ڪنفيوشس
ڪنفيوشس (چيني ٻولي: 孔子؛ پِن ين: Kǒngzǐ؛ تقريباً 551 ق م – تقريباً 479 ق م)، جن جو اصل نالو ڪونگ ڪيو (孔丘) هو، چين جي اسپرنگ اينڊ آٽم دور (Spring and Autumn period) جا مشهور فلسفي هئا ۽ روايتي طور چيني دانائن مان سڀ کان وڏن مفڪرن مان هڪ سمجهيا ويندا آهن. چين ۽ ان جي ثقافتي اثر هيٺ ايندڙ علائقن (Sinosphere) جي گڏيل ثقافتي ورثي جو وڏو حصو ڪنفيوشس جي فلسفي ۽ تعليمات مان متاثر آهي.[1]
فلسفي ۽ تعليمات
[سنواريو]ڪنفيوشس جي فلسفي کي ڪنفيوشسيت (Confucianism) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ذاتي اخلاق، حڪومتي اخلاق، سماجي هم آهنگي، انصاف، مهرباني، سچائي ۽ حڪمران جي اخلاقي ذميوارين تي زور ڏنو ويو آهي. هن جو خيال هو ته حڪمران کي فضيلت ۽ اخلاقي مثال ذريعي حڪومت ڪرڻ گهرجي.
ڪنفيشس پاڻ کي پراڻن دورن جي اخلاقي قدرن جو منتقل ڪندڙ سمجهندو هو، جيڪي سندس دور ۾ نظرانداز ٿي رهيا هئا. هن خاندان جي اهميت تي زور ڏيندي filial piety (والدين جي عزت ۽ فرمانبرداري)، وڏن جي احترام، ۽ ابن ڏاڏن جي عزت ڪرڻ جي تعليم ڏني. هن مضبوط خانداني نظام کي مثالي حڪومت جي بنياد قرار ڏنو. سندس مشهور اخلاقي اصولن مان هڪ “سلور رول” آهي: “اهو ٻين سان نه ڪريو جيڪو توهان پاڻ لاءِ نٿا چاهيو.”[2]
تاريخي اثر
[سنواريو]ڪنفيشس جي زندگيءَ جو دور چين جي فڪري تاريخ جو اهم زمانو هو، جنهن ۾ مختلف فلسفيانه خيال موجود هئا. سندس خيالن کي جنگ ڪندڙ رياستن جي دور (Warring States period) ۾ اهميت ملي، پر Qin سلطنت جي فتح کان پوءِ ڪجهه وقت لاءِ گهٽ اثر رهيو. هان سلطنت جي شهنشاهه Emperor Wu جي دور ۾ ڪنفيوشس جي تعليمات کي سرڪاري حيثيت ملي ۽ سرڪاري نوڪرين لاءِ لاڳاپيل ڪتابن جو مطالعو لازمي بڻايو ويو.
بعد ۾ تانگ سلطنت ۽ سونگ سلطنت جي دور ۾ ڪنفيوشسيت ترقي ڪري Neo-Confucianism جي صورت اختيار ڪئي. ويهين صدي ۾ جديد چين ۾ “New Confucianism” جي نالي سان هڪ فڪري تحريڪ شروع ٿي جنهن جو مقصد ڪنفيوشس جي خيالن کي جديد سماج سان هم آهنگ ڪرڻ هو.[3]
ڪتاب ۽ تعليمات
[سنواريو]روايتي طور ڪنفيوشس کي قديم چيني متنن، خاص طور “Five Classics” جي ترتيب يا تدوين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، پر جديد محقق احتياط سان اهڙيون نسبتُون قبول ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته انهن مان ڪجهه خيال اڳين دورن سان به لاڳاپيل هئا. سندس قولن ۽ تعليمات کي بعد ۾ Analects نالي ڪتاب ۾ گڏ ڪيو ويو، جيڪو سندس وفات کان ڪيترن سالن پوءِ ترتيب ڏنو ويو.
اثر ۽ ورثو
[سنواريو]ڪنفيشس جا خيال قديم سلطنتن کان وٺي جديد دور تائين چيني سماج، سياست، تعليم ۽ اخلاقيات تي گهرو اثر ڇڏيندا رهيا آهن. ڪنفيوشسيت چين جي سماجي بناوت ۽ زندگيءَ جي طرز جو اهم حصو بڻجي چڪي آهي.