ڪم (انساني سرگرمي)

ٻي مهاڀاري جنگ دوران 1942ع ۾ ٽيڪساس جو هڪ هوائي جهاز جو پورهيت.

ڪم يا پورهيو (Work or labor) انهن ارادي سرگرمين کي چيو ويندو آهي جيڪي فرد پنهنجي ضرورتن، خواهشن، يا ٻين فردن ۽ تنظيمن جي گهرجن کي پورو ڪرڻ لاءِ سرانجام ڏيندا آهن. معاشيات ۾، ڪم کي انساني پورهيو سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پيداوار جي ٻين عنصرن سان ملي ڪري ڪنهن معيشت ۾ شين ۽ خدمتن جي تخليق ۾ حصو وٺندو آهي. معياري معاشي نظريي ۾، ڪم يا پورهيو هڪ خدمت (service) آهي.

ڪم هر انساني سماج ۾ موجود رهيو آهي، چاهي اهو پگهاردار هجي يا مفت ڪم. هي شڪار ڪندڙ گروهن ۾ هٿن سان قدرتي وسيلا گڏ ڪرڻ کان وٺي، زرعي، صنعتي، يا بعد از صنعتي سماج ۾ پيچيده ٽيڪنالاجي هلائڻ تائين مختلف شڪلين ۾ موجود آهي. ڪنهن فرد جي ڪم ۾ باقاعده شرڪت کي ان جو پيشو يا نوڪري چيو ويندو آهي. ڪم جي لاءِ مخصوص مهارتن، اوزارن ۽ ٻين وسيلن جي ضرورت هوندي آهي. انسان پورهئي جي تنظيم لاءِ مختلف ادارا جوڙيا آهن، جهڙوڪ سرڪاري پروگرام، غير منافع بخش تنظيمون، ڪوآپريٽو ۽ ڪارپوريشنون.

تاريخي طور تي مختلف ثقافتن ۾ ڪم جي باري ۾ مختلف رويي جو اظهار ڪيو ويو آهي. ڪي ثقافتون ڪم کي سماجي حيثيت سان منسوب ڪن ٿيون ۽ پيشيورانہ مهارتن ذريعي ماڻهن کي ڪيريئر فراهم ڪن ٿيون. تاريخ ۾ ڪم هميشه طاقت، طبقاتي نظام، روايتن ۽ حقن سان ڳنڍيل رهيو آهي. ان ڪري، پورهئي جي ورهاست (division of labour) سماجي سائنسن ۾ هڪ اهم موضوع آهي.

ڪجهه ماڻهن پورهئي جي نظام تي تنقيد پڻ ڪئي آهي ۽ ان کي گهٽ ڪرڻ يا ختم ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي آهي، مثال طور پال لافارگ پنهنجي ڪتاب The Right to Be Lazy ۾، يا ڊيوڊ گريبر پنهنجي ڪتاب Bullshit Jobs ۾. معاشي ضرورتن لاءِ پوري زندگي ڪم ڪرڻ جي مجبوري کي ختم ڪرڻ لاءِ ريٽائرمينٽ ۽ عالمي بنيادي آمدني (universal basic income) جهڙا تصور سامهون آيا آهن.

بيان

اٽليءَ جي شهر ڪيپري ۾ هڪ موچي جتا ٺاهيندي.

ڪم ڪيتريون ئي شڪليون وٺي سگهي ٿو، جيڪي ماحول، اوزارن ۽ مقصدن جي لحاظ کان مختلف ٿين ٿيون. هي اصطلاح هر قسم جي پيداواري سرگرمين کي شامل ڪري ٿو، بشمول نوڪري، گهريلو ڪم، رضاڪارانہ خدمت ۽ تخليقي ڪم.

ڪنهن سرگرميءَ کي 'ڪم' قرار ڏيڻ اڪثر حوالي (context) تي ٻڌل هوندو آهي. مثال طور، هڪ پيشيور رانديگر لاءِ راند هڪ نوڪري آهي، پر هڪ عام ماڻهوءَ لاءِ اهو صرف هڪ شوق (hobby) آهي. اهڙي طرح، پنهنجي ذات جي سنڀال يا ذاتي سينگار کي عام طور تي 'ڪم' نه سمجهيو ويندو آهي.

تاريخ

فائل:SpallingLge cropped.jpg

1858ع ۾ روايتي اوزارن سان پٿر ڪٽيندڙ پورهيت عورتون.

انسانن پنهنجي ڪم جي عادتن کي وقت سان گڏ تبديل ڪيو آهي. انسان ڏينهن جو ڪم ڪندڙ جاندار آهن، پر ڪجهه پيشيور ماڻهو رات جي شفٽ ۾ به ڪم ڪندا آهن. شڪاري سماج ۾ ڪم جي شدت موسم ۽ جانورن جي دستيابيءَ تي ٻڌل هوندي هئي. زراعت جي شروعات سان ڪم وڌيڪ مستحڪم ٿيو، پر اهو اڃا به موسمن جي تابع هو.

صنعتي انقلاب دوران مشينن جي رفتار سان گڏ هلڻ لاءِ پورهيتن تي دٻاءُ وڌيو، جنهن کانپوءِ ڪم جي ڪلاڪن ۽ پورهيتن جي عمر بابت قانون سازي ڪئي وئي. 2024ع جي هڪ اڀياس موجب، آمريڪا ۾ موجوده نوڪرين جي اڪثريت انهن پيشڻ تي ٻڌل آهي جيڪي 1940ع کان پوءِ متعارف ٿيا آهن.

ڪم جا قسم

پڻ ڏسو: Lists of occupations

معاشيات ۾ ڪم کي ٽن وڏن شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي:

• بنيادي شعبو (Primary sector): ماحول مان کاڌو ۽ خام مال حاصل ڪرڻ.
• ثانوي شعبو (Secondary sector): شين جي تياري ۽ صنعتي پيداوار.
• ٽيون شعبو (Tertiary sector): خدمتون فراهم ڪرڻ (Services).

انجنيئر ميري جيڪسن 1980ع ۾ ناسا (NASA) ۾ ڪم ڪندي.

ان کان علاوه، ڪم کي مهارت جي بنياد تي (شاگرد، ڪاريگر، استاد) يا سماجي حيثيت جي بنياد تي (ذهني ڪم بمقابله جسماني پورهيو) به ورهايو ويندو آهي.

اوزار ۽ ٽيڪنالاجي

اوزارن جو استعمال انساني ارتقا جو مرڪزي حصو رهيو آهي. ننڍن هٿوڙن کان وٺي پيچيده مشينن تائين، ٽيڪنالاجي انسان جي جسماني ڪم کي آسان بڻايو آهي. 20هين صديءَ ۾ ڪمپيوٽر جي ايجاد ذهني ڪم جي خودڪاريءَ (automation) ۾ انقلاب آندو. 21هين صديءَ ۾ مشين لرننگ ۽ روبوٽڪس هن سلسلي کي اڳتي وڌائي رهيا آهن.

سماج ۾ ڪم جي اهميت

ڪنهن به وڏي منصوبي لاءِ ماڻهن جي پاڻ ۾ تعاون ۽ تنظيم جي ضرورت هوندي آهي. صنعتي سماجن ۾ پورهيت يونينون هڪ اهم ڪردار ادا ڪنديون آهن، جيڪي پورهيتن جي حقن ۽ بهتر پگهارن لاءِ مالڪن سان ڳالهيون ڪنديون آهن.

مختلف سماج ڪم کي اخلاقي طور به ڏسندا آهن. ميڪس ويبر جو خيال هو ته يورپي سرمائيداري نظام جي پويان "پروٽيسٽنٽ ورڪ ايٿڪ" (Protestant work ethic) جو وڏو هٿ هو، جنهن ۾ محنت کي هڪ نيڪي سمجهيو ويندو هو.