مواد ڏانھن هلو

گنڌارا

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
گنڌار

Location of گنڌارا
جو مقامگنڌارا
گادي جو هنڌپشڪلاوتي (موجوده چارسده) ۽ ٽيڪسلا ۽ بعد ۾ پشاور (پورشپور).
حڪومتبادشاهي
گنڌارا ۾ مهاتما ٻڌ جو مجسمو

گنڌارا ھڪ قديم رياست ھئي جنھن ۾ اڀرندي افغانستان ۽ خيبرپختونخواھ جا ڪجھ حصا ۽ پنجاب صوبي جي پوٽوھار علائقي شامل ھئا. پشاور، ٽيڪسلا، بگرام لغمان، سوات، دير ۽ چارسده ان جا مکيه مرڪز هئا. اها ڪابل نديءَ جي اتر ۾ 6 صدي قبل مسيح کان 11 صدي قبل مسيح تائين موجود هئي.

تاريخ

[سنواريو]

گنڌارا جو ذڪر رگ ويد ۽ ٻڌمت جي روايتن ۾ ملي ٿو. چيني سياح هيئن سانگ جيڪو هتي زيارت لاءِ آيو هو، ان جو تفصيل سان ذڪر ڪيو آهي. هي علائقو به ايران جو هڪ صوبو هو ۽ سڪندر اعظم به هتي آيو هو. فلاسفر ڪوٽيليا چانڪيا به هتي رهندو هو. ڪشن دور گنڌارا جي تاريخ جو سونهري دور هو. ڪشن بادشاهه ڪنشڪ جي دور ۾ گنڌارا تهذيب پنهنجي عروج تي پهتي. گنڌارا ٻڌ ڌرم جي تعليم جو مرڪز بڻجي ويو ۽ ماڻهو هتي پڙهڻ لاءِ اچڻ لڳا. يوناني، ايراني ۽ مقامي اثرن گڏجي گندھارا آرٽ کي جنم ڏنو. پنجين صدي عيسويءَ ۾ هون حملي آورن جي آمد ٻڌمت جي زوال جو سبب بڻي. محمود غزنوي جي حملن کان پوءِ گنڌارا تاريخ مان غائب ٿي وئي ↵ [1]گندھارا ڪابل ۽ غزنوي جي واديءَ کان وٺي سنڌوءَ جي ڪناري تائين هئي، جنهن ۾ صوابي، سوات، مردان ۽ راولپنڊي شامل هئا. عرب مورخ گنڌار جي هندستاني سلطنت جو ذڪر ڪن ٿا، جيڪا سنڌو نديءَ کان ڪابل درياءَ تائين پکڙيل هئي، جنهن کي قنڌار (گنڌار) چيو وڃي ٿو. البيروني قنڌار (گنڌارا) جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته ان جي گاديءَ جو هنڌ هوند يا اوهند هو. المسعودي قنڌار (گنڌار) جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته اها جاجرن (گجرن) جي زمين آهي ۽ ڪابل نديءَ جي ڪناري تي آهي، جيڪا رگ ويد ۾ ملي ٿي. الاءِ ڇو، سندس غزلن ۾ هن علائقي جي اهم دريائن ڪابل، سوات ۽ گومل جو ذڪر آهي. ان مان معلوم ٿئي ٿو ته اهو علائقو آرين جي قبضي ۾ هو [2] ان علائقي مان مليل آثارن کي گنڌرا گرو ڪلچر جو نالو ڏنو ويو آهي. مهاڀارت مان معلوم ٿئي ٿو ته هڪ رياست هئي جنهن کي گنڌارا يا گنڌارا سڏيو ويندو هو. جنهن کي ڪشالا جي حاڪم ڪاڪيا جي مدد سان پنهنجي ماتحت ڪيو. ڪوشالا جي ٻن پٽن ٽڪسا ۽ پوسڪدا ٻه شهر ٺهرايا، ٽڪسهشيلا، ٽڪسلا ۽ پوشڪلاوتي (چارسدا). هيءَ رياست سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي پکڙيل هئي.[3] ↵➞ڪجهه آثار قديمه جي ماهرن جو خيال آهي ته ٽيڪسلا جو بنياد ٽڪا نالي هڪ قبيلي، جيڪو وچ ايشيا مان آيو هو، رکيو هو. ان ڪري هن جي نالي تي ٽڪالاشيلا نالو پيو جيڪو آهستي آهستي ٽيڪسيلا بڻجي ويو. ان جي تصديق ان دور جي يوناني مورخ به ڪئي آهي ۽ ان کي ٽيڪسيلو جو شهر به ٻڌايو ويو آهي.[4] گوتم ٻڌ جي دور ۾ ٽيڪسلا علم جي مرڪز طور مشهور هو، جتي پري پري کان ماڻهو علم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. يوناني جاگرافيدان اسٽرابو موجب، سنڌو درياهه هندستان ۽ آريانا جي وچ ۾ سرحد هئي. آريانا ۾ ڪابل، گومل، ڪرم، قنڌار ۽ مغربي گندھارا جا علائقا شامل هئا. ڇهين صدي قبل مسيح ۾ آريانا علائقي جو هڪ وڏو علائقو گنڌارا جي حڪمران پوکسٽيءَ جي بادشاهت ۾ شامل هو. 515. 518 ق.م جي وچ ۾، داراڻن سنڌو ماٿريءَ جي الهندي حصي تي ڪاهه ڪئي ۽ قبضو ڪري ورتو. هن هتي ايرانين ۽ يونانين کي آباد ڪيو. هيءَ سلطنت شايد Artaxerxes (044-853 ق. م) جي دور ۾ ختم ٿي. ڇاڪاڻ ته جڏهن سڪندر هتي حملو ڪيو ته اتي ايراني راڄ نه هو [5] ↵➞ سڪندر 327 ق . ٽيڪسيلا جي امبي سڪندر جي فرمانبرداري قبول ڪئي هئي. اهڙيءَ طرح يوناني پنجاب ۾ 326 ق.م ۾ داخل ٿيا. [6] ↵➞ سڪندر کان ڪجهه سال پوءِ چندرگپت موريا يوناني بالادستي خلاف بغاوت ڪئي ۽ سنڌو درياهه جي اڀرندي حصي کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. اليگزينڊر جي جنرل، سلوڪس، اليگزينڊر جي علائقن کي ٻيهر فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي پر ناڪام ٿيو. اشوڪ کان پوءِ جڏهن موريا سلطنت ٽٽي وئي. ڪابل، غزني، پنجاب ۽ سنڌ تي آسو ڀاڳ سن جي قبضي ۾ اچي ويا. ان تي انٽيوڪس دي گریٹ انٽيوچس دي گريٽ حملو ڪيو. اسوڀاگ کي شڪست ڏني وئي پر انٽيوڪس عظيم پڻ مارجي ويو. اسوڀاگا سندس بيتاج حڪمران جي پٺيان آيو. پوءِ يوناني اچي هن علائقي تي راڄ ڪيو. سٿين يوناني راڄ ختم ڪرڻ بعد سيستان ذريعي علائقي کي فتح ڪيو. پر جلد ئي هيءَ زمين ڪشن جي قبضي ۾ اچي وئي. هُنن پاران ڪشانن جو تختو اونڌو ڪيو ويو، [7]اهڙيءَ طرح هن علائقي تي يوچي جي چئن سؤ سالن جي حڪومت ختم ٿي وئي. هن علائقي تي زبالي سلطنت حُنن جي حڪومت هئي. هُنن اٽڪل ٻه سؤ سال حڪومت ڪئي. افغانستان ۾ سندن طاقت کي ترڪيءَ جي ڪري صدمو رسيو ۽ برصغير ​​۾ سياحت جي هڪ قومي اتحاد جو خاتمو ٿيو، ان وقت گنڌارا تي ڪشتري خاندان جي حڪومت هئي. سندن گاديءَ جو هنڌ ڪپسا (موجوده بيلگرام ڪابل جي اتر ۾) هو. البيروني انهن کي رد ڪري ٿو. هن خاندان جي حڪمرانيءَ جي آخري حڪمران سندس وزير ڪلير عرف لليا کي قيد ڪري هندو شاهي يا برهمڻ شاهي خاندان جو بنياد وڌو. برهمڻ شاهي علائقي جو آخري حڪمران خاندان هو، جنهن مسلمانن جي مزاحمت ڪئي. هن خاندان اسلام جي شروعات کان وٺي 421هه/ 1030ع تائين حڪومت ڪئي. جڏهن لشڪر اسلامي افغانستان جي اڀرندي حصن تي قبضو ڪيو ته ان جي گاديءَ جو هنڌ ڪپسا کان ڪابل، گرديز، پوءِ اوهند ۽ آخر ۾ نندنا (جهلم جي ويجهو) منتقل ڪيو ويو. جتي انهن کي محمود غزنوي ختم ڪيو.

جاگرافي

[سنواريو]

گنڌارا جي جاگرافيائي حدن ۾ تاريخ جي مختلف دورن دوران گهڻيون تبديليون اينديون رهيون. ان جو بنيادي علائقو سنڌو درياهه، سوات ماٿري ۽ ڪابل درياهه جي وچ واري خطي تي مشتمل هو.[8] ان جا اهم شهري مرڪز ٽيڪسيلا ۽ پشڪلاوتي هئا.[9]

گنڌارا جو ثقافتي اثر اوڀر طرف جهلم درياهه تائين پکڙيل هو، جنهن جو ثبوت اتي گنڌارا طرز جي ٻڌ ڌرمي فن پارن جي دريافت مان ملي ٿو.[10][11][12] هڪ جاتڪ روايت ۾ ڪشمير کي به گنڌارا جو حصو ڄاڻايو ويو آهي.[13]

رچرڊ جي. سالومن "وڏي گنڌارا" (Greater Gandhara) جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو، جنهن سان گنڌارا جي ثقافتي اثر ۽ ان جي ٻولي گنڌاري ٻولي جي وسيع دائري کي بيان ڪيو ويندو آهي.[14]

بعد وارن تاريخي ماخذن موجب وڏي گنڌارا ۾ جيبين ۽ اوڊيانا جا علائقا پڻ شامل هئا، ۽ ان جي حدون باختريا ۽ تارم طاس جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل هيون. اوڊيانا سوات ماٿري جي آس پاس واقع هو، جڏهن ته جيبين ڪاپيسا واري علائقي سان سڃاتو ويندو هو، جيڪو هندوڪش جبلن جي ڏکڻ ۾ واقع هو.[15]

ڇهين صدي ق.م. جي مشهور وياڪرڻ ماهر پاڻني جي مطابق اُديچيه علائقو واهيڪا ۽ گنڌارا ٻنهي علائقن تي مشتمل هو.[16]


ثقافت

[سنواريو]

ٻولي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گنڌاري ٻولي

گنڌارا جي ٻولي هڪ پراڪرت يا "وچ-هندي آريائي" لهجو هو، جنهن کي عام طور گنڌاري چيو ويندو آهي.[17] ڪشان سلطنت جي دور ۾، گنڌاري ڏکڻ ۽ وچ ايشيا جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ پکڙجي وئي.[17] اها خروشتي لپي استعمال ڪندي هئي، جيڪا آرامي لپي مان نڪتل هئي، ۽ اها چوٿين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ختم ٿي وئي.[17][18]

لساني شاهديون داردڪ ٻولين جي ڪجهه گروهن کي گنڌاري سان ڳنڍين ٿيون.[19][20][21] ڪوهستاني ٻوليون، جيڪي هاڻي پنهنجن اصل وطنن مان سڀئي هٽجي چڪيون آهن، ڪنهن وقت هن علائقي ۾ وڌيڪ وسيع پکيڙ رکنديون هيون ۽ گهڻو امڪان آهي ته اهي گنڌارا جي علائقي جي قديم لهجن مان نڪتل آهن.[22][23] سڀ کان آخر ۾ غائب ٿيندڙ ٻولي تراهي هئي، جيڪا ڪجهه سال اڳ تائين اوڀر افغانستان ۾ جلال آباد جي ڀرپاسي جي ڪجهه ڳوٺن ۾ ڳالهائي ويندي هئي؛ اهي ڳالهائيندڙ انهن مهاجرن جو اولاد هئا، جن کي اڻويهين صديءَ ۾ تراهه مان آفريدي پشتونن ڪڍي ڇڏيو هو.[24] گيورگ مورگنسٽيئرن دعويٰ ڪئي ته تراهي "شايد اهڙي لهجاتي گروهه جو باقيات آهي، جيڪو تراهه کان پشاور ضلعي وسيلي سوات ۽ دير تائين پکڙيل هو".[25] هاڻي اها غالباً مڪمل طور ختم ٿي چڪي آهي ۽ علائقي تي هاڻي بعد وارين لڏپلاڻن وسيلي آيل ايراني ٻوليون، جهڙوڪ پشتو، غالب آهن.[24] اڄ به ڳالهائجندڙ جديد هندي آريائي ٻولين مان توروالي، گنڌاري جي هڪ لهجي نيا سان ممڪن حد تائين سڀ کان ويجهي لساني نسبت ڏيکاري ٿي.[23][26]

مذهب

[سنواريو]
ميتريا ٻوڌي ستوا، گوتم ٻڌ، ۽ اولوڪيتشور ٻوڌي ستوا. ٻي–ٽين صدي عيسوي، گنڌارا.
اولوڪيتشور ٻوڌي ستوا جو ڪانسي جو بت. بي خوفيءَ واري مدرا. ٽين صدي عيسوي، گنڌارا.

مهايانا ٻڌ ڌرم

[سنواريو]

پالي ماخذن موجب، ٻڌ ڌرم پهريون ڀيرو گنڌارا ۾ ٽين ٻڌ ڌرمي ڪائونسل کان پوءِ پهتو، جيڪا ٽين صدي ق.م. ۾ پاٽلي پتر ۾ اشوڪ جي دور حڪومت ۾ ٿي هئي.[27] مختلف ڀڪشو سلطنت جي مختلف حصن ڏانهن موڪليا ويا، ۽ خاص طور گنڌارا ڏانهن موڪليل مبلغ مججهنتڪ هو، جيڪو ڀارت جي شهر وارانسي مان هو.[28]

مهايانا خالص زمين سوتر گنڌارا واري علائقي مان چين تائين 147ع جي اوائل ۾ پهتا، جڏهن ڪشان ڀڪشو لوڪڪشيما ڪجهه ابتدائي ٻڌ ڌرمي سوترن جو چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪرڻ شروع ڪيو.[29] انهن ابتدائي ترجمن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي گنڌاري ٻوليءَ مان ترجمو ڪيا ويا هئا.[30] لوڪڪشيما اهم مهايانا سوترن جو ترجمو ڪيو، جهڙوڪ اشٽساهسريڪا پرجناپارميتا سوتر، ۽ اهڙن ناياب، اوائلي مهايانا سوترن جو پڻ ترجمو ڪيو، جيڪي سماڌي ۽ ٻڌ اڪشوڀيا تي ڌيان سان لاڳاپيل هئا. لوڪڪشيما جا ترجما مهايانا ٻڌ ڌرم جي اوائلي دور بابت اڃا تائين اهم ڄاڻ ڏين ٿا. متنن جو هي مجموعو اڪثر ڪري سخت رياضتي عملن، ٻيلن ۾ رهڻ، ۽ ڌيان جي ارتڪازي حالتن ۾ جذب ٿيڻ کي شامل ڪري ٿو ۽ انهن تي زور ڏئي ٿو:[31]

پال هيريسن ڪجهه اهڙن متنن تي ڪم ڪيو آهي، جيڪي شايد مهايانا سوترن جا اسان وٽ موجود سڀ کان اوائلا نسخا آهن؛ اهي ٻي صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۾ هندي-سٿيائي مترجم لوڪڪشيما طرفان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيا ويا. هيريسن اشارو ڪري ٿو ته لوڪڪشيما سوترن جي مجموعي ۾ اضافي رياضتي عملن، ٻيلن ۾ رهڻ، ۽ سڀ کان وڌيڪ ڌيان جي جذب واري حالتن (سماڌي) لاءِ خاص دلچسپي موجود آهي. ڌيان ۽ ڌياني حالتن کي اوائلي مهايانا ۾ مرڪزي جاءِ حاصل نظر اچي ٿي؛ يقيناً انهن جي روحاني اثر سبب، پر اهو به ممڪن آهي ته انهن تازين الهامن ۽ وحي جهڙين بصيرتن تائين رسائي ڏني هجي.

ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته مهايانا ڊگهو سکاوتيويوهه سوتر ڪشان سلطنت جي دور، يعني پهرين ۽ ٻي صدي عيسويءَ ۾، مهيشاسڪ ڀڪشن جي ترتيب سان مرتب ٿيو، جيڪي گنڌارا واري علائقي ۾ ترقي ڪري رهيا هئا.[32][33] بهرحال، امڪان آهي ته ڊگهو سکاوتيويوهه پنهنجي ترتيب ۾ مهاسانگھڪ-لوڪوتر واد فرقي جو به گهڻو اثر رکي ٿو، ۽ هن سوتر ۾ لوڪوتر وادين جي مهاوستو سان ڪيترائي گڏيل عنصر موجود آهن.[32] گنڌارا ۾ ڪشان دور دوران امتابھ ٻڌ جون اهڙيون تصويرون به ٺاهيون ويون جن سان گڏ ٻوڌي ستوا اولوڪيتشور ۽ مهاستھامپراپت ڏيکاريل هئا.[34]

منجشري مول ڪلپ ۾ لکيل آهي ته ڪشان سلطنت جي ڪنشڪ اتر اولهه ۾ مهايانا پرجناپارميتا تعليمات جي قيام جي سرپرستي ڪئي.[35] تاراناٿ لکيو آهي ته هن علائقي ۾ ڪنشڪ جي زماني ۾ جالندھر خانقاهه جي ڪائونسل ۾ 500 ٻوڌي ستوا شريڪ ٿيا، جنهن مان هن دور ۾ اتر اولهه اندر مهايانا جي ڪنهن حد تائين ادارياتي قوت جو پتو پوي ٿو.[35] ايڊورڊ ڪونزي وڌيڪ چوي ٿو ته پرجناپارميتا کي ڪشان دور ۾ اتر اولهه ۾ وڏي ڪاميابي حاصل ٿي، ۽ اهو شايد اوائلي مهايانا جو "قلعو ۽ آتشدان" هو، پر ان جو اصل ماخذ نه هو؛ ان اصل کي هو ٻڌ ڌرم جي مهاسانگھڪ شاخ سان لاڳاپيل ڪري ٿو.[36]

ٻيا مذهب

[سنواريو]

زرتشت مذهب به فارسي فتح کان وٺي گنڌارا ۾ موجود هو،[28] ۽ شايد اشوڪ جي دور حڪومت ۽ ان کان پوءِ به جاري رهيو: ڪجهه عالمن قياس ڪيو آهي ته ان جي موجودگي گنڌارا ۾ مهايانا ٻڌ ڌرم جي منفرد پهلوئن جي ارتقا تي اثرانداز ٿي هوندي.[37]

گنڌارا، خاص طور ٽيڪسيلا، ڪشان دور ۾ هندو هم آميزي جي فن ۽ ثقافت جي ارتقا ۾ به اثرائتو ڪردار ادا ڪيو،[38] ڇاڪاڻ ته علائقي جون فني روايتون هندو فن ۾ ديوتائن جي ڪجهه اوائلي تصويرن تي اثرانداز ٿيون.[39][40]

اهم شهر

[سنواريو]

قديم گنڌارا جا اهم شهر هيٺيان آهن:

حوالا

[سنواريو]

تصويرون

[سنواريو]
  1. ↑ قندھار۔ معارف اسلامیہ
  2. ↑ عہد قدیم اور سلطنت دہلی، ڈاکٹرمعین الدین، ص 41-42
  3. ↑ اکرام علی، تاریخ پنجاب ص 17
  4. ↑ مولانا اسمعیل ذبیح۔ اسلام آباد ص 666
  5. ↑ اکرام علی، تاریخ پنجاب ص 81 تا 21
  6. ↑ عہد قدیم اور سلطنت دہلی، ڈاکٹرمعین الدین، ص 91
  7. ↑ ڈاکٹرمعین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم ص 311
  8. ↑ University Of Pittsburgh Press U.S.A. (1961). Cultural History Of Kapisa And Gandhara. ص. 12–13.
  9. ↑ University Of Pittsburg Press U.S.A. (1961). Cultural History Of Kapisa And Gandhara. ص. 12.
  10. ↑ "Decorative Motifs on Pedestals of Gandharan Sculptures: A Case Study of Peshawar Museum" (PDF). ص. 173.
  11. ↑ "The geography of Gandharan art" (PDF). ص. 6.
  12. ↑ Sastri, K. a Nilakanta (1957). Comprehensive History Of India Vol.2 (mauryas And Satavahanas). ص. 1.
  13. ↑ حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ":4".
  14. ↑ Wannaporn Rienjang and Peter Stewart (15 March 2019). The Geography Of Gandhāran Art: Proceedings of the Second International Workshop of the Gandhāra Connections Project, University of Oxford, 22nd-23rd March, 2018. ص. 8.
  15. ↑ Wannaporn Rienjang and Peter Stewart (15 March 2019). The Geography Of Gandhāran Art: Proceedings of the Second International Workshop of the Gandhāra Connections Project, University of Oxford, 22nd-23rd March, 2018. ص. 7.
  16. ↑ Agrawala, V. S. (1953). India as known to Panini. ص. 38.
  17. 1 2 3 Foundation, Encyclopaedia Iranica. "GĀNDHĀRĪ LANGUAGE". iranicaonline.org (آمريڪي انگريزي ۾). 20 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ Rhie, Marylin Martin (15 July 2019). Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 2 The Eastern Chin and Sixteen Kingdoms Period in China and Tumshuk, Kucha and Karashahr in Central Asia (2 vols) (انگريزي ۾). BRILL. ص. 327. ISBN 978-90-04-39186-4.
  19. ↑ Dani, Ahmad Hasan (2001). History of Northern Areas of Pakistan: Upto 2000 A.D. (انگريزي ۾). Sang-e-Meel Publications. ص. 64–67. ISBN 978-969-35-1231-1.
  20. ↑ Saxena, Anju (12 May 2011). Himalayan Languages: Past and Present (انگريزي ۾). Walter de Gruyter. ص. 35. ISBN 978-3-11-089887-3.
  21. ↑ Liljegren, Henrik (26 February 2016). A grammar of Palula (انگريزي ۾). Language Science Press. ص. 13–14. ISBN 978-3-946234-31-9. Palula belongs to a group of Indo-Aryan (IA) languages spoken in the Hindukush region that are often referred to as "Dardic" languages... It has been and is still disputed to what extent this primarily geographically defined grouping has any real classificatory validity... On the one hand, Strand suggests that the term should be discarded altogether, holding that there is no justification whatsoever for any such grouping (in addition to the term itself having a problematic history of use), and prefers to make a finer classification of these languages into smaller genealogical groups directly under the IA heading, a classification we shall return to shortly... Zoller identifies the Dardic languages as the modern successors of the Middle Indo-Aryan (MIA) language Gandhari (also Gandhari Prakrit), but along with Bashir, Zoller concludes that the family tree model alone will not explain all the historical developments.
  22. ↑ Cacopardo, Alberto M.; Cacopardo, Augusto S. (2001). Gates of Peristan: History, Religion and Society in the Hindu Kush (انگريزي ۾). IsIAO. ص. 253. ISBN 978-88-6323-149-6. ...This leads us to the conclusion that the ancient dialects of the Peshawar District, the country between Tirah and Swât, must have belonged to the Tirahi-Kohistani type and that the westernmost Dardic language, Pashai, which probably had its ancient centre in Laghmân, has enjoyed a comparatively independent position since early times". …Today the Kohistâni languages descendent from the ancient dialects that developed in these valleys have all been displaced from their original homelands, as described below.
  23. 1 2 Burrow, T. (1936). "The Dialectical Position of the Niya Prakrit". Bulletin of the School of Oriental Studies, University of London 8 (2/3): 419–435. ISSN 1356-1898. https://www.jstor.org/stable/608051. "... It might be going too far to say that Torwali is the direct lineal descendant of the Niya Prakrit, but there is no doubt that out of all the modern languages, it shows the closest resemblance to it. A glance at the map in the Linguistic Survey of India shows that the area at present covered by "Kohistani" is the nearest to that area around Peshawar, where, as stated above, there is most reason to believe was the original home of the Niya Prakrit. That conclusion, which was reached for other reasons, is thus confirmed by the distribution of the modern dialects.".
  24. 1 2 Dani, Ahmad Hasan (2001). History of Northern Areas of Pakistan: Upto 2000 A.D. (انگريزي ۾). Sang-e-Meel Publications. ص. 56. ISBN 978-969-35-1231-1. In the Peshawar district, there does not remain any Indian dialect continuing this old Gandhari. The last to disappear was Tirahi, still spoken some years ago in Afghanistan, in the vicinity of Jalalabad, by descendants of migrants expelled from Tirah by the Afridis in the 19th century. Nowadays, it must be entirely extinct and in the NWFP are only to be found modern Iranian languages brought in by later immigrants (Baluch, Pashto) or Indian languages brought in by the paramount political power (Urdu, Panjabi) or by Hindu traders (Hindko).
  25. ↑ Jain, Danesh; Cardona, George (26 July 2007). The Indo-Aryan Languages (انگريزي ۾). Routledge. ص. 991. ISBN 978-1-135-79710-2.
  26. ↑ Salomon, Richard (10 December 1998). Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages (انگريزي ۾). Oxford University Press. ص. 79. ISBN 978-0-19-535666-3.
  27. ↑ Lopez, Donald (2014). "Kashmir-Gandhāra". Princeton Dictionary of Buddhism. https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780190681159.001.0001/acref-9780190681159-e-2137.
  28. 1 2 Wani, Muhammad (2023). The Making of Early Kashmir: Intercultural Networks and Identity Formation. Taylor and Francis. ص. 82. ISBN 9781000836554.
  29. ↑ "The Korean Buddhist Canon: A Descriptive Catalogue". www.acmuller.net.
  30. ↑ Mukherjee, Bratindra Nath. India in Early Central Asia. 1996. p. 15
  31. ↑ Williams, Paul. Mahāyāna Buddhism: The Doctrinal Foundations. 2008. p. 30
  32. 1 2 Nakamura, Hajime. Indian Buddhism: A Survey With Biographical Notes. 1999. p. 205
  33. ↑ Williams, Paul. Mahāyāna Buddhism: The Doctrinal Foundations. 2008. p. 239
  34. ↑ "Gandharan Sculptural Style: The Buddha Image". اصل نسخو مان 18 December 2014 تي محفوظ ڪيل. 7 February 2016 تي حاصل ڪيل.
  35. 1 2 Ray, Reginald. Buddhist Saints in India: A Study in Buddhist Values and Orientations. 1999. p. 410
  36. ↑ Ray, Reginald. Buddhist Saints in India: A Study in Buddhist Values and Orientations. 1999. p. 426
  37. ↑ Boyce, Mary; Grenet, F. (2015). A History of Zoroastrianism, Zoroastrianism under Macedonian and Roman Rule. BRILL. ISBN 978-90-04-29391-5.
  38. ↑ Schmidt, Karl J. (2015). An Atlas and Survey of South Asian History. Routledge. ISBN 978-1-317-47681-8. In addition to being a center of religion for Buddhists, as well as Hindus, Taxila was a thriving center for art, culture, and learning.
  39. ↑ Srinivasan, Doris Meth (2008). "Hindu Deities in Gandharan art". Gandhara, the Buddhist Heritage of Pakistan: Legends, Monasteries, and Paradise. Kunst- und Ausstellungshalle der Bundesrepublik Deutschland; Mainz : Verlag Philipp von Zabern. ص. 130–143. ISBN 978-3-8053-3957-5. Gandhara was not cut off from the heartland of early Hinduism in the Gangetic Valley. The two regions shared cultural and political connections and trade relations and this facilitated the adoption and exchange of religious ideas. [...] It is during the Kushan Era that flowering of religious imagery occurred. [...] Gandhara often introduced its own idiosyncratic expression upon the Buddhist and Hindu imagery it had initially come in contact with.
  40. ↑ Blurton, T. Richard (1993). Hindu Art. Harvard University Press. ص. 84, 176. ISBN 978-0-674-39189-5. The earliest figures of Shiva which show him in purely human form come from the area of ancient Gandhara [...] Coins from Gandhara of the first century BC show Lakshmi [...] four-armed, on a lotus.
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=گنڌارا&oldid=386162" تان ورتل