گنبذ
سانچو:Infobox architectural element
گنبذ يا گنبد (Dome) فن تعمير جو هڪ اهم عنصر آهي، جيڪو ڪنهن گولي (Sphere) جي خالي مٿئين اڌ حصي سان مشابهت رکي ٿو. هي اصطلاح اڪثر "ڪيپولا" (Cupola) سان گڏ استعمال ٿيندو آهي، جيڪو يا ته گنبد کي يا گنبد جي مٿان ٺهيل هڪ ننڍڙي بناوٽ کي چيو ويندو آهي.[1]
تعميراتي بناوٽ
[سنواريو]گنبد سڌو سنئون ڪنهن گول ڀت (Rotunda) تي، يا وري "ڊرم" (Drum) تي رکي سگهجي ٿو. چورس يا مستطيل جڳهه کي گول گنبد سان ڳنڍڻ لاءِ پينڊنٽيو (Pendentives) يا اسڪوئنچ (Squinches) جو نظام استعمال ڪيو ويندو آهي.
گنبد جي مٿئين حصي (Apex) کي کليل پڻ رکي سگهجي ٿو، جنهن کي اوڪيولس (Oculus) چيو ويندو آهي، جيڪو روشنيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.
تاريخي پس منظر
[سنواريو]گنبدن جي تاريخ تمام قديم آهي ۽ اها تاريخ کان اڳ واري دور تائين وڃي پهچي ٿي:
- قديم دنيا: ميسوپوٽيميا، فارس، يونان، روم ۽ چين جي فن تعمير ۾ گنبد مليا آهن.
- وچو دور: بازنطيني (Byzantine) ۽ ساساني فن تعمير يورپ ۽ اسلامي دنيا جي گنبدن تي گهرو اثر وڌو.
- جديد دور: رينيسانس، باروڪ ۽ نيو ڪلاسيڪل دور ۾ رومي گنبدن کان متاثر ٿي نوان تجربا ڪيا ويا. عثماني سلطنت جي دور ۾ پڻ گنبدن جو وڏي پيماني تي استعمال ٿيو.[2]
مواد ۽ علامتون
[سنواريو]صديون گذرڻ سان گڏ گنبد مختلف مواد مان ٺاهيا ويا آهن، جهڙوڪ مٽي، برف (اگلو)، پٿر، ڪاٺ، سرون، ڪنڪريٽ، ۽ هاڻوڪي دور ۾ ڌاتو ۽ شيشو. گنبدن کي اڪثر آسماني، مذهبي، يا سرڪاري طاقت جي علامت طور ڏٺو ويندو آهي. اڄڪلهه اهي مذهبي عمارتن، اسٽيڊيمز، ۽ قانون ساز ايوانن تي عام طور نظر اچن ٿا.[3]