, T. D.; Jones, K. R.; Beyer, H. L.; Schuster, R.; Walston, J.; Ray, J. C. et al. (2020). "Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity - Supplementary Material". Nature Communications 11 (1): 5978. doi:10.1038/s41467-020-19493-3. ISSN 2041-1723. PMID 33293507. Bibcode: 2020NatCo..11.5978G.
  190. ↑ "Maldonado Aguirre revala su terna vicepresidencial". Prensa Libre (هسپانوي ۾). Guatemala. 3 September 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 3 September 2015 تي حاصل ڪيل.
  191. ↑ "Fuentes Soria nombrado vicepresidente". ElPeriódico (هسپانوي ۾). Guatemala. 16 September 2015. اصل نسخو مان 17 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2015 تي حاصل ڪيل.
  192. ↑ "César Bernardo Arévalo De León". گوئٽي مالا جي ڪانگريس. 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 15 June 2021 تي حاصل ڪيل.
  193. ↑ "Municipios de Guatemala". Secretaría de Planificación y Programación de la Presidencia (هسپانوي ۾). Guatemala. اصل نسخو مان 7 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 29 September 2015 تي حاصل ڪيل.
  194. ↑ Encyclopedia of the Inter-American System آرڪائيو ڪيا ويا 21 April 2023 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. by George Pope Atkins Greenwood Press, Westport, Connecticut (1997) p. 36.
  195. ↑ Gorina-Ysern, Montserrat. "OAS Mediates in Belize-Guatemala Border Dispute". ASIL Insights. American Society of International Law. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 March 2015 تي محفوظ ڪيل. 29 April 2007 تي حاصل ڪيل.
  196. ↑ Jorge Luján Muñoz, director general. (2005). Historia General de Guatemala. Guatemala: Asociación de Amigos del País. ISBN 84-88622-07-4.
  197. ↑ "Cancelarán 12 mil 109 plazas en el Ejército". Prensa Libre. 2 April 2004. 1 June 2015 تي حاصل ڪيل.{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  198. ↑ "Chapter XXVI: Disarmament – No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons". United Nations Treaty Collection. 7 July 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2020 تي حاصل ڪيل.
  199. 1 2 Bargent, James (4 July 2013). "Extrajudicial Killings on the Rise in Guatemala". InsightCrime. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 January 2020 تي محفوظ ڪيل. 6 January 2019 تي حاصل ڪيل.
  200. 1 2 3 Sanford, Victoria. "Violence and Genocide in Guatemala". Genocide Studies Program. Yale University. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 22 July 2016 تي حاصل ڪيل.
  201. 1 2 "Where women are killed by their own families". bbcnews.com. 5 December 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 December 2015 تي محفوظ ڪيل. 22 December 2015 تي حاصل ڪيل.
  202. ↑ "GDP, current prices (nominal)". بين الاقوامي مالياتي فنڊ. April 2026. 27 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  203. ↑ "GDP, current prices (PPP)". بين الاقوامي مالياتي فنڊ. April 2026. 28 June 2026 تي حاصل ڪيل.
  204. 1 2 3 4 5 "Guatemala - Market Overview". بين الاقوامي واپار انتظاميا. 3 March 2026. 28 June 2026 تي حاصل ڪيل.
  205. 1 2 3 4 "CIA World Factbook, Guatemala". 2023. اصل نسخو مان 16 January 2026 تي محفوظ ڪيل. 2026-01-03 تي حاصل ڪيل.
  206. ↑ "Guatemala: An Assessment of Poverty". World Bank. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 March 2010 تي محفوظ ڪيل. 9 January 2009 تي حاصل ڪيل.
  207. 1 2 3 4 5 6 7 8 "BTI 2026 Guatemala Country Report". برٽلسمان ٽرانسفارميشن انڊيڪس. 2026. 28 June 2026 تي حاصل ڪيل.
  208. 1 2 "Guatemala" (PDF). عالمي بئنڪ گروپ. April 2026. 28 June 2026 تي حاصل ڪيل.
  209. ↑ "The World Market for Cardamom" (PDF). USAID. اصل نسخو (PDF) مان 7 June 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  210. ↑ "Guatemala's coffee exports to fall up to 3% this season". Reuters. 19 May 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  211. ↑ "Guatemala Report 2006: Summary Review". اصل نسخو مان 8 February 2007 تي محفوظ ڪيل. 15 January 2007 تي حاصل ڪيل. Amnesty International, 2006. Retrieved 26 January 2007.
  212. ↑ "GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025". WIPO. 2025-10-16 تي حاصل ڪيل.
  213. ↑ Dutta, Soumitra; Lanvin, Bruno (2025). Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads (انگريزي ۾). عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم. ص. 19. doi:10.34667/tind.58864. ISBN 978-92-805-3797-0. 2025-10-17 تي حاصل ڪيل.
  214. ↑ "Guatemala - Agribusiness and Equipment". بين الاقوامي واپار انتظاميا. 3 March 2026. 28 June 2026 تي حاصل ڪيل.
  215. ↑ As Biofuel Demands Grows, So Do Guatemala's Hunger Pangs آرڪائيو ڪيا ويا 8 January 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. The New York Times. 5 January 2013
  216. ↑ Dan Oancea Mining In Central America. Mining Magazine. January 2009 آرڪائيو ڪيا ويا 16 May 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  217. ↑ "Gold production". Our World in Data. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 November 2023 تي محفوظ ڪيل. 2024-12-20 تي حاصل ڪيل.
  218. ↑ "civ.gob.gt - Objetivos". www.civ.gob.gt. 2024-02-18 تي حاصل ڪيل.
  219. ↑ Caminos, Dirección General de. "Dirección General de Caminos". Dirección General de Caminos (يورپي اسپيني ۾). 2024-02-18 تي حاصل ڪيل.
  220. ↑ "Population Statistics". Populstat.info. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 May 2010 تي محفوظ ڪيل. 1 June 2010 تي حاصل ڪيل.
  221. 1 2 Squier, E. G (1858). The States of Central America: Compromising Chapters on Honduras, San Salvador, Nicaragua, Costa Rica, Guatemala, Belize, the Bay Islands, the Mosquito Shore, and the Honduras Inter-Oceanic Railway. Franklin Square, New York: Harper & Brothers. ص. 45, 49, 57. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 17 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  222. 1 2 Platt, Lyman (1998). Census Records for Latin America and the Hispanic United States. Baltimore, MD: Genealogical Publishing Company. ص. 38. ISBN 0806315555.
  223. ↑ McCreery, David (1994). Rural Guatemala, 1760-1940. Stanford, CA: Stanford University Press. ص. 346. ISBN 9780804723183.
  224. ↑ "Guatemala: Departments". citypopulation.de. 30 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  225. ↑ "Portal de Resultados del Censo 2018". Censopoblacion.gt. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 2022-04-14 تي حاصل ڪيل.
  226. 1 2 3 "Portal de Resultados del Censo 2018". Censopoblacion.gt. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 March 2021 تي محفوظ ڪيل. 14 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  227. ↑ "Guatemala Minority Rights Group International, State of the World's Minorities and Indigenous Peoples 2013 - Guatemala, 24 September 2013". refworld. اقليتي حقن جو بين الاقوامي گروپ. 24 September 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 15 August 2021 تي حاصل ڪيل.
  228. ↑ "History of the Christmas Tree". اصل نسخو مان 5 September 2006 تي محفوظ ڪيل.
  229. ↑ Rodríguez, Luisa (29 August 2004) "Guatemala como residencia". اصل نسخو مان 30 March 2009 تي محفوظ ڪيل. 1 June 2016 تي حاصل ڪيل.. prensalibre.com.
  230. ↑ El español en el mundo (PDF) (Report) (هسپانوي ۾). انسٽيٽيوٽو سيروانتيس. 2024. ص. 34. 2025-05-25 تي حاصل ڪيل.
  231. ↑ "Mil Milagros". www.milmilagros.org. 19 November 2025 تي حاصل ڪيل.
  232. ↑ "Ley de Idiomas Nacionales, Decreto Número 19-2003" (PDF) (هسپانوي ۾). El Congreso de la República de Guatemala. اصل نسخو (PDF) مان 27 September 2007 تي محفوظ ڪيل. 10 June 2007 تي حاصل ڪيل.
  233. ↑ Heimberger, Janet L. Language and Ethnicity: Multiple Literacies in Context, Language Education in Guatemala. Bilingual Research Journal. Vol. 30, Issue 1, pp. 65–86, 2006.
  234. ↑ CID Gallup November 2001, September 2012
  235. ↑ Holland, Clifton L. "Public opinion polls on religious affiliation in Guatemala: 1990-2018" (PDF). Prolades.com. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 24 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 9 April 2023 تي حاصل ڪيل – Rancho Colibri وسيلي.
  236. ↑ Shellnutt, Kate (17 May 2018). "Blessed Through Israel: How Guatemala's Evangelicals Inspired Its Embassy Move". Christianity Today. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2022 تي حاصل ڪيل.
  237. ↑ "Guatemala is the 'most evangelical' country in Latin America". Evangelical Focus. 7 March 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2022 تي حاصل ڪيل.
  238. ↑ Balloussier, Anna Virginia (14 January 2020). "Evangélicos podem desbancar católicos no Brasil em pouco mais de uma década" [Evangelicals can beat Catholics in Brazil in just over a decade]. Folha de S.Paulo. 8 January 2022 تي حاصل ڪيل.
  239. ↑ "List of Temples". The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 3 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  240. ↑ "Quetzaltenango Guatemala Temple". Temples of The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 November 2018 تي محفوظ ڪيل. 3 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  241. ↑ Jackson, Fr. Peter (13 September 2013). "150,000 Converts in Guatemala". Interview Transcript. Ancient Faith Radio. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 23 May 2014 تي حاصل ڪيل.
  242. ↑ "Orthodox Catholic Church of Guatemala". Orthodox Metropolis of Mexico. 2013. اصل نسخو مان 7 May 2014 تي محفوظ ڪيل. 23 May 2014 تي حاصل ڪيل.
  243. ↑ Brandow, Jesse (27 August 2012). "Seminarian Witnesses "Explosion" of Orthodox Christianity in Guatemala". St. Vladimir's Orthodox Theological Seminary. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 August 2012 تي محفوظ ڪيل. 23 May 2014 تي حاصل ڪيل.
  244. ↑ From Guatemala: the focolare, a school of inculturation آرڪائيو ڪيا ويا 14 August 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Focolare. 28 July 2011. Retrieved on 2 January 2012.
  245. ↑ Duffey, Michael K Guatemalan Catholics and Mayas: The Future of Dialogue آرڪائيو ڪيا ويا 18 June 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  246. ↑ "Guatemala-Inmigración 2019". Datosmacro (هسپانوي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 18 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  247. ↑ "Constitución de Guatemala - Wikisource". es.wikisource.org (هسپانوي ۾). 4 February 2024 تي حاصل ڪيل.
  248. ↑ "Constitución de Guatemala - Wikisource". es.wikisource.org (هسپانوي ۾). 4 February 2024 تي حاصل ڪيل.
  249. ↑ "Historia de la fundación de la Universidad de San Carlos de Guatemala" (هسپانوي ۾). 29 January 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 4 February 2024 تي حاصل ڪيل.
  250. ↑ "World Bank Open Data". World Bank Open Data. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 4 February 2024 تي حاصل ڪيل.
  251. ↑ "Development + Cooperation: Guatemala's Social Problems - "Free - but still too expensive"". Development + Cooperation: D+C. 20 February 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 January 2019 تي محفوظ ڪيل. 6 January 2019 تي حاصل ڪيل.
  252. ↑ Education (all levels) profile – Guatemala آرڪائيو ڪيا ويا 12 January 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. UNESCO Institute for Statistics. Retrieved on 2 January 2012.
  253. ↑ Gragnolati, Michele; Marini, Alessandra (2003). "Health and poverty in Guatemala, Volume 1". Poverty and Inequality. The World Bank. اصل نسخو مان 14 July 2014 تي محفوظ ڪيل.
  254. ↑ "The Healthcare System in Guatemala". Naraneta crossing. 27 September 2012. اصل نسخو مان 15 July 2014 تي محفوظ ڪيل.
  255. 1 2 3 Pena, Christine Lao (2013), Improving Access to Health Care Services through the Expansion of Coverage Program (PEC): The Case of Guatemala (PDF), Universal Health Coverage Studies Series (UNICO), Washington, D.C., ص. 7, اصل نسخو (PDF) مان 14 July 2014 تي محفوظ ڪيل{{citation}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو)
  256. ↑ "Health expenditure, total (% of GDP): Guatemala". The World Bank. اصل نسخو مان 25 May 2014 تي محفوظ ڪيل.
  257. 1 2 "Countries: Guatemala". World Health Organization. 2012. اصل نسخو مان 14 July 2014 تي محفوظ ڪيل.
  258. ↑ Adams, Walter Randolph; Hawkins, John P. (2007). Health Care in Maya Guatemala: Confronting Medical Pluralism in a Developing Country. Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press. ص. 4–10.
  259. ↑ "Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank". Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 2024-12-18 تي حاصل ڪيل.
  260. ↑ "retrieved September 28, 2009". Latinartmuseum.com. 1 October 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 May 2010 تي محفوظ ڪيل. 1 June 2010 تي حاصل ڪيل.
  261. ↑ "Elmar Rojas y la utopia pictorica latinoamercana". Latin Art Museum. Latinartmuseum.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 May 2010 تي محفوظ ڪيل. 1 June 2010 تي حاصل ڪيل.
  262. ↑ Menchú, Rigoberta (2009). I, Rigoberta Menchu: An Indian Woman in Guatemala Paperback – January 12, 2010. Verso Books. ISBN 978-1844674183.
  263. ↑ Menchú, Rigoberta (1998). Crossing Borders Hardcover – August 17, 1998. Verso. ISBN 1859848931.
  264. ↑ "Prensa Libre – Periódico líder de Guatemala". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 June 2008 تي محفوظ ڪيل. 14 June 2008 تي حاصل ڪيل.
  265. ↑ "Siglo21.com.gt". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 March 2011 تي محفوظ ڪيل. 3 September 2015 تي حاصل ڪيل.
  266. ↑ Bethany Kay Duke (May 2014). Palatial soundscapes : music in Maya court societies (Thesis). University of Texas ScholarWorks. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 September 2016 تي محفوظ ڪيل. 1 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  267. ↑ "Mayan instrument iconography". bibliolore. International Repertory of Music Literature. 13 October 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 19 July 2016 تي حاصل ڪيل.
  268. ↑ SCHWEITZER, VIVIEN (29 June 2008). "The Marimba, Rich and Warm, Makes Itself Heard". New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 January 2018 تي محفوظ ڪيل. 4 June 2018 تي حاصل ڪيل.
  269. ↑ Saeed, Saeed (22 March 2018). "Also performing at Festival in the Park". The National. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 4 June 2018 تي حاصل ڪيل.

ڪتابيات

[سنواريو]

وڌيڪ پڙهڻ

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪريو
گوئٽي مالا
بابت وڪيپيڊيا جي ساٿي منصوبن تي
وڪي لغت ۾ ڳوليو وصفون وڪي لغت تان
وڪيميڊيا العام ۾ ڳوليو ميڊيا وڪيميڊيا العام تان
وڪي خبرون ۾ ڳوليو خبري ڪهاڻيون وڪي خبرون تان
وڪي قول ۾ ڳوليو قول وڪي قول تان
وڪي ماخذ ۾ ڳوليو ماخذي متن وڪي ماخذ تان
وڪي بُڪس ۾ ڳوليو درسي ڪتاب وڪي بُڪس تان
وڪي سفر ۾ ڳوليو سفر بابت رهنمائي وڪي سفر تان
وڪيورسٽي ۾ ڳوليو سکيا جا وسيلا وڪيورسٽي تان

سانچو:Guatemala topics

15°30′N 90°15′W / 15.500°N 90.250°W / 15.500; -90.250

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=گوئٽي_مالا&oldid=415638" تان ورتل