مواد ڏانھن هلو

ڪراچيءَ جي ثقافت

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان

ڪراچي جي ثقافتي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ پنج هزار سال پراڻي آهي، جيڪا ٽين هزاري قبل مسيح ۾ سنڌو تهذيب جي اڀرڻ تائين وڃي پهچي ٿي.[حوالو گهربل] ابتدائي ثقافت گهڻو ڪري نيو ليٿڪ (Neolithic) هئي، جنهن جي خاصيت ننڍڙن اوزارن ۽ قيمتي پٿرن جو وڏي پيماني تي استعمال هئي. ڪراچي جي آس پاس ملي آيل ڪيتريون ئي ميگاليٿڪ (megalithic) عرب قبرون جزيره نما عرب مان اهم ميگاليٿڪ سرگرمين جي نشاندهي ڪن ٿيون.[1]

ڪراچي جي تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪراچي جي تاريخ
ڪراچي شهر جو هڪ حصو، مٽيءَ جي گهرن سان؛ اٺ ۽ ڳوٺاڻا اڳيان نظر اچن ٿا. اپريل 1851ع

مورخن ڪراچي کي ڪروڪولا (Krokola) سڏيو آهي، جنهن جو لفظي مطلب آهي "واڳن جي پوڄا جي جاءِ". لڳ ڀڳ 1558ع جي ڀرپاسي، ڪراچي لڳ ڀڳ 24 مڇي ماريندڙ ڳوٺن جو هڪ مجموعو هو، جنهن کي ڪولاچي يا ڪلاتي سڏيو ويندو هو. هيءَ ننڍڙي وسندي تڏهن مالامال ٿي جڏهن سيٺ ڀوڄومل 1729ع ۾ لياري ندي جي کاٻي ڪناري تي هڪ ننڍڙي شهر جو بنياد رکيو. 1793ع دوران، ڪلهوڙا خاندان جي حاڪمن هن بندرگاهه کي منافعي جي هڪ ذريعي طور ڏٺو. بعد ۾، 1839ع ۾، انگريزن منوڙو قلعي تي قبضو ڪيو، جنهن سان هي شهر برطانوي راڄ هيٺ اچي ويو.[2]

جديد بندرگاهه وارو شهر ڪراچي 19هين صدي ۾ برطانوي راڄ جي اختيارين ترقي ڏياريو. 1947ع ۾ پاڪستان جي آزاديءَ وقت، هن شهر کي قومي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو، جنهن کانپوءِ هتي هندستان مان لڏي آيل اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن (اردو مہاجر قوم) جي آبادڪاري ٿي، جنهن شهر جي آبادي ۽ معيشت ٻنهي کي وڌايو.

ورثو

[سنواريو]

1947ع کان پوءِ ڪراچي جو ثقافتي ورثو گهڻو ڪري اردو ڳالهائيندڙ مهاجر برادري، انهن جي اردو ٻولي، لباس (ڪرتا پاجاما، شيرواني)، تعليم ۽ کاڌن (نہاري، برياني، ڪباب، حليم) تي ٻڌل آهي.

ان جي اڳوڻي ورثي ۾ ڪولاچي جو ڪن جي ڪهاڻي شامل آهي، جنهن ۾ مورڙو ميربحر پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪندي ان خوفناڪ مانگر مڇ (شارڪ) کي ماريو هو، جنهن سندس ڇهن ڀائرن کي شڪار ڪيو هو.[حوالو گهربل]

ڪراچي ۽ ان جي آس پاس ڪيتريون ئي ثقافتي جايون ڪراچي جي شاندار ماضي جي شاهدي ڏين ٿيون. تازو ئي سالن ۾ شهر ۾ سنڌي آبادي ۾ پڻ وڏو اضافو ٿيو آهي.

واڳو ڏر (WAGU DARR)، جيڪو واڳن جي رهڻ لاءِ هڪ غار وانگر آهي، ڪورنگي جي ويجهو چشمو ڳوٺ ۾ واقع آهي. هتي هڪ قدرتي مٺي پاڻي جو چشمو سڄو سال وهندو رهي ٿو. هي منگهوپير وانگر واڳن جي پوڄا جو مرڪز پڻ آهي، جتي ماڻهو واڳن کي گوشت ڏيندا آهن ۽ چمڙي جي بيمارين جي علاج لاءِ گرم ۽ سرد گندرف واري پاڻيءَ سان وهنجندا آهن. رتو ڪوٽ جا کنڊرات ڪورنگي ڪريڪ ۾ واقع آهن. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هي قلعو ديبل (ڀنڀور) جي بندرگاهه جي همعصر وسندي هئي، جنهن کي محمد بن قاسم 712ع ۾ فتح ڪيو هو. هتي پڪل مٽيءَ جا گولا (جيڪي منجنيق ۾ استعمال ٿيندا هئا)، شيشي جون ٽائلس ۽ ٻيون قديم شيون پکڙيل ملن ٿيون. چوڪنڊي جو قبرستان، جيڪو 17هين ۽ 18هين صديءَ جو هڪ محفوظ ٿيل تاريخي يادگار آهي، ۽ ملير جي ميمڻ ڳوٺ ويجهو بلوچن جون قبرون پٿر تي ٿيل چٽساليءَ جو بهترين نمونو آهن.

موکي ۽ متارا (لوڪ ڪهاڻيءَ جي نالي پٺيان) هڪ ٻيو ثقافتي ماڳ آهي جيڪو گڏاپ ويجهو ناراٿر ٽڪريءَ تي واقع آهي. هي ماڳ قديم ديبل بندرگاهه کان وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ قديم رستي تي آهي. موکي ۽ متارا جي لوڪ ڪهاڻي سنڌ جي عظيم شاعر شاهه عبداللطيف ڀٽائي پڻ پنهنجي رسالي ۾ ڳائي آهي.[3]

ٻولي

[سنواريو]

تاريخي طور تي، 1843ع ۾ سر چارلس نيپيئر پاران برطانوي فتح کان اڳ هتي جي مقامي آبادي سنڌي ۽ بلوچي ڳالهائيندي هئي. برطانوي راڄ دوران، بمبئي پريزيڊنسي مان ڪيترائي گجراتي، پارسي واپاري خاندان ۽ گوا جا عيسائي بيوروڪريٽ ڪراچي لڏي آيا. 1947ع ۾ پاڪستان جي آزاديءَ کان پوءِ مهاجرن جي وڏي انگ ڪراچي ڏانهن هجرت ڪئي، جن جي اڪثريت اردو ڳالهائيندڙ هئي. اڄ ڪراچي هڪ اڪثريتي اردو ڳالهائيندڙ شهر آهي، جيتوڻيڪ هتي ٻيون به ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهيون وڃن ٿيون. پشتون (پختون يا پٺاڻ)، جن جو تعلق خيبر پختونخوا ۽ اتر بلوچستان سان آهي، هاڻي مهاجرن کانپوءِ ڪراچي جو ٻيو نمبر وڏو لساني گروهه آهن.[4] ڪجهه اندازن موجب، ڪراچي ۾ لڳ ڀڳ 7,000,000 پشتون رهن ٿا، جيڪا دنيا ۾ پشتونن جي ڪنهن به شهر ۾ سڀ کان وڏي آبادي آهي.[5] موجوده آدمشماري جي تناسب موجب 12 سيڪڙو ماڻهو پشتون آهن.[6]

مذهب

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪراچي ۾ مذهب
ڪراچي ۾ مذهب[7]
مذهب سيڪڙو
اسلام
  
 96.45%
عيسائيت
  
 2.42%
هندو مذهب
  
 0.86%
ٻيا
  
 0.27%
ڪراچي شهر ۾ مذهبي گروپ (1872−2023)
مذهبي
گروپ		 1872 1881 1891 1901 1911 1921 1931 1941 2017 2023
آبادي % آبادي % آبادي % آبادي % آبادي % آبادي % آبادي % آبادي % آبادي % آبادي %
اسلام 33,018 55.81 38,946 52.94 52,957 50.34 60,003 51.43 74,075 48.76 100,436 46.31 122,847 46.61 162,447 42.00 14,382,744 96.63 18,189,474 96.53
هندو مذهب 23,157 39.15 24,617 33.46 44,503 42.30 48,169 41.29 66,038 43.47 100,683 46.42 120,595 45.76 192,831 49.87 156,452 1.05 211,138 1.12
عيسائيت 2,223 3.76 4,161 5.66 5,986 5.69 6,098 5.23 7,936 5.22 9,649 4.45 12,765 4.84 17,466 4.52 329,702 2.22 416,309 2.21
زردشتيت 748 1.26 937 1.27 1,375 1.31 1,823 1.56 2,165 1.43 2,702 1.25 3,334 1.27 3,700 0.96 N/A N/A 1,435 0.01
يهوديت 7 0.01 N/A N/A 128 0.12 349 0.30 535 0.35 645 0.30 943 0.36 1,051 0.27 N/A N/A N/A N/A
جين مذهب 4 0.01 9 0.01 99 0.09 125 0.11 647 0.43 1,118 0.52 629 0.24 3,214 0.83 N/A N/A N/A N/A
سکھ ازم 0 0 N/A N/A 0 0 0 0 N/A N/A 1,425 0.66 2,254 0.86 5,835 1.51 N/A N/A 2,299 0.01
احمديه N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A 8,751 0.06 7,948 0.04
ٻيا 0 0 4,890 6.65 119 0.11 96 0.08 507 0.33 180 0.08 10 0.00 36 0.01 6,753 0.05 15,241 0.08
ڪل آبادي 59,157 100 73,560 100 105,199 100 116,663 100 151,903 100 216,883 100 263,565 100 386,655 100 14,884,402 100 18,843,844 100

ادب

[سنواريو]

شاعريءَ جو پاڪستاني ثقافت سان گهرو تعلق آهي. ڪراچي ۾ دانشورن جي هڪ وڏي برادري موجود آهي، جيڪي مخصوص کليل هنڌن تي گڏ ٿيندا آهن ته جيئن پنهنجي شاعراڻي صلاحيتن کي ونڊي سگهن، جن کي مقامي ٻوليءَ ۾ مشاعرا چيو ويندو آهي. ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان ڪيترائي دانشور ۽ اڀرندڙ شاعر روزگار جي بهتر موقعن جي تلاش ۾ ڪراچي جو رخ ڪندا آهن.

مشهور شاعرن ۾ عشرت آفرين شامل آهي، جيڪا هڪ پاڪستاني فيمينسٽ ۽ نامور شاعره آهي. آفرين تازو ئي پنهنجي اردو شاعريءَ جو ٻيو مجموعو "دھوپ اپنے حصے کی" جي نالي سان جاري ڪيو آهي.[8]

مستنصر حسين تارڙ پڻ تازو ئي شاعريءَ کان فڪشن نگاريءَ ڏانهن رخ ڪندي مختصر ڪهاڻين جو هڪ مجموعو "پندره ڪهانيان" (پندرهن ڪهاڻيون) جاري ڪيو آهي.

ڪراچي جي غير فڪشن ليکڪ احفاظ الرحمان جي ڪتاب سب سي بڙي جنگ کي پڻ تمام گهڻي موٽ ملي آهي.[9]

فن (آرٽس)

[سنواريو]
نيشنل اڪيڊمي آف پرفارمنگ آرٽس (ناپا)

آرٽ اڪيڊميون، اسٽيج ۽ فيسٽيول

[سنواريو]

ڪراچي پاڪستان جي ڪجهه اهم ثقافتي ادارن جو گهر آهي. نيشنل اڪيڊمي آف پرفارمنگ آرٽس (ناپا)[10] نئين سر تعمير ٿيل هندو جمخانه ۾ واقع آهي. آل پاڪستان ميوزڪ ڪانفرنس، جيڪا لاهور جي 45 سال پراڻي اهڙي ئي اداري سان لاڳاپيل آهي، 2004ع کان پنهنجو ساليانو ميوزڪ فيسٽيول منعقد ڪري رهي آهي. هي فيسٽيول شهر جي ثقافت جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪو آهي، جنهن ۾ ڪراچي سميت ٻين شهرن جا 3000 کان وڌيڪ ماڻهو شرڪت ڪندا آهن.[11]

مشهور فنڪارن جي باقاعده پرفارمنس کان علاوه، ڪراچي ۾ "انڊر گرائونڊ ميوزڪ" پڻ تمام گهڻو مقبول آهي، جتي روايتي اثرن کي جديد مغربي انداز سان ملائي "فيوزن ميوزڪ" تخليق ڪئي ويندي آهي. ملڪ جا ڪيترائي نوان موسيقار ڪراچي ۾ مقيم آهن. اهي فنڪار ڪراچي جي ڪيفي، ريسٽورنٽ ۽ ڪنسرٽس ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن.

پاڪستان نيشنل ڪائونسل آف دي آرٽس (ڪوچه ثقافت) ۾ پڻ موسيقي ۽ مشاعرن جون محفلون ٿينديون آهن. ڪراچي ۾ ڪجهه ميوزيم پڻ آهن، جهڙوڪ موهٽا پيلس ۽ نيشنل ميوزيم آف پاڪستان، جتي فنون لطيفه سان لاڳاپيل نمائشون ٿينديون رهنديون آهن. ڪراچي ۾ ساليانو ڪارا فلم فيسٽيول پڻ منعقد ٿيندو آهي، جيڪو پاڪستان جي وڏن فلمي ميلن مان هڪ آهي.

گئلريون ۽ فنون لطيفه جي نمائش

[سنواريو]

ڪراچي ۾ ڪلفٽن آرٽ گئلري ۽ ڪوئل گئلري مشهور آهن.[12] ڪليگرافي (خطاطي) جي فنڪار بن قلندر پنهنجي ڪم جي نمائش "God in the details" جي عنوان سان هتي منعقد ڪئي هئي.[13]

تعليم

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪراچي ۾ تعليم

کاڌا

[سنواريو]
چڪن برياني
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پاڪستاني کاڌا

ڪراچي جي کاڌن ۾ گوشت، خاص ڪري گڏي (beef) ۽ ٻڪريءَ جو گوشت (mutton) وڏي اهميت رکي ٿو. ٻوڙ (Curries) ۽ دالين جو استعمال پڻ مقامي کاڌن ۾ عام آهي. چانورن جي کاڌن ۾ پلاؤ ۽ برياني سڀ کان وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا. مانيءَ جي مختلف قسمن ۾ چپاتي، نان، تندوري ماني، پراٺو ۽ پوري شامل آهن. سنڌي برياني پڻ شهر ۾ تمام گهڻي عام آهي.

تهوار ۽ فيسٽيول

[سنواريو]
سنڌ جي ثقافتي ڏهاڙي تي ٽن تلوارن کي اجرڪ سان سجايو ويو آهي
سنڌي ثقافتي ڏهاڙو 2016ع

سڄي شهر ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ ثقافتي تهوار ملهايا وڃن ٿا. مذهبي موقعن جهڙوڪ رمضان، چاند رات، عيد الفطر، عيد الضحيٰ، ميلاد النبي ۽ عاشورا جو ڏينهن جوش ۽ خذبي سان ملهايا ويندا آهن. عيد جي سيزن ۾ خريداري پنهنجي عروج تي هوندي آهي، جتي ملڪ جي ٻين حصن مان واپاري به پنهنجو سامان کڻي ايندا آهن. ميلاد النبي ۽ عاشوري جي موقعن تي شهر جي مختلف حصن مان ريليون ۽ جلوس ڪڍيا ويندا آهن. اقليتي برادريون جهڙوڪ عيسائي، هندو ۽ اسماعيلي پڻ پنهنجا ڏهاڙا ملهائيندا آهن.

14 آگسٽ، آزاديءَ جو ڏهاڙو ڪراچي واسين لاءِ هڪ اهم ڏينهن هوندو آهي. هن ڏينهن تي گهرن کي جهنڊن سان سجايو ويندو آهي ۽ ٻار ملي نغما ڳائيندا آهن. ان کان علاوه 6 سيپٽمبر تي دفاع جو ڏهاڙو ۽ 23 مارچ تي پاڪستان جو ڏهاڙو (قرارداد پاڪستان) پڻ جوش سان ملهايو ويندو آهي.

2009ع کان وٺي هر سال ڊسمبر جي مهيني ۾ شهر ۾ "سنڌي ثقافتي ڏهاڙو" (Sindh Cultural Day) ملهايو ويندو آهي. ماڻهو روايتي سنڌي ٽوپي ۽ اجرڪ پائي گڏ ٿيندا آهن ۽ سنڌي گيتن تي رقص ڪندا آهن.

قومي لباس

[سنواريو]

ڪراچي جو قومي لباس شلوار قميص (Urdu: شلوار قمیض) آهي، جيڪو پاڪستان جو روايتي لباس آهي. شلوار هڪ کليل پاجامي وانگر هوندي آهي جنهن جا پائچا مٿان ويڪرا ۽ هيٺان سوڙها هوندا آهن، جڏهن ته قميص هڪ ڊگهو چولو هوندو آهي.

لساني ۽ نسلي برادريون

[سنواريو]

ڪراچي جا رهواسي پنهنجي نسلي سڃاڻپ ۽ طرز زندگي کي برقرار رکڻ کي ترجيح ڏيندا آهن. مثال طور، ڪياماڙي پنهنجي ڪڇي ٻولي جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو، کارادر ۾ ميمڻ ۽ آغا خاني (اسماعيلي) گهڻائي ۾ آهن، لياري بلوچ ۽ ميمڻن جو ڳڙهه آهي، ناظم آباد ۽ لياقت آباد مهاجرن (اردو ڳالهائيندڙن) جا علائقا آهن، ۽ ملير سنڌي ماڻهن جو قديم مرڪز آهي.

سنڌي لوڪ ادب ۽ ثقافت ۾ ڪراچي

[سنواريو]

ڪراچي بابت ڪيترائي سنڌي لوڪ گيت ۽ شاديءَ جا سهرا ۽ لاڏا مشهور آهن، جهڙوڪ:

آيلڙي مون ته سُئي وڃائي
ڪراچيءَ جي شهر مان مون سُئي گھُرائي

هي گيت زرينه بلوچ پڻ ڳايو آهي. ان کان علاوه:

ڪراچيءَ جي شهر مان منڊيون جوڙايم
سونا گل ڪراچيءَ جي موٽر ڀرجي آيا

وڌيڪ هي ته، ڪراچي مورڙي ميربحر جي داستان جي حوالي سان پڻ مشهور آهي، جنهن کي شاهه عبداللطيف ڀٽائي پنهنجي شاعريءَ ۾ ڳايو آهي. هن داستان تي هڪ سنڌي فلم "گھاتُو گھر نه آيا" پڻ ٺهي چڪي آهي.

محمد بخش جوهر جو لکيل ناول ڪراچيءَ جا ڏينهن ۽ راتيون پڻ هن شهر جي پسمنظر ۾ لکيل آهي.

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Heritage Sites of Karachi". DAILY NEWS e-paper. 20 December 2010 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
  2. ↑ Willium Wilson Hunter. "The Imperial Gazetteer of India (Volume 7)". 20 December 2010 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "Heritage Sites of Karachi". Daily News e-paper. 20 December 2010 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
  4. ↑ Sharmeen Obaid-Chinoy (17 July 2009). "Karachi's Invisible Enemy". PBS. 2010-08-24 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ "UN body, police baffled by minister's threat against Afghan refugees". Dawn Media Group. 10 February 2009. 2012-01-24 تي حاصل ڪيل.
  6. ↑ آرڪائيو ڪيا ويا 9 December 2012 at Archive.is, thefridaytimes
  7. ↑ "Religions in Pakistan". The World Factbook. اصل نسخو مان 13 June 2007 تي محفوظ ڪيل. 2013-07-09 تي حاصل ڪيل.
  8. ↑ "KARACHI: Poetry collection launched". DAWN.COM (انگريزي ۾). 2005-04-29. 2017-04-20 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ "What was staple of Pakistan's literary scene in 2015? - The Express Tribune". The Express Tribune (آمريڪي انگريزي ۾). 2016-01-02. 2017-04-20 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ National Academy of Performing Arts. "Welcome to National Academy of Performing Arts". 2006-04-17 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ "History". The All Pakistan Music Conference. اصل نسخو مان January 27, 2007 تي محفوظ ڪيل.
  12. ↑ "Clifton Art Gallery Pakistan –Paintings & Master Collection". cliftonartgallery.com (آمريڪي انگريزي ۾). 2017-04-11 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ "44 artworks of Bin Qulander on display in Karachi - The Express Tribune". The Express Tribune (آمريڪي انگريزي ۾). 2017-04-11. 2017-04-11 تي حاصل ڪيل.

سانچو:Karachi topics

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ڪراچيءَ_جي_ثقافت&oldid=369867" تان ورتل