آئرن (لوھه)

لوهه (انگريزي: Iron؛ لاطيني: Ferrum)، هڪ ڪيميائي عنصر آهي؛ ان جو علامت Fe آهي، جيڪا هن جي لاطيني نالي کان ورتل آهي ۽ ايٽمي نمبر 21 آهي. اهو دوري جدول جي پهرين منتقلي سيريز (Transition Series) ۽ گروپ 8 (آئرن گروپ) سان تعلق رکندڙ ڌاتو آهي. اهو، وزن (mass) جي لحاظ کان، ڌرتيءَ تي سڀ کان عام عنصر آهي ۽ ڌرتيءَ جي ٻاهرين ۽ اندروني پرتن جو گهڻو حصو ٺاهيندو آهي. اهو ڌرتيءَ جي ڪرسٽ ۾ چوٿون سڀ کان وڌيڪ گهڻائي وارو عنصر آهي ۽ بنيادي طور تي، ڌرتي تي کرڻ واري شهابن (Meteorites) سان ان کي هن جي ڌاتوئي حالت ۾ حاصل ڪري سگهبو آهي.

لوھ جي معدنيات مان استعمال لائق ڌاتو ڪڍڻ لاءِ اهڙي ڀٽين (furnace) جي ضرورت پوندي آهي جيڪي 1,500°C (ٽامي کي ڳارڻ (Smelting) لاءِ گهربل گرمي پد کان تقريباً 500 °C وڌيڪ) تائين پھتي سگهن. انساني تهذيبون ٻي صدي قبل مسيح دوران يوريشيا ۾ ان عمل ۾ مهارت حاصل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ اوزارن ۽ هٿيارن جي ٺاھيل لاء ٽامي جي مصرعن، جي لوھ جو استعمال شروع ٿيو. صرف 1200 ق.م جي آس پاس شروع ٿيو. اهو واقعو برونز ايج کان لوھ جي دور ۾ منتقلي سمجهيو ويندو آهي. جديد دنيا ۾، لوھ جا مصرع (جهڙوڪ اسٽيل، اسٽينلیس اسٽيل، ڪاسٽ آئرن ۽ خاص اسٽيل) سڀ کان وڌيڪ عام صنعتي ڌاتو آهن. انهن جي مشيني خاصيتن ۽ گهٽ قيمت جي ڪري. لوھ ۽ اسٽيل جي صنعت اقتصادي طور تي تمام اهم آهي. ۽ لوھ سڀ کان سستو ڌاتو آهي. ڪجهه ڊالر في ڪلوگرام يا پائونڊ جي قيمت سان. * موسمي (قديم) ۽ هموار خالص لوھ جون مٿاڇريون آئيني وانگر چاندي-گرين آهن. لوھ آڪسيجن ۽ پاڻي سان آساني سان رد عمل ڪري ٿو ته جيئن ناسي کان ڪارو هائيڊريٽڊ آئرن آڪسائيڊ پيدا ڪري سگهجي. عام طور تي زنگ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪجهه ٻين ڌاتو جي آڪسائيڊ جي برعڪس جيڪي غير فعال پرتون ٺاهيندا آهن. زنگ ڌاتوءَ کان وڌيڪ مقدار ۾ قبضو ڪري ٿو ۽ ان ڪري ڦاٽل ٿي وڃي ٿو. زنگ لاءِ وڌيڪ تازيون مٿاڇريون ظاهر ڪري ٿو. ڪيميائي طور تي، لوهه جون سڀ کان عام آڪسائيڊيشن حالتون +2 ۽ +3 آهن. لوهه ٻين منتقلي ڌاتوءَ جون ڪيتريون ئي خاصيتون شيئر ڪري ٿو. ٻئي گروپ 8 عنصرن سميت. روٿينيم ۽ آسيميم. لوهه آڪسائيڊيشن حالتن جي وسيع رينج ۾ مرکبات ٺاهيندو آهي. -4 کان +7 تائين. لوهه ڪيترائي هم آهنگي ڪمپليڪس پڻ ٺاهيندو آهي. انهن مان ڪجهه (جهڙوڪ فيروسين، فيريوڪسليٽ ۽ پرشين نيرو) ۾ اهم صنعتي، طبي يا تحقيقي ايپليڪيشنون آهن. پنهنجي اصلي نظر ۾.

تفصيل

آئرن (لوھه), ₀₀Xx

{{{name}}} دوري جدول ۾
Hydrogen Helium Lithium Beryllium Boron Carbon Nitrogen Oxygen Fluorine Neon Sodium Magnesium Aluminium Silicon Phosphorus Sulfur Chlorine Argon Potassium Calcium Scandium {{Periodic table (32 columns, micro)/elementcell|category=transition metal|number=22|name=Titanium|mark={{{symbol}}}|symbol=Ti}} Vanadium Chromium Manganese Iron Cobalt Nickel Copper Zinc Gallium Germanium Arsenic Selenium Bromine Krypton Rubidium Strontium Yttrium Zirconium Niobium Molybdenum Technetium Ruthenium Palladium Silver Cadmium Indium Tin Antimony Tellurium Iodine Xenon Caesium Barium Lanthanum Cerium Praseodymium Neodymium Promethium Samarium Europium Gadolinium Terbium Dysprosium Holmium Erbium Thulium Ytterbium Lutetium Hafnium Tantalum Tungsten Rhenium Osmium Iridium Platinum Gold Mercury (element) Thallium Lead Bismuth Polonium Astatine Radon Francium Radium Actinium Thorium Protactinium Uranium Neptunium Plutonium style="border:none;padding:0;" Americium Curium Berkelium Californium Einsteinium Fermium Mendelevium Nobelium Lawrencium Rutherfordium Dubnium Seaborgium Bohrium Hassium Meitnerium Darmstadtium Roentgenium Copernicium Nihonium Flerovium Moscovium Livermorium Tennessine Oganesson {{{above}}} ↑ {{{symbol}}} ↓ {{{below}}} {{{left}}} ← {{{name}}} → {{{right}}}
ائٽمي خاصيتون
آڪسائيڊيشن حالتون	عام: (ڪوبه نه)
[[{{{name}}} جا آئسوٽوپ]]

Iron, ₂₆Fe

Iron
ايلوٽروپس	ڏسو لوهه جا ايلوٽروپس
ظاهري صورت	lustrous metallic with a grayish tinge
Iron دوري جدول ۾
Hydrogen Helium Lithium Beryllium Boron Carbon Nitrogen Oxygen Fluorine Neon Sodium Magnesium Aluminium Silicon Phosphorus Sulfur Chlorine Argon Potassium Calcium Scandium {{Periodic table (32 columns, micro)/elementcell|category=transition metal|number=22|name=Titanium|mark=Fe|symbol=Ti}} Vanadium Chromium Manganese Iron Cobalt Nickel Copper Zinc Gallium Germanium Arsenic Selenium Bromine Krypton Rubidium Strontium Yttrium Zirconium Niobium Molybdenum Technetium Ruthenium Palladium Silver Cadmium Indium Tin Antimony Tellurium Iodine Xenon Caesium Barium Lanthanum Cerium Praseodymium Neodymium Promethium Samarium Europium Gadolinium Terbium Dysprosium Holmium Erbium Thulium Ytterbium Lutetium Hafnium Tantalum Tungsten Rhenium Osmium Iridium Platinum Gold Mercury (element) Thallium Lead Bismuth Polonium Astatine Radon Francium Radium Actinium Thorium Protactinium Uranium Neptunium Plutonium style="border:none;padding:0;" Americium Curium Berkelium Californium Einsteinium Fermium Mendelevium Nobelium Lawrencium Rutherfordium Dubnium Seaborgium Bohrium Hassium Meitnerium Darmstadtium Roentgenium Copernicium Nihonium Flerovium Moscovium Livermorium Tennessine Oganesson – ↑ Fe ↓ Ru manganese ← iron → cobalt
ائٽمي نمبر (Z)	26
گروهه	8
دور	4
بلاڪ	d
اليڪٽران ترتيب	[Ar] 3d6 4s2
هر شيل ۾ اليڪٽران	2, 8, 14, 2
طبعي خاصيتون
حالت STP تي	solid
ڳرڻ جو نقطو	1811 K ​(1538 °C, ​2800 °F)
اُبال جو نقطو	3134 K ​(2862 °C, ​5182 °F)
گھاٽائي (ڪمري جي گرمي پد جي ويجهو)	7.874 g/cm3
جڏهن مائع هجي (m.p. تي)	6.98 g/cm3
ڳرڻ جي گرمي	13.81 kJ/mol
بخارات بڻجڻ جي گرمي	340 kJ/mol
مولر حرارتي گنجائش	25.10 J/(mol·K)
بخاري دٻاءُ P (Pa) 1 10 100 1 k 10 k 100 k at T (K) 1728 1890 2091 2346 2679 3132
ائٽمي خاصيتون
آڪسائيڊيشن حالتون	عام: +2, +3 سانچو:MultiReplace
اليڪٽرو نيگيٽوٽي	پالنگ اسڪيل: 1.83
آئنائيزيشن توانائيون	پهرين: 762.5 kJ/mol ٻين: 1561.9 kJ/mol ٽين: 2957 kJ/mol (وڌيڪ)
ائٽمي ريڊيس	تجربي بنياد تي: 126 pm
ڪوويلنٽ ريڊيس	Low spin: 132±3 pm High spin: 152±6 pm
وان ڊر والز ريڊيس	194  pm
شعاعي لڪيرن جا iron
ٻيون خاصيتون
قدرتي موجودگي	primordial
بلوري بناوت	​(bcc) a=286.65 pm
بلوري بناوت	​(fcc) between 1185–1667 K; a=364.680 pm
حرارتي ڦهلاءُ	11.8 µm/(m⋅K) (25 °C تي)
حرارتي چالڪائي	80.4 W/(m⋅K)
برقي مزاحمت	96.1 nΩ⋅m (20 °C تي)
ڪيوري نقطو	1043 K
مقناطيسي ترتيب	ferromagnetic
ينگ جو ماڊيولس	211 GPa
شيئر ماڊيولس	82 GPa
بلڪ ماڊيولس	170 GPa
آواز جي رفتار سنهي سلاخ	5120 m/s (r.t. تي) (electrolytic)
پوئسن جو تناسب	0.29
موهس سختي	4
وڪرز سختي	608 MPa
برينيل سختي	200–1180 MPa
CAS نمبر	7439-89-6
تاريخ
دريافت	before 5000 BC
علامت	"Fe": لاطيني ferrum مان
iron جا آئسوٽوپ

اردو ۾ لوه ۽ لوکنڊ چئبو آهي، هي هڪ سستو ترين ڌاتو آهي. دنيا جي صنعتي انقلاب جو سبب ٻه معدنيات آهن لوه ۽ ڪوئلو هن ٻنهي ڌاتن جي سبب لاتعداد مشينون تيار ڪيون ويون جنهن جي ڪري انسان تمام گھڻي ترقي ڪئي، اڄ شايد ئي ڪائي مشين هجي جنهن ۾ لوه شامل نه هجي۔

هي شيون فوٽان خارج ڪنديون آهن جن جو حرارتي پد ٻڙي يعني منفي 273 سينٽي گريڊ کان وڌيڪ آهي پر هي فوٽانز گھڻو ڪري انفرا ڳاڙهي توانائي جا حامل هوندا آهن ان لاءِ نظر ناهين ايندا جيئن جيئن لوھ جو پد وڌندو آهي ان مان گھڻي توانائيءَ جا فوٽانز بہ نڪرڻ شروع ٿي ويندا آهن جڏهن انھن فوٽونز جي توانائي ايتري وڌيڪ ٿي وڃي جو اسانجون اکيون ان فوٽونز جي سڃاڻپ ڪرڻ لڳن تہ اسانکي لوھ ڳاڙهو نظر ايندو آهي ڳاڙهي رنگ جي فوٽانز جي فريڪوئنسي انفرا ڳاڙهي کان وڌيڪ هوندي آهي ۽ ڳاڙهي رنگ جي فوٽانز کي اسانجون اکيون محسوس ڪري سگھن ٿيون جيڪڏهن لوھ کي گھڻو گرم ڪيو وڃي تہ فوٽانز جي توانائي وڌيڪ وڌي ويندي آهي جنھن جو نتيجو هي ٿيندو آهي تہ اسانکي گرم لوھ جو رنگ مٽيل نظر ايندو آهي گھڻو گرم لوھ نيرو نظر ايندو آهي ۽ انکان بہ وڌ گرم لوھ اڇو ڏيک ڏيندڙ هوندو آهي جيڪو برقرار رهندو آهي.

عمارتن ۾ لوھ جو استعمال

لوھ جي گھٽ قوت جي امڪان سبب تعميراتي ڪم ۾ نقص جو انديشو رھي ٿو انھيءَ ڪري لوھھ ھميشه پاڪستان اسٽئنڊرڊ انسٽيٽيوٽ (P. S. I) جي منظور ٿيل ڪارخانن جو تيار ڪيل استعمال ڪجي. سريھ طور عام طرح سان مائيلڊ اسٽيل (Mild Stress) جون گول سيخون استعمال ڪيون وڃن جن جي گھٽ ۾ گھٽ بيلڊ اسٽريس (Yield Stress) ھڪ اسڪئاير انچ تي 36,000 پائونڊ (36,000 psi) ھئڻ گھرجي. وڏين گھڻ منزلھ جاين ۽ وڏن ھالن لاءِ زياده قوت وارا غير ھموار سريھ (High Tensile Deformed Bars) استعمال ڪيا وڃن ڇاڪاڻ تھ اھي وڌيڪ ڪفايت وارا رھن ٿا. اھڙين سيخن جي گھٽ ۾ گھٽ طاقت ھر اسڪئاير انچ تي 60،000 پائونڊ ٿيندي آھي. استعمال کان اڳ ۾ سريھ کي ڪٽ يا زنگ، ڏارن، ڦوٽ ۽ بي ڊولائتي ھئڻ کان پاڪ ھئڻ گھرجي. بازار ۾ اھڙو لوھھ بھ دستياب آھي، جو ھڪ ڪرو نھ آھي ۽ انھيءَ ۾ گھڻائي عيب آھن. اھڙي لوھھ جو استعمال نقصانڪار آھي. لوھھ جي ٻڌڻ لاءِ لوھھ جي 16 نمبر (16 SWG) جي سنھي تار استعمال ڪئي وڃي..