مواد ڏانھن هلو

ڪنشڪ

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
ڪنشڪ، ڪنيشڪا
ڪوسان سلطنت جو شهنشاهه

ڪنيشڪا جو سون جو سڪو - يوناني-باختري لکت:
ϷΑΟΝΑΝΟϷΑΟ ΚΑΝΗϷΚΙ ΚΟϷΑΝΟ
Shaonanoshao Kanishki Koshano
"بادشاهن جو بادشاهه، ڪنيشڪا ڪوشان".
برٽش ميوزيم۔
127–150 عيسوي
پيشرو وِما ڪدفيسس
جانشين هووشڪا
شاھي گھراڻو ڪوشان خاندان
جنم ممڪن طور ختن، اڄوڪو سنجيانگ، چين (چيني تاريخنامن مطابق)[1][2][3]
يا ڪشمير[3]
مذھب ٻڌمت

ڪنيشڪا پهريون (سنسڪرت: कनिष्क، ڪنشڪ؛ يوناني-باختري: Κανηϸκε، ڪنيشڪئ؛ خروستي: 𐨐𐨞𐨁𐨮𐨿𐨐؛ براهمني لکت: 𑀓𑀸𑀡𑀺𑀱𑁆𑀓، ڪانسڪا)[4] ڪوشان خاندان جو هڪ شهنشاهه هو؛ جنهن جي دورِ حڪومت (ت. 127–150 عيسوي) ۾ ڪوشان سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي.[5] هو پنهنجي فوجي، سياسي ۽ روحاني ڪارنامن سبب مشهور آهي. ڪجولا ڪفيسس (Kujula Kadphises)، جيڪو ڪوشان سلطنت جو باني هو، جو اولاد ڪنيشڪا اهڙي سلطنت جو حڪمران بڻيو جيڪا وچ ايشيا ۽ گنڌارا کان وٺي پاٽلي پتر (Pataliputra) تائين گنگا ندي جي ميداني علائقي ۾ پکڙيل هئي.[6] هن جي سلطنت جي مکيه گادي پُروشا پورَ (Puruṣapura) (پشاور) ۾ گنڌارا اندر هئي، ۽ ٻي وڏي گادي مٿرا ۾ هئي. ڪنيشڪا جا سڪا تِرپوري (اڄوڪو جبلپور، ڀارت) مان به مليا آهن.[7]

جيتوڻيڪ هو ذاتي طور مذهب نه بدلائيندو هو، پر سندس فتحن ۽ ٻڌمت جي سرپرستي شاهراهه ريشم (Silk Road) جي ترقي ۽ گنڌارا کان قراقرم جبلن وسيلي چين ڏانهن مهايانا ٻڌمت جي پهچ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. لڳ ڀڳ 127 عيسويءَ ۾ هن سلطنت جي انتظامي ٻولي طور ڪوائن يوناني جي جاءِ تي باختري کي اختيار ڪيو.[8]

اڳوڻن محققن جو خيال هو ته ڪنيشڪا 78 عيسويءَ ۾ ڪوشان تخت تي ويٺو، ۽ اهو سال ساڪا دور (Saka era) جي شروعات طور ورتو ويو. پر هاڻي مورخ عام طور تي هن تاريخ کي ڪنيشڪا جي تخت نشينيءَ سان نٿا جوڙين. هيري فالڪ (Harry Falk) موجب ڪنيشڪا لڳ ڀڳ 127 عيسويءَ ۾ تخت تي آيو.[9]

نسب نامو

[سنواريو]
مٿرا ۾ ڪنيشڪه جو بت
مٿرا ميوزيم ۾ موجود ڪنيشڪه جو بت۔ هي بت منٽ (Mant)، مٿرا مان مليو۔ ڪوٽ جي هيٺئين پاسي وقف/ارپڻ واري لکت موجود آهي۔
هي لکت وچولي براهمي رسم الخط ۾ آهي:

Mahārāja Rājadhirāja Devaputra Kāṇiṣka
"عظيم بادشاهه، بادشاهن جو بادشاهه، ديوتا جو پٽ، ڪنيشڪه".[10]
مٿرا جو فن، مٿرا ميوزيم

ڪنيشڪه جي اصل بابت ٻه نظريا پيش ڪيا وڃن ٿا، ۽ ٻئي هن مفروضي تي ٻڌل آهن ته “ڪنيشڪه” نالي هڪ الڳ (مختلف) ڪنيشڪه-خاندان/سلسلو موجود هو.[3]

پهرئين نظرئي (اسٽن ڪونو جي) موجب ڪنيشڪه خوٽن (Khotan) مان هو، ۽ وِما جي دور کان پوءِ پيدا ٿيل بحرانن جي وقت ۾ قومي/نسلي اتحادي طور سڏي آندو ويو.[3] ڪونو هن ڳالهه جي حمايت تبت جي روايت سان ڪري ٿو ته لڳ ڀڳ 120ع ڌاري خوٽن مان هندستان ڏانهن ويندڙ هڪ مهم جي قيادت بادشاهه Vijayakirti سان گڏ بادشاهه Kanika ۽ Guzan جي بادشاهه ڪئي.[11][12]

رومن گهِرشمان جو ملندڙ جلندڙ نظريو اهو آهي ته ڪنيشڪه پهرين ڪشمير جو بادشاهه هو، پوءِ سڄي خاندان/سلسلي جو بالادست (suzerain) بڻيو.[3] هو مٿي ذڪر ڪيل خلاتسي لکت کي دليل بڻائي ٿو، جيڪا ممڪن آهي ته ڪوشان طاقت جي ڪشمير جي اتر-اوڀر ڪنڊ تائين پهچ جو اشارو ڏئي. هو راجترنگڻي کي به پيش ڪري ٿو، جتي ڪشمير جي ڪوشان بادشاهن جي فهرست ۾ ڪنيشڪه جو نالو هڪ سلسلي ۾ ٽئين نمبر تي آيو آهي، ۽ گڏوگڏ Hushka ۽ Jushka جا نالا به ڏنل آهن.[3] آخر ۾، ڪشمير ۾ بدھ ڌرم جي فائدي ۾ ڪنيشڪه جي سرگرمين بابت شاهدي اها صلاح ڏئي ٿي ته هو ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ هن خطي کي وڌيڪ اهميت ڏيندو هو، ۽ هن پشاور کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ ان لاءِ بڻايو ته ڪشمير جي ويجهو رهي.[3]

هو يوئه چي نسل سان تعلق رکندو هو ۽ سندس مادري/اصلي ٻولي غالباً ٽوچيرين (Tocharian) هئي.[13] ڪنيشڪه وِما ڪدفيسس جو جانشين هو؛ جنهن جي تصديق ڪوشان بادشاهن جي هڪ شاندار نسب نامي مان ٿئي ٿي، جيڪو رباطڪ لکت جي نالي سان مشهور آهي.[14][15] رباطڪ لکت ۾ ٻين ڪوشان حڪمرانن سان ڪنيشڪه جو لاڳاپو هن ريت بيان ٿيل آهي: ڪنيشڪه انهن بادشاهن جي فهرست ڏئي ٿو، جيڪي هن کان اڳ حڪمران رهيا—ڪجولا ڪدفيسس سندس پرپوٽو، وِما ٽڪٽو سندس پوٽو، وِما ڪدفيسس سندس پيءُ، ۽ پاڻ ڪنيشڪه: "بادشاهه ڪجولا ڪدفيسس (سندس) پرپوٽو لاءِ، ۽ بادشاهه وِما ٽڪٽو (سندس) پوٽو لاءِ، ۽ بادشاهه وِما ڪدفيسس (سندس) پيءُ لاءِ، ۽ *پڻ سندس لاءِ، بادشاهه ڪنيشڪه لاءِ".[16]

ڪنيشڪه جا سڪا

[سنواريو]

ڪنيشڪه جا سڪا هندستاني، يوناني، ايراني ۽ حتٰی سوميري-ايلامي ديوتاين جون تصويرون پيش ڪن ٿا؛ جيڪو سندس عقيدن ۾ مذهبي امتزاج (syncretism) کي ظاهر ڪري ٿو. دورِ حڪومت جي شروعاتي سڪن تي يوناني ٻولي ۽ رسم الخط ۾ لکتون ملن ٿيون ۽ انهن تي يوناني ديوتا ڏسجن ٿا. پوءِ وارن سڪن تي لکتون بڪٽريان (اها ايراني ٻولين مان هڪ ٻولي) ۾ ٿيون؛ جنهن کي ڪوشان غالباً ڳالهائيندا هئا، ۽ يوناني ديوتاين جي جاءِ تي لاڳاپيل ايراني ديوتا آيا. ڪنيشڪه جا سڀ سڪا—حتٰی اهي به جن تي بڪٽريان ٻوليءَ ۾ لکت آهي—ترميم ٿيل يوناني رسم الخط ۾ لکيا ويا، جنهن ۾ /š/ (sh) لاءِ هڪ اضافي اکر (Ϸ) شامل ڪيو ويو، جيئن لفظن 'Kushan' ۽ 'Kanishka' ۾.

سڪن تي بادشاهه اڪثر داڙهيءَ واري مرد جي صورت ۾ ڏيکاريل آهي، جيڪو ڊگهو ڪوٽ ۽ پيرن وٽ گڏ ٿيل پاجامو/سلوار پاتل هوندو آهي، ۽ سندس ڪلهن مان شعلن جهڙا شعاع نڪرندا ڏيکاريل آهن. هو وڏا گول بوٽ پائيندو آهي، ۽ ڊگهي تلوار سان گڏ برڇ/نيزي سان هٿياربند هوندو آهي. کيس اڪثر ننڍڙي قربانگاهه تي قرباني ڏيندي به ڏيکاريو ويو آهي. ڪنيشڪه جو اهڙو ئي لباس پهريل، چوني پٿر (limestone) جي حياتي-قد رليف (relief) جو هيٺيون حصو ڪابل ميوزيم ۾ موجود رهيو، پر طالبان جي هٿان تباهه ٿي ويو.[17]

هلينِسٽڪ مرحلو

[سنواريو]
ڪنيشڪه پهرئين جو سون جو سڪو (يوناني لکت سان) ۽ هلينِسٽڪ ديوتا هيليوس سان. (ت. 120 AD).
اڳيون پاسو (Obverse): ڪنيشڪه بيٺل، ڳرو ڪوشاني ڪوٽ ۽ ڊگها بوٽ پاتل، ڪلهن مان شعلو نڪرندڙ، کاٻي هٿ ۾ جهنڊو/نشان کڻي، قربانگاهه تي قرباني ڏيندي. يوناني لکت: ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΚΑΝΗϷΚΟΥ "[سڪو] ڪنيشڪه جو، بادشاهن جو بادشاهه".
پٺيون پاسو (Reverse): هيليوس هلينِسٽڪ انداز ۾ بيٺل، ساڄي هٿ سان دعا/برڪت جهڙو اشارو. يوناني لکت: ΗΛΙΟΣ Helios. کاٻي پاسي ڪنيشڪه جو مونوگرام (tamgha)۔

سندس دور جي شروعاتي چند سڪن تي يوناني ٻولي ۽ رسم الخط ۾ لکت ملندي آهي: ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΚΑΝΗϷΚΟΥ, سانچو:Transliteration "[سڪو] ڪنيشڪه جو، بادشاهن جو بادشاهه."
انهن شروعاتي سڪن تي يوناني نالن سان يوناني ديوتا پڻ ڏيکاريا ويا آهن:

يوناني لکتن ۾ املا ۽ نحوي جوڙجڪ جون ڪافي غلطيون به ملن ٿيون.

ايراني / هندي مرحلو

[سنواريو]

جڏهن سڪن تي ٻولي بڪٽريان ڏانهن منتقل ٿي، ته يوناني ديوتاين جي جاءِ تي ايراني ۽ هندي ديوتا اچي ويا:

صرف ڪجهه بڌ مت سان لاڳاپيل ديوتا به استعمال ٿيا:

صرف ڪجهه هندو ديوتا به استعمال ٿيا:

هندستان ۽ وچ ايشيا ۾ فتحون

[سنواريو]

ڪنيشڪه جي سلطنت يقيناً وسيع هئي. اها اتر-اولهه ۾ آمو درياھ (Amu Darya) / اوڪسَس کان اتر طرف، ڏکڻ ازبڪستان ۽ تاجڪستان تائين، ۽ اتر هندستان ۾ اوڀر-ڏکڻ طرف مٿرا تائين پکڙيل هئي (۽ رباطڪ لکت ته هُن جي پاٽلي پتر ۽ سري چمپا تائين اختيار جو به دعويٰ ڪري ٿي). سندس علائقي ۾ ڪشمير به شامل هو، جتي ڪنيشڪه جي نالي تي “ڪنيشڪپور” (اڄوڪو ڪانيسپور) نالي شهر موجود هو، جيڪو بارامولا لنگهه کان پري نه آهي ۽ اتي اڃا تائين هڪ وڏي اسٽوپا جو بنياد موجود آهي.[20][21] بدھ مت جو متن Śrīdharmapiṭakanidānasūtra—جيڪو 472ع ۾ ٿيندڙ چيني ترجمي وسيلي معلوم آهي—پاٽلي پتر تي ڪنيشڪه جي فتح جو ذڪر ڪري ٿو.[22]

وچ ايشيا تي سندس قبضي بابت ڄاڻ گهٽ پڪي آهي. هو هانسھو موجب جنرل بان چاؤ 90ع ۾ خوٽن (Khotan) ڀرسان 70,000 فوج سان هڪ ڪوشاني لشڪر سان جنگ ڪئي، جنهن جي قيادت هڪ اڻڄاتل ڪوشاني نائب حڪمران “شيه” (چيني ٻولي: 謝) ڪئي. بان چاؤ پنهنجي فتح جو دعويٰ ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته هن “ساڙيل زمين” (scorched-earth) واري حڪمت عملي سان ڪوشانن کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. ڪاشغر، خوٽن ۽ يارقند (Yarkent) جديد سنجيانگ (Xinjiang) جي تارِم وادي (Tarim Basin) ۾ چيني اثر هيٺ هئا. تارِم وادي مان ڪنيشڪه جا ڪيترائي سڪا مليا آهن.[23]

ممڪن آهي ته ڪنيشڪه پنهنجي دور ۾ پارٿي سلطنت جي حملي کي به روڪيو هجي.[24] هن جنگ جو ذڪر صرف هڪ ماخذ ۾ ملي ٿو: هڪ گم ٿيل سنسڪرت اصل جو چيني ترجمو A History of the Buddha's Successors.[25]

ڪنيشڪه ۽ بدھ مت

[سنواريو]
ڪنيشڪه پهرئين جو سون جو سڪو، جنهن تي ٻُڌ جي تصوير موجود آهي (ت. 120 AD).
اُڀ (Obv): ڪنيشڪه بيٺل، ڳرو ڪوشاني ڪوٽ ۽ ڊگها بوٽ پاتل، ڪلهن مان شعلو نڪرندڙ، کاٻي هٿ ۾ جهنڊو/نشان کڻي، ۽ قربانگاهه تي قرباني ڏيندي. ڪوشاني ٻوليءَ ۾ (يوناني رسم الخط سان؛ جنهن ۾ ڪوشاني Ϸ “ش” وارو اکر به شامل آهي) لکت: ϷΑΟΝΑΝΟϷΑΟ ΚΑΝΗϷΚΙ ΚΟϷΑΝΟ ("Shaonanoshao Kanishki Koshano"): "بادشاهن جو بادشاهه، ڪنيشڪه ڪوشان".
پٺ (Rev): ٻُڌ هلينِسٽڪ انداز ۾ بيٺل، ساڄي هٿ سان “نه ڊڄڻ” (abhaya mudra) جو اشارو، ۽ کاٻي هٿ سان پنهنجي چوليءَ/چادر جو کنڊو جهليو آهي. يوناني رسم الخط ۾ لکت: ΒΟΔΔΟ "Boddo" (يعني ٻُڌ لاءِ). ساڄي پاسي ڪنيشڪه جو مونوگرام (tamgha)۔

بدھ مت جي روايتن ۾ ڪنيشڪه کي انتهائي اهميت حاصل آهي. جيتوڻيڪ هو پاڻ بدھ مت ۾ باقاعدي داخل/مبدل نه ٿيو، پر هن ان جي تعليمات جي همت افزائي ڪئي ۽ شاهانه سرپرستي مهيا ڪئي.[28]:201 خاص طور تي، هن ڪشمير ۾ چَوٿين بدھ ڪائونسل جو انتظام ڪيو ۽ هو ڪائونسل جو سربراهه پڻ هو.[29]:76 اها ڪائونسل وَسوميتر (Vasumitra) ۽ اَشوگهوشَ (Ashwaghosha) جي صدارت هيٺ ٿي. سندس زماني ۾ ٻُڌ جون تصويرون “32 جسمي نشانين” جي بنياد تي ٺاهيون ويون.[وضاحت گهربل]

هن گنڌارا واري گريڪو-بدھ فن جي اسڪول ۽ مٿرا واري فنّي اسڪول—ٻنهي جي همت افزائي ڪئي (ڪوشاني حڪمرانيءَ ۾ مذهبي ميل ميلاپ/امتزاج نمايان هو). ڪنيشڪه ذاتي طور تي بدھ مت ۽ فارسي (ايراني) وصفن ٻنهي ڏانهن لاڙو رکندو نظر اچي ٿو، پر هن بدھ مت کي ترجيح ڏني—جنهن جو ثبوت ڪوشان سلطنت بابت مختلف ڪتابن ۾ سندس بدھ تعليمات سان وابستگي ۽ عبادتي اندازن جي بيانن مان ورتو وڃي ٿو.

بدھ فنِ تعمير (architecture) ۾ سندس سڀ کان وڏي خدمت ڪنيشڪه اسٽوپا هئي، جيڪا پُروشا پورَ (Purushapura)، اڄوڪي پشاور ۾ هئي. 1908–1909ع ۾ جڏهن آثارِقديمه وارن ان جو بنياد ٻيهر دريافت ڪيو ته انهن اندازو لڳايو ته هن اسٽوپا جو قطر 286 فُٽ (87 ميٽر) هو. چيني ياتري جهڙوڪ شوانزانگ (Xuanzang) جون روايتون ٻڌائن ٿيون ته ان جي اوچائي 600 کان 700 (چيني) “فُٽ” (= لڳ ڀڳ 180–210 ميٽر يا 591–689 فُٽ) هئي ۽ اها جواهرن سان ڍڪيل هئي.[30]

چيو وڃي ٿو ته ڪنيشڪه بدھ عالم اَشوگهوشَ (Ashvaghosha) سان خاص ويجهڙائي رکندو هو، جيڪو سندس پوئين دور ۾ مذهبي صلاحڪار بڻيو.

بدھ سڪا-سازي

[سنواريو]

ڪنيشڪه جا بدھ مت سان لاڳاپيل سڪا ڀيٽ ۾ تمام گهٽ ملن ٿا (ڪنيشڪه جي سڃاتل سڪن جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ). ڪيترن سڪن تي اُڀ پاسي ڪنيشڪه ۽ پٺ پاسي بيٺل ٻُڌ ڏيکاريل آهي. ڪجهه سڪن تي شاڪيامُني ٻُڌ ۽ ميتريا (Maitreya) پڻ نظر اچن ٿا. ڪنيشڪه جي ٻين سڪن وانگر، هتي به ڊيزائن ڪجهه کَرو/سڌو سادو آهي ۽ تناسب گهڻو درست نه هوندو؛ ٻُڌ جي تصوير ڪڏهن ڪڏهن وڌايل لڳندي آهي—ڪن وڏا ۽ پير ڦهليل، ڪوشاني بادشاهه جي تصويرن جهڙي انداز سان.

ڪنيشڪه جي بدھ سڪن جون ٽي قسمن جون شڪلون سڃاتل آهن:

بيٺل ٻُڌ

[سنواريو]
ڪنيشڪه جي سڪن تي ٻُڌ جي تصوير، جيڪا مانڊورلا (mandorla) اندر ڏيکاريل آهي. مانڊورلا کي عام طرح گنڌارا فن ۾ دير سان پيدا ٿيل ارتقا سمجهيو وڃي ٿو.[31]

سون ۾ ٻُڌ وارا فقط ڇهه ڪوشاني سڪا معلوم آهن (ڇهون سڪو هڪ قديم زيور جو مرڪزي حصو آهي، جنهن ۾ ڪنيشڪه-ٻُڌ واري سڪي جي چوڌاري دل جي شڪل وارا ياقوت لڳل آهن). اهي سڀ سڪا ڪنيشڪه پهرئين جي دور ۾ سون ۾ ٽڪيا ويا ۽ ٻه مختلف وزن/قدرن ۾ آهن: هڪ دينار لڳ ڀڳ 8 گرام (رومن اوريوس (aureus) جي لڳ ڀڳ)، ۽ هڪ چوٿون دينار لڳ ڀڳ 2 گرام (سائيز ۾ اوٻول جهڙو).

ٻُڌ کي راهبي لباس ۾ ڏيکاريو ويو آهي: اَنتراواسڪ (antaravasaka)، اُتراسنگ، ۽ مٿيون چادر سَنگهاٽي.

ڪن تمام وڏا ۽ ڊگها آهن—شايد سڪي جي ننڍڙي سائيز سبب علامتي طور وڌائي ڏيکاريا ويا—پر اهڙي شڪل 3هين–4هين صدي عيسويءَ جي (گنڌارا) بعد وارن بدھ بتن ۾ به ڏسجي ٿي. مٿي تي گهڻو وار/ٽاپ-ناٽ (topknot) اُشنِيش (usnisha) کي ڍڪي ٿو؛ جيڪو اڪثر گهڻو اسٽيلايزڊ، وڪوڙيل يا گولائي واري صورت ۾ آهي ۽ گنڌارا جي بعد وارن بتن ۾ به ملي ٿو.

عام طور تي هنن سڪن تي ٻُڌ جي تصوير اڳئين گنڌارا مجسمن جي قدرتي/هلينِسٽڪ انداز کان وڌيڪ علامتي آهي. ڪيترن ڊزائنن ۾ مونڇون به نظر اچن ٿيون. ساڄي هٿ جي هٿڙيءَ تي چَڪرا جو نشان، ۽ ماتهي تي اُرنا (urna) جو نشان ڏيکاريل آهي. ٻُڌ جي چوڌاري هڪ، ٻه يا ٽي ليڪون رکندڙ هالو/نوراني دائرو (aureola) پڻ ڏسجي ٿو.

سڪن تي ٻُڌ جو لباس جيڪو ٻنهي ڪلهن کي ڍڪي ٿو، اهو مٿرا کان وڌيڪ گنڌارا واري نموني ڏانهن اشارو ڪري ٿو.

“شاڪيامُني ٻُڌ”

[سنواريو]
ڪنيشڪه جي سڪن تي “شاڪيامُني ٻُڌ” (لکت: ϷΑΚΑΜΑΝΟ ΒΟΔΔΟ "شاڪامانو ٻڊو") جون تصويرون.

شاڪيامُني ٻُڌ (لکت “شاڪامانو بودو ”، يعني شاڪيامُني ٻُڌ—تاريخي ٻُڌ سڌارٿ گوتم جو ٻيو نالو) سامهون بيٺل آهي؛ کاٻو هٿ ڪمر تي، ۽ ساڄي هٿ سان “اabhaya mudra” (نه ڊڄڻ وارو اشارو) ٺاهي ٿو. اهي سڀ سڪا رڳو ٽامي/ڪانسوءَ ۾ ملن ٿا ۽ اڪثر گهڻو گھِسجي ويل هوندا آهن.

شاڪيامُني واري تصوير ۾ لباس، “ٻُڌ” واري سڪن جي ڀيٽ ۾ هلڪو آهي ۽ جسم جو آئوٽ لائين لڳ ڀڳ شفاف انداز ۾ نظر اچي ٿو. هي غالباً راهبي لباس جا پهريان ٻه تهه آهن: اَنتراواسڪ ۽ اُتراسنگ. سندس لباس کاٻي هٿ تي فولڊ ٿيل به ڏيکاريل آهي (مٿي وارن سڪن وانگر کاٻي هٿ ۾ جهليل نه)، ۽ هيءَ خاصيت بيماران صندوق ۾ به ملي ٿي ۽ شايد اسڪارف جهڙي اُتتريه ڏانهن اشارو ڪري ٿي. مٿي وار/ٽاپ-ناٽ اُشنِيش کي ڍڪي ٿو، ۽ سر جي چوڌاري سادو يا ٻيڻو هالو (ڪڏهن شعاعن سان) موجود آهي.

“ميتريا ٻُڌ”

[سنواريو]
ڪنيشڪه جي سڪن تي “ميتريا” (لکت: ΜΕΤΡΑΓΟ ΒΟΔΔΟ "Metrago Boddo") جون تصويرون.

ٻوڌ ستوا ميتريا (لکت “Metrago Boudo”) تخت تي آلٿ پالٿ ويٺل آهي، پاڻيءَ جو لوٽو جهليل اٿس، ۽ “abhaya mudra” به ٺاهي ٿو. اهي سڪا فقط ٽامي/ڪانسوءَ ۾ معلوم آهن ۽ اڪثر گهڻو گھِسجي ويل آهن. جيڪي سڀ کان صاف سڪا آهن، انهن ۾ ميتريا جي ٻانهن تي هندي شهزادن واريون بازوبنديون نظر اچن ٿيون—هيءَ خاصيت ميتريا جي مجسمن ۾ عام آهي. تخت تي ننڍڙا ٿنڀا جهڙا نقش پڻ آهن، جنهن مان لڳي ٿو ته سڪن تي ميتريا جي تصوير سڌيءَ طرح اڳ ۾ موجود مجسمن تان ورتي وئي هوندي.

ميتريا لاءِ “Buddha” (ٻُڌ) جو لقب درست نه آهي، ڇو⁠ته هو بڌ ستوا آهي (يعني مستقبل جو ٻُڌ).

هنن ٽنهي قسمن جي تصويري انداز (iconography) جو انداز ڪنيشڪه جي ٻين ديوتاين وارن سڪن کان گهڻو مختلف آهي. جتي ٻين ديوتاين کي گهڻو ڪري پاسيرو ڏيکاريو ويو آهي، اتي بدھ تصويرون سامهون رخ سان آهن—ممڪن آهي ته اهي هم⁠زمان (contemporary) سامهون رخ وارن مجسمن تان نقل ڪيل هجن.[32] ٻُڌ ۽ شاڪيامُني—ٻنهي جي لباس ۾ ٻئي ڪلها ڍڪيل آهن، جنهن مان لڳي ٿو ته ماڊل طور استعمال ٿيل مجسما گنڌارا اسڪول جا هئا، نه ڪي مٿرا اسڪول جا.

ڪنيشڪه جي دور ۾ بدھ مجسما

[سنواريو]

ڪيترا بدھ مجسما سڌيءَ طرح ڪنيشڪه جي دور سان لاڳاپيل آهن؛ مثال طور مٿرا فن جا ڪيترائي بودھ ستوا مجسما. جڏهن⁠ته گنڌارا جا ڪجهه مجسما اهڙي دور جي تاريخ سان گڏ لکت رکن ٿا، جنهن کي هاڻي يَوانا دور (Yavana era) سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو 186 کان 175 ق.م. کان شروع ٿيندو هو.[33]

ڪنيشڪه جي دور جي تاريخ-واري مجسما

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Gakkai, Soka (2009-01-01) (en ۾). Dictionary of Buddhism. Motilal Banarsidass. pp. 328. ISBN 978-81-208-3334-0. https://books.google.com/books?id=mKMvEAAAQBAJ&pg=PA328. "هڪ اثرائتي راءِ موجب، ڪنيشڪه ختن ۾ ڄائو هو ۽ هو ڪوشان سلطنت جي باني ڪجولا ڪدفيسس ۽ سندس جانشين وِما ڪدفيسس جي خانداني نسل کان مختلف خاندان سان تعلق رکندو هو۔"
  2. ↑ Daniélou, Alain (2003-02-11) (en ۾). A Brief History of India. Simon and Schuster. pp. 109. ISBN 978-1-59477-794-3. https://books.google.com/books?id=xlwoDwAAQBAJ&pg=PT109. "چيني ذريعن موجب، ڪنيشڪا اصل ۾ ختن مان آيل هو ۽ هو يُوئه چي قبيلن مان هڪ ننڍڙي شاخ سان واسطو رکندو هو۔"
  3. 1 2 3 4 5 6 7 Rosenfield, John M. (1967) (en ۾). The Dynasty Arts of the Kushans. University of California Press. pp. 40–41. https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA40. "ڪنيشڪه بابت ٻه اڻتصدیق/غير يقيني نظريا موجود آهن ته هو “شاونهانوشاهو” (بادشاهن جو بادشاهه) جي حيثيت سان اقتدار سنڀالڻ کان اڳ ڪوشان سلطنت جي ڪناري وارن علائقن ۾ حڪمراني ڪندو رهيو. ٻئي نظريا هن مفروضي تي ٻڌل آهن ته “ڪنيشڪه” نالي هڪ جدا ڪنيشڪه-خاندان موجود هو. پهريون (اسٽن ڪونو جو) اهو آهي ته ڪنيشڪه خوٽن مان هو، ۽ وِما جي دور کان پوءِ پيدا ٿيل افراتفري/مشڪلاتن جي زماني ۾ قومي/نسلي اتحادي طور سڏي آندو ويو. ڪونو هن نظرئي جي حمايت تبت جي روايت سان ڪري ٿو ته لڳ ڀڳ 120ع ڌاري خوٽن مان هندستان ڏانهن ويندڙ هڪ مهم جي قيادت بادشاهه “وجيئڪيرتي” سان گڏ بادشاهه “ڪنيڪا” ۽ “گوزان” جي بادشاهه ڪئي. رومن گهِرشمان جو ملندڙ جلندڙ نظريو اهو آهي ته ڪنيشڪه پهرين ڪشمير جو بادشاهه هو، پوءِ سڄي خاندان/سلسلي جو بالادست (سُزرين) ٿيو. هو مٿي ذڪر ڪيل خلاتسي لکت (Khalatse epigraph) کي دليل بڻائي ٿو، جيڪا ممڪن آهي ته ڪوشان طاقت جي ڪشمير جي اتر-اوڀر ڪنڊ تائين پهچ جو اشارو ڏئي. هو راجترنگڻي کي به پيش ڪري ٿو، جتي ڪشمير جي [ڪوشان] بادشاهن جي فهرست ۾ ڪنيشڪه جو نالو هڪ سلسلي ۾ ٽئين نمبر تي آيو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اتي هن کان اڳ به (هُشڪه ۽ جُشڪه) حڪمران هئا. آخر ۾، ڪشمير ۾ بدھ ڌرم جي فائدي ۾ ڪنيشڪه جي سرگرمين بابت شاهدي اها صلاح ڏئي ٿي ته هو ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ هن خطي کي وڌيڪ اهميت ڏيندو هو، ۽ هن پشاور کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ ان لاءِ بڻايو ته ڪشمير جي ويجهو رهي."
  4. ↑ B.N. Mukhjerjee, Shāh-jī-kī-ḍherī Casket Inscription, The British Museum Quarterly, Vol. 28, No. 1/2 (Summer, 1964), pp. 39–46<ref> ڪنشڪ اعظم به چيو وڃي ٿو، <ref>"The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣâṇas". Harry Falk. Silk Road Art and Archaeology VII.
  5. ↑ Bracey, Robert (2017). "The Date of Kanishka since 1960 (Indian Historical Review, 2017, 44(1), 1–41)" (en ۾). Indian Historical Review 44: 1–41. https://www.academia.edu/32448882.
  6. ↑ Dutt, Romesh C. (2008-01-01) (en ۾). History of India, in Nine Volumes: Vol. I - From the Earliest Times to the Sixth Century B.C.. Cosimo, Inc.. pp. 321–322. ISBN 978-1-60520-490-1. https://books.google.com/books?id=zigfknEXEe0C&pg=PA321. "ڪنيشڪا ڪشمير فتح ڪيو. ڪنيشڪا جي وسيع سلطنت ڪابل، يارقند ۽ ختن تائين پکڙيل هئي؛ ڪشمير ۽ راجپوتانا مٿان سندس حڪمراني هئي، ۽ سڄي پنجاب مان ٿيندي ڏکڻ ۾ گجرات ۽ سنڌ تائين، ۽ اوڀر ۾ آگري تائين پهتل هئي؛ ايتري قدر جو چين به سندس درٻار ڏانهن يرغمال موڪليا. ڪنيشڪا اترين ٻڌمت جو انتهائي عقيدتمند هو، ۽ هن پنج سؤ ڀڪشوئن جو هڪ وڏو اجتماع (ڪائونسل) پڻ سڏايو."
  7. ↑ Dahiya, Poonam Dalal (2017-09-15) (en ۾). ANCIENT AND MEDIEVAL INDIA EBOOK. McGraw-Hill Education. pp. 278–281. ISBN 978-93-5260-673-3. https://books.google.com/books?id=tbU6DwAAQBAJ.
  8. ↑ شروعات ۾ ڪوشانن انتظامي مقصدن لاءِ يوناني ٻولي استعمال ڪئي، پر ٿوري ئي عرصي کان پوءِ باختري ٻولي اختيار ڪئي. باختري ٻوليءَ ۾ لکيل رباطڪ لکت، جيڪا 1993ع ۾ دريافت ٿي ۽ 2000ع ۾ پڙهي وئي، ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته ڪوشان بادشاهه ڪنيسڪا اعظم (ت. 127 عيسوي) انتظامي ٻولي طور يوناني (آئوني) کي ڇڏي باختري، جنهن کي “آريه ٻولي” چيو ويو، اختيار ڪئي. — هيري فالڪ (2001)، «Sphujiddhvaja جو يگ ۽ ڪوشانن جو دور»، *Silk Road Art and Archaeology*، جلد VII، ص. 133۔
  9. ↑ Falk (2001), pp. 121–136. Falk (2004), pp. 167–176
  10. ↑ Puri, Baij Nath (1965) (en ۾). India under the Kushāṇas. Bharatiya Vidya Bhavan. https://books.google.com/books?id=bxZuAAAAMAAJ.
  11. ↑ Gakkai, Soka (2009-01-01) (en ۾). Dictionary of Buddhism. Motilal Banarsidass. pp. 328. ISBN 978-81-208-3334-0. https://books.google.com/books?id=mKMvEAAAQBAJ&dq=kanishka+born+khotan&pg=PA328. "هڪ اثرائتي راءِ موجب، هو خوٽن ۾ ڄائو هو ۽ هو ڪوشان خاندان جي باني ڪجولا ڪدفيسس ۽ سندس جانشين وِما ڪدفيسس جي خانداني نسل کان مختلف خانداني سلسلي سان تعلق رکندو هو۔"
  12. ↑ Daniélou, Alain (2003-02-11) (en ۾). A Brief History of India. Simon and Schuster. pp. 109. ISBN 978-1-59477-794-3. https://books.google.com/books?id=xlwoDwAAQBAJ&dq=kanishka+died+khotan&pg=PT109. "چيني ذريعن موجب، ڪنيشڪه اصل ۾ خوٽن مان آيل هو ۽ هو يُوئه چي قبيلن مان هڪ ننڍڙي شاخ سان واسطو رکندو هو۔"
  13. ↑ Findeisen, Raoul David; Isay, Gad C.; Katz-Goehr, Amira (2009) (en ۾). At Home in Many Worlds: Reading, Writing and Translating from Chinese and Jewish Cultures : Essays in Honour of Irene Eber. Otto Harrassowitz Verlag. p. 138. ISBN 978-3-447-06135-3. https://books.google.com/books?id=Esz2vwNkzNMC&pg=PA138.
  14. ↑ Sims-Williams and Cribb (1995/6), pp. 75–142.
  15. ↑ Sims-Williams (1998), pp. 79–83.
  16. ↑ Sims-Williams and Cribb (1995/6), p. 80.
  17. ↑ Wood (2002), illus. p. 39.
  18. ↑ Sims-Williams (online) Encyclopedia Iranica.
  19. ↑ H. Humbach, 1975, pp. 402–408. K. Tanabe, 1997, p. 277, M. Carter, 1995, p. 152. J. Cribb, 1997, p. 40. References cited in De l'Indus à l'Oxus.
  20. ↑ (en ۾) Indian History. Allied Publishers. 1988. pp. 301. ISBN 978-81-8424-568-4. https://books.google.com/books?id=MazdaWXQFuQC&pg=PA301.
  21. ↑ Parashar, Parmanand (2004) (en ۾). Kashmir The Paradise Of Asia. Sarup & Sons. pp. 260. ISBN 978-81-7625-518-9. https://books.google.com/books?id=gylNFls7xxoC&pg=PA260.
  22. ↑ Puri 1999258.
  23. ↑ Hill (2009), p. 11.
  24. ↑ Ghirshman, Roman (1965). Iran: From the earliest times to the Islamic conquest. Baltimore: Penguin Books. p. 262. ISBN 978-0-14-020239-7. https://archive.org/details/iranfromearliest0000ghir/page/261/mode/1up.
  25. ↑ Bang, Peter Fibiger; Bayly, C. A.; Scheidel, Walter, eds (2021). "The Kushan Empire" (en ۾). The Oxford World History of Empire: Volume Two: The History of Empires. Oxford University Press. pp. 325–346 (at 339). doi:10.1093/oso/9780197532768.003.0011. ISBN 978-0-19-753278-2. https://books.google.com/books?id=6GkLEAAAQBAJ&pg=PA339.
  26. ↑ Lo Muzio, Ciro (2012). "Remarks on the Paintings from the Buddhist Monastery of Fayaz Tepe (Southern Uzbekistan)". Bulletin of the Asia Institute 22: 189–206. https://www.academia.edu/3586155.
  27. ↑ "Samatata coin", British Museum۔
  28. ↑ Khodadad Rezakhani (2017). "From the Kushans to the Western Turks". in Touraj Daryaee. King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE). Ancient Iran Series. 4. Brill. p. 201. doi:10.1163/9789004460645_010. ISBN 978-90-04-46064-5. "Kanishka, known as the Great (....) He is also known through mentions of him in many Indian epic and religious sources, where he is associated with the spread of Buddhism in Central Asia (Bivar 1983: 190f; Staviskij 1986: 201-215). Despite this concentration on his support of Buddhism, however, he appears to have been a ruler more akin to Constantine the Great than Theodosius the Great, in that he did not himself convert to Buddhism, rather rendering his support to the religion (Stavinskij 1986: 215-229; Grenet 2006)."
  29. ↑ M. Saleem Beg (2020). "Sacred Architecture of Kashmir: Language of Identity". Social Scientist 48 (7/8): 75–80. ISSN 0970-0293.
  30. ↑ Dobbins (1971).
  31. ↑ "In Gandhara the appearance of a halo surrounding an entire figure occurs only in the latest phases of artistic production, in the fifth and sixth centuries. By this time in Afghanistan the halo/mandorla had become quite common and is the format that took hold at Central Asian Buddhist sites." in "Metropolitan Museum of Art", metmuseum.org۔
  32. ↑ The Crossroads of Asia, p. 201. (Full [حوالو گهربل] here.)
  33. 1 2 3 Rhi, Juhyung (2017). Problems of Chronology in Gandharan. Positioning Gandharan Buddhas in Chronology. Oxford: Archaeopress Archaeology. pp. 35–51. http://www.carc.ox.ac.uk/PublicFiles/media/Final%20e-version%20Problems%20of%20Chronology%20in%20Gandharan%20Art.pdf.سانچو:Free access
  34. ↑ Epigraphia Indica 8 p. 179
  35. ↑ FUSSMAN, Gérard (1974). "Documents Epigraphiques Kouchans". Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient 61: 54–57. doi:10.3406/befeo.1974.5193. ISSN 0336-1519.
  36. ↑ Rhi, Juhyung (en ۾). Identifying Several Visual Types of Gandharan Buddha Images. Archives of Asian Art 58 (2008).. pp. 53–56. https://www.academia.edu/7976078.
  37. ↑ The Classical Art Research Centre, University of Oxford (2018). Problems of Chronology in Gandhāran Art: Proceedings of the First International Workshop of the Gandhāra Connections Project, University of Oxford, 23rd-24th March, 2017. Archaeopress. p. 45, notes 28, 29. https://archive.org/details/ProblemsOfChronologyInGandharanArt.
  38. ↑ Sircar, Dineschandra (1971) (en ۾). Studies in the Religious Life of Ancient and Medieval India. Motilal Banarsidass Publ.. ISBN 978-81-208-2790-5. https://books.google.com/books?id=mh1y1eMgGBMC&pg=PA134.
  39. ↑ Sastri, H. krishna (1923). Epigraphia Indica Vol-17. pp. 11–15. https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70170.
  40. ↑ Luders, Heinrich (1961). Mathura Inscriptions. pp. 148–149. https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.201093.
    "https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ڪنشڪ&oldid=348090" تان ورتل