ڪاٺي ڪوئلو (چارڪول)

ڪاٺي ڪوئلو (چارڪول) هڪ هلڪو وزن وارو ڪارو ڪارباني مادو آهي، جيڪو ڪاٺ (يا ٻين جانوري ۽ ٻوٽن جي مواد) کي تمام گهٽ آڪسيجن ۾ سخت گرم ڪرڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي، جيئن سمورو پاڻي ۽ اُڏامندڙ جزا خارج ٿي وڃن. هن عمل کي پائرولائسس چيو وڃي ٿو. هن پائرولائسس عمل جي روايتي صورت، جنهن کي ڪوئلو ساڙڻ چيو ويندو آهي، اڪثر ڪاٺي ڪوئلي جي ڀٽي (چارڪول ڀٽي) ٺاهڻ سان ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ گرمي شروعاتي مواد جي ئي ڪجهه حصي کي ساڙڻ سان پيدا ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته آڪسيجن جي فراهمي محدود رکبي آهي.^[1] مواد کي بند ريٽورٽ ۾ به گرم ڪري سگهجي ٿو. جديد دور ۾ ٻاهرين پچائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺي ڪوئلي جون بريڪيٽ (briquettes) گهڻا اضافي جزا به رکي سگهن ٿا، جهڙوڪ پٿريلو ڪوئلو (فوسلي ڪوئلو).

ڪاٺي ڪوئلي جي پيداوار جي شروعاتي تاريخ قديم زماني تائين پکڙيل آهي، جيڪا مختلف علائقن ۾ ڪاٺ جي گهڻي دستيابي سان ڳنڍيل رهي آهي. عام طور تي هن عمل ۾ ڪاٺ جا ٽڪرا مخروطي ڍير جي صورت ۾ رکي، هيٺان سوراخن ذريعي هوا داخل ٿيڻ ڏني ويندي آهي، ۽ ڍير کي آهستي آهستي ٻاريو ويندو آهي. ڪاٺي ڪوئلو ٺاهيندڙ، جيڪي هن نازڪ عمل کي سنڀالڻ جا ماهر هوندا هئا، اڪثر پنهنجن ڪاٺين جي ڍيرن جي نگراني لاءِ الڳ ٿلڳ علائقن ۾ رهندا هئا.^{[حوالو گهربل]} تاريخي طور، ڪاٺي ڪوئلي جي وڏي پيماني تي پيداوار، خاص ڪري وچ يورپ جهڙن علائقن ۾، ٻيلن جي ڪٽائي (جهنگلن جي گهٽتائي) جو هڪ اهم سبب رهي آهي. بهرحال، مختلف انتظامي طريقا، جهڙوڪ ڪاپِسنگ، ڪاٺي ڪوئلي جي پيداوار لاءِ ڪاٺ جي لڳاتار فراهمي برقرار رکڻ لاءِ اختيار ڪيا ويا. آساني سان دستياب ڪاٺ جي کوٽ آخرڪار فوسلي ٻارڻ جهڙوڪ پٿريلي ڪوئلي ڏانهن منتقلي جو سبب بڻي.

ڪاٺي ڪوئلي جي پيداوار جا جديد طريقا ريٽورٽن ۾ ڪاٺ کي ڪاربانائزيشن ڪرڻ تي ٻڌل آهن، جيڪي روايتي ڀٽين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارڪردگي ڏين ٿا. ڪاٺي ڪوئلي جون خاصيتون ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿيون ته ڪهڙو مواد ساڙجي ۽ ڪاربانائزيشن جو گرمي پد ڪيترو ھجي.

ڪاٺي ڪوئلو ڪيترن ئي شعبن ۾ استعمال ٿئي ٿو، جن ۾ لوھ ۽ اسٽيل جي پيداوار ۾ ڌاتوي ٻارڻ، صنعتي ٻارڻ، پچائڻ ۽ گرمائش لاءِ ايندھن، ڪيميائي عملن ۾ گهٽائيندڙ عامل، ۽ آتش بازي ۾ خام مال شامل آهن. اهو سينگار، باغباني، جانورن جي پالنا، طب ۾ فعال ڪاٺي ڪوئلو (طب) طور، ۽ ماحولياتي پائيداري جي ڪوششن ۾، جهڙوڪ ڪاربان جي علحدگي، پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پر ڪاٺي ڪوئلي جي پيداوار ۽ استعمال سان ڪجهه منفي ماحولياتي اثر به لاڳاپيل آهن، جن ۾ ٻيلن جي ڪٽائي ۽ گيسن جو اخراج شامل آهي.^[2] غيرقانوني ۽ غيرمنظم ڪاٺي ڪوئلي جي پيداوار، خاص ڪري ڏکڻ آمريڪا ۽ آفريڪا جهڙن علائقن ۾، ماحولياتي تحفظ جي ڪوششن لاءِ سنگين چئلينج پيدا ڪري ٿي.

تاريخ

ڪاٺي ڪوئلي جو ڍير

انهن علائقن ۾ جتي ڪاٺ جي گهڻي موجودگي هئي، اتي ڪاٺي ڪوئلي جي پيداوار جو سلسلو قديم زماني کان هلي ٿو. عام طور تي، ڪاٺ جا ٽڪرا سڌا بيهاري مخروطي شڪل جو ڍير ٺاهيو ويندو هو. هيٺان پاسي هوا (air) جي داخلا لاءِ کليل جاءِ ڇڏي ويندي هئي، جڏهن ته وچ ۾ هڪ مرڪزي نالو چمني (flue) طور ڪم ڪندو هو. سڄو ڍير ٽرف يا نمي واري مٽي سان ڍڪيو ويندو هو. باهه مرڪزي نالي جي هيٺان حصي مان لڳائي ويندي هئي، جيڪا آهستي آهستي ٻاهرين ۽ مٿئين طرف پکڙجندي هئي.

برطانيا ۾ روايتي طريقي طور ڪاٺي ڪوئلي جو ڍير استعمال ٿيندو هو.^[3] هي بنيادي طور ڪاٺين جي ڍير تي ٻڌل هوندو هو (مثال طور سڪي ويل بلوط)، جيڪي دائري جي صورت ۾ هڪ چمني سان ٽيڪ ڏئي رکيل هونديون هيون. چمني چار ڪاٺين جي ٿنڀن مان ٺهيل هوندي هئي، جيڪي رسين سان ٻڌل هونديون هيون. ڍير ۾ به ڪاٺ مڪمل طور مٽي ۽ پٽ سان ڍڪيل هوندي هئي ته جيئن هوا اندر داخل نه ٿئي. باهه چمني ۾ ٻرندڙ ٻارڻ وجهي لڳائي ويندي هئي. ڪاٺ آهستي آهستي سڙندي هئي ۽ لڳ ڀڳ پنج ڏينهن ۾ ڪاٺي ڪوئلي ۾ تبديل ٿي ويندي هئي. جيڪڏهن مٽيءَ جو ڍڪ باهه سبب ڦاٽي يا ٽٽي پوندو هو ته ان تي ٻيهر مٽي وڌي ويندي هئي. جڏهن ساڙ مڪمل ٿي ويندو هو ته چمني بند ڪئي ويندي هئي ته جيئن هوا اندر نه وڃي.

ڪاٺي ڪوئلو ٺاهيندڙ

هن پيداوار واري طريقي جو حقيقي هنر اهو هو ته ڪاٺ جي ڪجهه حصي کي ساڙي ڪافي گرمي پيدا ڪئي وڃي ۽ اها گرمي ساڙجندڙ ڪاٺ ڏانهن صحيح نموني منتقل ٿئي، جيئن ڪاربانائزيشن جو عمل مڪمل ٿي سگهي. اهو عمل ايترو نازڪ هوندو هو جو عام طور تي اهو ڪم ڪوئلي وارن مزدورن (پيشه ور ڪاٺي ڪوئلو ٺاهيندڙ) حوالي ڪيو ويندو هو. اهي اڪثر ننڍين جهوپن ۾ اڪيلا رهندا هئا ته جيئن پنهنجن ڪاٺين جي ڍيرن جي سنڀال ڪري سگهن. مثال طور، جرمني جي هارز جبلن ۾، ڪاٺي ڪوئلو ٺاهيندڙ مخروطي جھوپڙين ۾ رهندا هئا، جن کي ڪوٽي (Köte) چيو ويندو هو، ۽ اهي اڄ به موجود آهن.

گهٽ ڪارڪردگي ۽ نقصانڪار اخراج

هن عمل جي ڪاميابي سڙڻ جي رفتار تي دارومدار رکي ٿي. سراسري حالتن ۾ ڪاٺ مان لڳ ڀڳ 60٪ ڪاٺي ڪوئلو حجم (volume) موجب يا 25٪ وزن موجب حاصل ٿيندو آهي؛^[4] جڏهن ته ننڍي پيماني جي طريقن ۾ اڪثر صرف 50٪ حجم موجب حاصل ٿيندو آهي. وڏي پيماني تي طريقن سان 17هين صدي تائين پيداوار 90٪ تائين پهچي وئي. هن روايتي طريقي جو هڪ وڏو نقصان اهو آهي ته ان مان انساني صحت ۽ ماحول لاءِ نقصانڪار گيسن جو وڏو مقدار خارج ٿئي ٿو (جهڙوڪ اڻ ساڙيل ميٿين).^[5] ڪاٺ جي جزوي سڙڻ سبب هن طريقي جي ڪارڪردگي گهٽ رهي ٿي.

پيداوار جو عروج ۽ زوال

ٻيلن جي ڪٽائي ۽ کوٽ

ڪاٺي ڪوئلي جي وڏي پيماني تي پيداوار (جنهن ۾ پنهنجي عروج تي لکين ماڻهو، خاص طور الپائن ۽ ڀرپاسي وارن ٻيلن ۾، ڪم ڪندا هئا) ٻيلن جي ڪٽائي (deforestation) جو هڪ وڏو سبب رهي، خاص ڪري وچ يورپ ۾.^[6]سانچو:When شڪايتون (ايتري قدر جو اسٽوارٽ دور ۾ به) ڪاٺ جي کوٽ بابت مليون آهن، جيڪي يا ته حد کان وڌيڪ استعمال سبب هيون يا وڌندڙ طلب پوري ڪرڻ لاءِ پيداوار وڌائڻ جي ناممڪن هجڻ سبب. انگلينڊ ۾ ڪيترائي ٻيلا ڪاپس (coppice) طور سنڀاليا ويندا هئا، جن کي چڪروار ڪٽي ٻيهر وڌايو ويندو هو ته جيئن ڪاٺي ڪوئلي جي لڳاتار فراهمي برقرار رهي. بهرحال، آساني سان ڪٽجندڙ ڪاٺ جي وڌندڙ کوٽ صنعتن لاءِ فوسلي ٻارڻ ڏانهن منتقلي جو اهم سبب بڻي، خاص ڪري پٿريلو ڪوئلو ۽ ڀورو ڪوئلو (Lignite).

ڪاٺي ٽار جي پيداوار جي ضمني پيداوار

فنلينڊ ۽ اسڪينڊينيويا ۾، ڪاٺي ڪوئلو ڪاٺي ٽار (wood tar) جي پيداوار جو ضمني نتيجو سمجهيو ويندو هو. سڀ کان بهتر ٽار صنوبر مان حاصل ٿيندو هو، تنهنڪري ٽار جي [[تحلل حراري] (pyrolysis) لاءِ صنوبر جا ٻيلا ڪٽيا ويندا هئا. بچيل ڪاٺي ڪوئلو وڏي پيماني تي ڌاتڪاري ۾ ڪوڪ جي متبادل طور بلاسٽ فرنيس ۾ ڌاتو ڳارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. ٽار جي پيداوار سبب مقامي سطح تي تيزي سان ٻيلن جي ڪٽائي ٿي. 19هين صدي جي آخر ۾ ٽار جي پيداوار بند ٿيڻ سان متاثر علائقن ۾ ٻيهر ٻيل وڌڻ شروع ٿيا.

ڪاٺي ڪوئلي جا بريڪيٽ

آمريڪي طرز جون ڪاٺي ڪوئلي جا بريڪيٽ (Briquette) پهريون ڀيرو 1897ع ۾ پينسلوينيا جي ايلسورٿ بي. اي. زوائر (Ellsworth B. A. Zwoyer) ايجاد ڪري پيٽنٽ ڪرايا. هن عمل کي وڌيڪ مقبوليت هينري فورڊ ڏني، جنهن فورڊ موٽر گاڏين جي تياري مان نڪرندڙ ڪاٺ ۽ آري جي برادي کي feedstock طور استعمال ڪيو. فورڊ چارڪول بعد ۾ ڪنگسفورڊ ڪمپني بڻجي ويو.

پيداوار جا طريقا

ڪاٺ کي ڪاربانائزيشن ڪرڻ جو جديد عمل، چاهي ننڍن ٽڪرن جي صورت ۾ هجي يا ڪاٺ جي ٻوري طور ڍاليل لوھ (cast iron) جي رٽارٽ (عرق ڪڍڻ وارو ٿانءُ) ۾، اتي وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي جتي ڪاٺ گهٽ مقدار ۾ موجود هجي، ۽ ان سان گڏ قيمتي ضمني پيداوارون (ڪاٺي وارو اسپرٽ، پائرولگنيس تيزاب (pyroligneous)، ڪاٺي ٽار) حاصل ڪرڻ لاءِ به هي طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل ۾ گرمي پد جو سوال انتهائي اهم آهي؛ جي. پرسي (J. Percy) موجب، ڪاٺ 220 °C (430 °F) تي ناسي رنگ اختيار ڪري ٿو، 280 °C (540 °F) تي ڪجهه وقت بعد گهرو ناسي-ڪارو ٿي وڃي ٿو، ۽ 310 °C (590 °F) تي آساني سان ڀڃجندڙ سفوف جهڙي حالت اختيار ڪري ٿو. 300 °C (570 °F) تي تيار ٿيل ڪاٺي ڪوئلو ناسي، نرم ۽ ڀُرڪندڙ هوندو آهي ۽ 380 °C (720 °F) تي آساني سان ٻري ٿو؛ جڏهن ته وڌيڪ گرمي پد تي تيار ڪيل ڪاٺي ڪوئلو سخت ۽ ڀُرڪندڙ هوندو آهي ۽ لڳ ڀڳ 700 °C (1٬300 °F) تي گرم ٿيڻ کان سواءِ ٻري نٿو.^[4]^[7]

جديد طريقن ۾ ريٽورٽنگ ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ عمل جي گرمي ڪاربانائزيشن دوران خارج ٿيندڙ گيس جي سڙڻ مان ئي حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ ساڳيءَ مان فراهم ڪئي ويندي آهي.^[8] ريٽورٽنگ ذريعي حاصل ٿيندڙ پيداوار روايتي بٺين جي ڀيٽ ۾ گهڻي هوندي آهي ۽ 35٪ کان 40٪ تائين پهچي سگهي ٿي.

تيار ٿيل ڪاٺي ڪوئلي جون خاصيتون ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿيون ته ڪهڙو مواد ساڙيو ويو آهي. ساڙڻ جو گرمي پد به اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ڪاٺي ڪوئلي ۾ هائيڊروجن ۽ آڪسيجن جون مختلف مقدارون، گڏوگڏ خاڪ ۽ ٻيون نجاستون شامل هونديون آهن، جيڪي گڏجي ان جي بناوٽ ۽ خاصيتن کي طئي ڪن ٿيون. بارود لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺي ڪوئلي جي لڳ ڀڳ ترڪيب ڪڏهن ڪڏهن تجربي طور C₇H₄O بيان ڪئي ويندي آهي.^[9] وڌيڪ پاڪيزه ڪاٺي ڪوئلو حاصل ڪرڻ لاءِ ضروري آهي ته شروعاتي مواد غير اُڏامندڙ مرڪبن کان پاڪ هجي.

ڪاٺي ڪوئلو، ڪاٺ جي عرق ڪشي (destructive distillation) مان رهيل پيداوار طور حاصل ٿئي ٿو، جنهن جا نتيجا هيٺيان هوندا آهن:

پاڻياٺي پيداوارون – پائرولگنيس تيزاب ۽ ڪاٺي ٽار^[10]
گيسي پيداوارون – ڪاٺي گيس
رهيل پيداوار – ڪاٺي ڪوئلو

قسم

*اوگاتان*، ڪاٺ جي ٻوري مان تيار ڪيل ڪاٺي ڪوئلي جا بريڪيٽ

عام ڪاٺي ڪوئلو نباتاتي ڪوئلي (peat)، پٿريلي ڪوئلي، ڪاٺ، ناريل جي کوپڙي، يا پيٽروليم مان تيار ڪيو ويندو آهي.
کنڊ جو ڪاٺي جو ڪوئلو کنڊ جي ڪاربانائزيشن مان حاصل ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور انتهائي پاڪ هوندو آهي. ان کي تيزابن سان اُبال ڏئي صاف ڪيو ويندو آهي ته جيئن معدني جزا ختم ٿي وڃن، ۽ پوءِ ڪلورين جي وهڪري ۾ گهڻي دير تائين ساڙيو ويندو آهي ته جيئن هائيڊروجن جا آخري نشان به ختم ٿي وڃن.^[4] هن قسم جو ڪاٺي ڪوئلو هانري موئسان پنهنجي شروعاتي ڪوششن ۾ مصنوعي هيرا ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو هو.^{[حوالو گهربل]}
فعال ڪاٺي ڪوئلو عام ڪاٺي ڪوئلي جهڙو هوندو آهي، پر خاص طور طبي استعمال لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. فعال ڪاٺي ڪوئلو ٺاهڻ لاءِ، عام ڪاٺي ڪوئلي کي لڳ ڀڳ 900 °C (1٬700 °F) تي غير سرگرم گيس (عام طور آرگن يا نائٽروجن) جي موجودگي ۾ گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ڪاٺي ڪوئلي ۾ ڪيترائي اندروني خانا يا "پور" ٺهي پوندا آهن، جيڪي ڪيميائي مادا پاڻ ۾ جذب ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. هن عمل دوران ڪاٺي ڪوئلي جي مٿاڇري تان نجاستون به ختم ڪيون وينديون آهن، جنهن سان ان جي جذب ڪرڻ جي صلاحيت تمام گهڻي وڌي ويندي آهي.
لمپ چارڪول (ٿلهو ڪاٺي ڪوئلو) روايتي ڪاٺي ڪوئلو آهي، جيڪو سڌو سخت ڪاٺ مان تيار ڪيو ويندو آهي. اهو عام طور بريڪيٽن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ راھ پيدا ڪندو آهي.
جاپاني ڪاٺي ڪوئلو ٺاهڻ دوران ان مان پائرولگنيس تيزاب ڪڍيو ويندو آهي؛ تنهنڪري ساڙڻ وقت تقريبن ڪا به بوءِ يا دونھون پيدا نٿو ٿئي. جاپان جي روايتي ڪاٺي ڪوئلي کي ٽن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي:
- اڇو ڪاٺي ڪوئلو (Binchōtan)، جيڪو سخت هوندو آهي ۽ ٽڪرائڻ وقت ڌاتي آواز پيدا ڪندو آهي.
- ڪارو ڪاٺي ڪوئلو
- اوگاتان، جيڪو جديد قسم آهي ۽ سخت ڪيل ڪاٺ جي ٻوري مان تيار ڪيو ويندو آهي.
تڪي جهڙيون بريڪيٽون ڪاٺي ڪوئلي کي دٻائي ٺاهيون وينديون آهن، جيڪي عام طور ڪاٺ جي ٻوري ۽ ٻين ڪاٺي جي ضمني شين مان تيار ٿينديون آهن، جن ۾ ڳنڍيندڙ مادو ۽ ٻيا اضافي جزا شامل هوندا آهن. ڳنڍيندڙ مادو اڪثر نشاستو هوندو آهي. بريڪيٽن ۾ ڀورو ڪوئلو (گرمي جو ذريعو)، معدني ڪاربان (گرمي جو ذريعو)، بورڪس، سوڊيم نائٽريٽ (باهه لڳائڻ ۾ مددگار)، چن جو پٿر (راھ کي اڇو ڪرڻ لاءِ)، خام ڪاٺ جي ٻورو (باهه لڳائڻ ۾ مددگار)، ۽ ٻيا اضافي جزا به شامل ٿي سگهن ٿا.
ڪاٺ جي ٻوري مان ٺهيل بريڪيٽ ڪاٺي ڪوئلو بغير ڪنهن ڳنڍيندڙ يا اضافي جزن جي، رڳو ڪاٺ جي برادي کي دٻائي تيار ڪيو ويندو آهي. اهو تائيوان، ڪوريا، يونان ۽ وچ اوڀر ۾ گهڻو پسند ڪيو ويندو آهي. هن قسم جي ڪاٺي ڪوئلي جي وچ ۾ گول سوراخ هوندو آهي ۽ ان جو ڪراس سيڪشن ڇهه ڪنڊن وارو هوندو آهي. اهو خاص طور باربيڪيو لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ ته ان مان نه بوءِ نڪرندي آهي، نه دونھون، خاڪ تمام گهٽ پيدا ٿيندي آهي، گرمي وڌيڪ هوندي آهي ۽ ساڙڻ جو وقت گهڻو ڊگهو هوندو آهي (چار ڪلاڪن کان به وڌيڪ).
نڪتل ڪاٺي ڪوئلو يا ته ڪچي پيسيل ڪاٺ يا اڳ ۾ ڪاربانائزيشن ڪيل ڪاٺ مان لاٺن جي شڪل ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، بغير ڪنهن ڳنڍيندڙ مادي جي. نيڪال جي عمل دوران پيدا ٿيندڙ گرمي ۽ دٻاءُ ڪاٺي ڪوئلي کي پاڻ ۾ ڳنڍي رکن ٿا. جيڪڏهن نيڪال ڪچي ڪاٺ مان ڪيو وڃي ته تيار ٿيل لاٺن (timber) جي پوءِ ٻيهر ڪاربانائزيشن ڪئي ويندي آهي.

استعمال

ڪاٺي ڪوئلو (چارڪول) قديم زماني کان گهڻن مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي، جن ۾ فن ۽ طب پڻ شامل آهن؛ پر ان جو سڀ کان اهم استعمال ڌاتڪاري (metallurgy) ۾ ايندھن طور رهيو آهي. ڪاٺي ڪوئلو لوهار جي ڀٺي (forge) ۽ ٻين اهڙن ڪمن لاءِ روايتي ايندھن آهي جتي انتهائي تيز گرمي گهرجي. تاريخي طور ڪاٺي ڪوئلو ڪاري رنگ (پگمينٽ) طور پڻ استعمال ڪيو ويو، ان کي پيهي سفوف بڻايو ويندو هو. هن صورت ۾ ڪاٺي ڪوئلو شروعاتي ڪيمياگرن لاءِ اهم هو ۽ ڪاري بارود جهڙين ملاوٽن جي ترڪيبن جو جزو پڻ رهيو آهي. پنهنجي وڏي سطحي ايراضي سبب، ڪاٺي ڪوئلو فلٽر، ڪيٽالسٽ يا جذب ڪندڙ طور به استعمال ٿي سگهي ٿو.

ڌاتڪاري ايندھن

ڪاٺي ڪوئلي 1٬100 ڊگري سيلسيس (2٬010 ڊگري فارنهائٽ) کان وڌيڪ گرمي پد تي ٻري سگهي ٿو.^[11] مقابلي ۾، لوھ جو ڳرڻ وارو گرمي پد لڳ ڀڳ 1٬200 تائين 1٬550 °C (2٬190 تائين 2٬820 °F) آهي. پنهنجي ڇِدريت (porosity) سبب، ڪاٺي ڪوئلو هوا جي وهڪري کان حساس آهي، ۽ پيدا ٿيندڙ گرمي کي باهه ڏانهن هوا جو وهڪرو ڪنٽرول ڪري سنواريو/وڌايو گهٽايو وڃي ٿو. ان سبب لوهارن وٽ ڪاٺي ڪوئلو اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو. گهٽ ۾ گهٽ 2000 BCE کان وٺي لوھ ۽ اسٽيل جي پيداوار لاءِ ڪاٺي ڪوئلو استعمال ٿيندو رهيو آهي (جتي اهو گهربل ڪاربان پڻ فراهم ڪندو هو)، ۽ ترڪي جي ڪَمان-ڪَلِهيوڪ واري قديم آثارن۾ پروٽو-هيٽائيٽ تھن مان ملندڙ آثار ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿا.^[12] تيز هوا واري بلوئر (forced air blower) واري بٺي ۾ ڪاٺي ڪوئلي جا بريڪيٽ لڳ ڀڳ 1٬260 °C (2٬300 °F) تائين ساڙي سگهجن ٿا.^[13]

16هين صدي ۾، انگلينڊ کي اهڙا قانون پاس ڪرڻا پيا ته لوھ جي پيداوار لاءِ ڪاٺي ڪوئلي جي استعمال سبب ملڪ مڪمل طور وڻن کان خالي نه ٿي وڃي.^{[حوالو گهربل]} 19هين صدي ۾ خرچ سبب اسٽيل جي پيداوار ۾ ڪاٺي ڪوئلو گهڻو ڪري ڪوڪ سان مٽايو ويو؛ جيتوڻيڪ ڪوڪ اڪثر گندرف ۽ ڪڏهن ٻين نقصانڪار نجاستن کي به پگھريل لوھ ۾ شامل ڪري ڇڏيندو آهي. اهي ڌاتڪاري علائقا جتي پٿريلو ڪوئلو موجود نه هو، جهڙوڪ سويڊن، يورال يا سائبيريا، اتي 20هين صدي جي شروعات ۾ ڪاٺي ڪوئلي مان منتقلي ٿي.

پچائڻ ۽ گرمائش جو ٻارڻ

صنعتي انقلاب کان اڳ، ڪاٺي ڪوئلو ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ لاءِ ٻارڻ طور استعمال ٿيندو هو. ان کي بي دونھون ٻارڻ پڻ سمجهيو ويندو آهي؛ يعني ڪاربان کان ايترو پاڪ هوندو آهي جو ساڙڻ وقت اصل، اڻ-ڪاربانائزيشن ٿيل حياتياتي مواد جي ڀيٽ ۾ هوا جي آلودگي گهڻي گهٽ ٿيندي آهي. 20هين صدي ۾ صاف هوا بابت قانون سازي يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ بي دونھون ٻارڻ (گهڻو ڪري ڪوڪ يا ڪاٺي ڪوئلو) کي لازمي بڻايو. 21هين صدي ۾، خام حياتياتي ٻارڻ ساڙيندڙ ماڻهن جي صحت بهتر ڪرڻ لاءِ ڪاٺي ڪوئلي کي هڪ حل طور پڻ پيش ڪيو ويو آهي—پچائڻ ۽/يا گرمائش لاءِ. جديد "چارڪول" بريڪيٽ، جيڪي ٻاهرين جاءِ تي پچائڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا، ڪاٺي ڪوئلي مان ٺهن ٿا، پر انهن ۾ توانائي جو ذريعو طور پٿريلو ڪوئلو پڻ شامل ٿي سگهي ٿو، گڏوگڏ تيز ٻارڻ لاءِ ايڪسيلرنٽ، ڳنڍيندڙ مادا ۽ ڀريندڙ پڻ. ڪاٺي ڪوئلي کي سنڀالڻ ۽ پچائڻ لاءِ استعمال ڪرڻ خاطر باربي ڪيو گرل (grill) استعمال ٿي سگهي ٿو. ننڍڙي جاپاني ڪاٺي ڪوئلي واري گرِل کي شِچِرِن (shichirin) چيو وڃي ٿو. انگيٺي (brazier) اهڙو چلھو آهي جنهن ۾ ڪاٺي ڪوئلو يا ٻيو سخت ٻارڻ ساڙيو ويندو آهي. ڪاٺي ڪوئلو ٻارڻ شروع ڪرڻ، ڪاٺ جي باهه شروع ڪرڻ کان وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي، تنهنڪري چارڪول ٻاريندڙ پاڻياٺ استعمال ٿي سگهي ٿو. چمني ٻاريندڙ يا برقي چارڪول ٻاريندڙ اهڙا اوزار آهن جيڪي ڪاٺي ڪوئلو ٻارڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

هيٽي ۾ ساڙيل ٻارڻ جو لڳ ڀڳ 75٪ حصو ڪاٺي ڪوئلو آهي.^[14]

گهٽائيندڙ عامل

ڪاٺي ڪوئلي جا ڪجهه قسم، خاص طور ڪاٺ مان ٺهيل ڪاٺي ڪوئلو، ڪاربو ٿرمڪ ردعمل ۾ استعمال ٿين ٿا ته جيئن گرم ڪيل ڌاتوي آڪسائيڊن کي گهٽائي لاڳاپيل ڌاتوءَ ۾ تبديل ڪيو وڃي.^[15] مثال طور:

ZnO + C → Zn + CO
Fe₂O₃ + 3C → 2Fe + 3CO

ڪاٺي ڪوئلو گيسيفڪيشن ۾ به استعمال ٿي سگهي ٿو ته جيئن تمام گرم ٻاڦ کي گهٽائي هائيڊروجن پيدا ڪئي وڃي ٿي (ساڳي وقت ڪاربان مونو آڪسائيڊ به ٺهي ٿي).^[16] مثال طور:

C + H₂O (1000 °C) → H₂ + CO (پاڻي واري گيس)

سن گيس Syngas جي پيداوار، گاڏين جو ٻارڻ

ٻين ڪيترن ڪاربان-ذريعن وانگر، ڪاٺي ڪوئلو مختلف قسم جي سن گيس ٺهڪائن جي پيداوار لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو؛ يعني CO + H₂ + CO₂ + N₂ جي مختلف ملاوٽون. سن گيس عام طور ايندھن طور استعمال ٿيندي آهي، جن ۾ گاڏين جي هلچل پڻ شامل آهي، يا وري ڪيميائي فيڊ اسٽاڪ طور. پيٽروليم جي کوٽ وارن دورن ۾، ڪارون ۽ ايستائين جو بسون به ڪاٺي گيس ساڙڻ لاءِ تبديل ڪيون ويون: اهڙي گيس جيڪا بنيادي طور تي ملائيندڙ ماحولياتي نائٽروجن تي مشتمل هوندي آهي، پر ساڳي وقت ساڙڻ لائق گيسون (گهڻو ڪري ڪاربان مونو آڪسائيڊ) به رکي ٿي، جيڪي ڪاٺي ڪوئلو يا ڪاٺ کي ڪاٺي گيس جنريٽر ۾ ساڙڻ سان خارج ٿينديون آهن. 1931ع ۾، تینگ ژونگمنگ ( Tang Zhongming) ڪاٺي ڪوئلي تي هلندڙ هڪ گاڏي تيار ڪئي، ۽ اهڙيون گاڏيون چين ۾ 1950ع واري ڏهاڪي تائين مقبول رهيون، ۽ فرانس ۾ ٻي عالمي جنگ دوران پڻ استعمال ٿيون، جتي انهن کي گازوجینز (gazogènes) سڏيو ويندو هو.

آتش بازي

مينگروو (mangrove) جي ڪاٺي ڪوئلي جي ساڙڻ جي وڊيو

ڪاٺي ڪوئلو ڪاري بارود جي پيداوار ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪو آتشبازي (fireworks) جي تياري ۾ وڏي پيماني تي ڪم اچي ٿو. اهو اڪثر تمام باريڪ سفوف بڻايو ويندو آهي، ۽ "ايئر فلوٽ" گريڊ تجارتي طور موجود سڀ کان نفيس ذرن وارو گريڊ آهي. جڏهن ان کي ڪاري بارود جي ترڪيبن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو ته ان کي ٻين جزن سان گڏ بال-مل (ball-milled) ڪيو ويندو آهي ته جيئن اهي مڪمل طور گڏجي وڃن. ڪجهه ڪاٺي ڪوئلا ڪاري بارود ٺاهڻ ۾ بهتر نتيجا ڏين ٿا؛ انهن ۾ سپروس، ولو، پاولوونيا ۽ انگورن جي لَتَ وغيره شامل آهن.^{[حوالو گهربل]} ڪاٺي ڪوئلو نفيس ڳاڙهي نارنگي/سونهري-ڪاري چنگاريون پيدا ڪري ٿو. عام طور 10 کان 325 ميش سائيز وارو سفوف آتشبازي جي ترڪيبن ۾ سونهري چنگارين جا جهول حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.^[17]

بانس جي ڪاٺي ڪوئلي جو سينگار ۾ استعمال

ڪاٺي ڪوئلو ڪيترين سينگار (cosmetic) شين ۾ پڻ شامل ڪيو ويندو آهي. ان کي عام بانس مان تيار ڪري سگهجي ٿو: بانس کي ننڍن ٽڪرن ۾ ڪٽي پاڻيءَ ۾ اُٻاريو ويندو آهي ته جيئن حل ٿيندڙ مرڪب نڪري وڃن. سڪائڻ کان پوءِ ۽ وڌيڪ گرمي پد تي تنور ۾ ڪاربانائزيشن کان پوءِ ڪچو بانس جو ڪاٺي ڪوئلو حاصل ٿيندو آهي. سينگار ۾ ڪاٺي ڪوئلي جو ڪردار ان جي خردبيني سطح تي انتهائي اثرائتي جذب ڪندڙ خاصيتن تي ٻڌل آهي.^[18]

ڪاربان جو ذريعو

ڪاٺي ڪوئلو ڪيميائي عملن ۾ ڪاربان جي ذريعو طور استعمال ٿي سگهي ٿو. هڪ مثال ڪاربان ڊاءِ سلفائيڊ جي پيداوار آهي، جيڪا سلفر جي ٻاڦن کي گرم ڪاٺي ڪوئلي سان ردِعمل ڪرائڻ سان حاصل ٿئي ٿي. اهڙي حالت ۾ ڪاٺ کي وڌيڪ گرمي پد تي ساڙڻ ضروري آهي ته جيئن هائيڊروجن ۽ آڪسيجن جا بچيل مقدار گهٽ ٿين ۽ اهي ضمني ردِعمل پيدا نه ڪن.

صفائي ۽ فلٽريشن

غسل خاني ۾ نمي گهٽائڻ (dehumidification) ۽ هوا صاف ڪرڻ (air purification) لاءِ ڪاٺي ڪوئلو

فلٽر طور اثر وڌائڻ لاءِ ڪاٺي ڪوئلي کي فعال (activated) به ڪيو ويندو آهي. فعال ڪاٺي ڪوئلو گيسن ۽ پاڻياٺن ۾ حل ٿيل يا معطل ٿيل نامياتي مرڪبن جو وڏو دائرو آساني سان جذب ڪري ٿو. ڪجهه صنعتي عملن ۾، مثال طور ڪمند جي کنڊ مان سڪروز کي صاف ڪرڻ وقت، نجاستون ناپسنديده رنگ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي فعال ڪاٺي ڪوئلي سان ختم ڪري سگهجن ٿيون. اهو گيسي محلولن ۾ بدبوء ۽ زهريلن مادن کي جذب ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جهڙوڪ گهرن جي ايئر پيو ريفائرن ۽ ڪجهه قسمن جي گيس ماسڪن ۾. طب ۾ فعال ڪاٺي ڪوئلي جو وڏو استعمال جذب جي ذريعي زهرن کي گهٽ ڪرڻ آهي.^[19] چالو ڪاٺي ڪوئلو بغير نسخي جي به ملي سگهي ٿو، تنهنڪري اهو صحت سان لاڳاپيل ڪيترن استعمالن لاءِ ورتو ويندو آهي. مثال طور، هاضمي واري نالي ۾ وڌيڪ گيس (بادي flatulence) سبب ٿيندڙ تڪليف ۽ شرمندگي گهٽائڻ لاءِ پڻ اڪثر استعمال ٿيندو آهي.^[20]

جانوري ڪوئلو يا "بون بليڪ" هڏن جي خشڪ آسون (dry distillation) مان حاصل ٿيندڙ ڪاربان ڀريو رهجي ويل مادو آهي. ان ۾ رڳو لڳ ڀڳ 10٪ ڪاربان هوندو آهي؛ باقي حصو ڪيلشيم ۽ ميگنيشيم فاسفيٽ (80٪) ۽ ٻيو غيرنامياتي مواد هوندو آهي، جيڪو اصل ۾ هڏن ۾ موجود هوندو آهي. اهو عام طور جانوري کئونر ۽ جيلي نما شين(gelatin) جي صنعتن مان نڪرندڙ رهتن مان تيار ڪيو ويندو آهي. هن جي بليچنگ (whitening) صلاحيت 1812ع ۾ ڊيروسني (Derosne) کنڊ جي [[|شيدي|شيرو]] کي صاف ڪرڻ لاءِ ان جو استعمال ڪيو، پر پوءِ هن رخ ۾ ان جو استعمال گهڻو گهٽجي ويو. اڄ هن مقصد لاءِ اهو گهٽ استعمال ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته وڌيڪ اثرائتا ۽ آساني سان سنڀالڻ جهڙا رياجنٽ متعارف ٿي چڪا آهن؛ پر ليبارٽري ليبارٽري عمل ۾ اڃا ڪجهه حد تائين استعمال ٿئي ٿو. محلول ۾ ڪاٺي ڪوئلي جي بليچنگ ڪارروائي رنگين نجاستن کي جذب ڪرڻ سان گهٽجندي وڃي ٿي، تنهنڪري ان کي الڳ ڌوئڻ ۽ ٻيهر گرم ڪرڻ سان وقت بوقت ٻيهر چالو ڪرڻو پوندو آهي.^[4] جڏهن ته ڪاٺ مان ٺهيل ڪاٺي ڪوئلو ڪجهه رنگن ۽ نجاستن کي مؤثر نموني هٽائي ٿو، پر هڏن وارو ڪوئلو عام طور وڌيڪ ڇِدريت ۽ وڏي سطحي ايراضي سبب جذب ڪندڙ فلٽر طور وڌيڪ اثرائتو هوندو آهي.^{[حوالو گهربل]}

طب

ماضي ۾ معدي جي مسئلن لاءِ ڪاٺي ڪوئلي جا بسڪيٽ استعمال ڪيا ويندا هئا. هاضمي سان لاڳاپيل اثرن لاءِ ان کي گوري، ڪيپسول يا سفوف جي صورت ۾ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.^[21] ان جي اثرائتيت بابت تحقيق متنازع رهي آهي.^[22]^[23] اهو عام طور poison control ۾ زهرن کي غير مؤثر/غير جانبدار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.^[24]

تحقيق ۾ سيڪرين (saccharin) سان گڏ ڪاٺي ڪوئلو استعمال ڪري ميوڪو-سيليئري ٽرانسپورٽ ٽائيم ماپيو ويو آهي.^[25]

ڪاٺي ڪوئلو ٽوٿ پيسٽ جي ترڪيبن ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي؛ پر ان جي حفاظت ۽ اثرائتيت بابت فيصلائتو ثبوت موجود نه آهي.^[26]

آفريڪا ۾ ڳاڙھن ڪولوبس باندرن کي پاڻمرادو علاج (self-medication) طور ڪاٺي ڪوئلو کائيندي پڻ ڏٺو ويو آهي. انهن جي پنن واري خوراڪ ۾ سائينايڊ گهڻو هوندو آهي، جيڪو هاضمي جي تڪليف جو سبب بڻجي سگهي ٿو؛ تنهنڪري هنن ڪاٺي ڪوئلو کائڻ سکيو، جيڪو سائينايڊ کي جذب ڪري تڪليف گهٽ ڪري ٿو. هي ڄاڻ ماءُ کان ٻچي تائين منتقل ٿيندي آهي.^[27]

فن

ڪاٺي ڪوئلو ڊرائنگ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، اڳوڻا خاڪا ٺاهڻ لاءِ پينٽنگ ۾، ۽ انهن ميڊيا مان هڪ آهي جيڪا پارسيميڄ (parsemage) ٺاهڻ ۾ به استعمال ٿي سگهي ٿي. عام طور ان کي فڪسٽو (Fixative) لڳائي محفوظ ڪرڻو پوندو آهي. فنڪار عام طور ڪاٺي ڪوئلو چئن صورتن ۾ استعمال ڪن ٿا:

وائين چارڪول (انگوري لَتَ وارو ڪاٺي ڪوئلو) انگورن جي لَتَ ساڙڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي.
ولو چارڪول (ولو- willow وارو ڪاٺي ڪوئلو) ولو جون ٽاريون ساڙڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي.
سفوفي چارڪول (سفوف ٿيل ڪاٺي ڪوئلو) اڪثر ڊرائنگ جي وڏي حصي کي "ٽون" ڪرڻ يا ڍڪڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٽون ڪيل حصن تي ٻيهر ڊرائنگ ڪرڻ سان اُهو وڌيڪ ڳاڙهو/گهرو ٿيندو آهي؛ پر فنڪار ساڳئي ٽون ڪيل حصي ۾ هلڪو به ڪري سگهي ٿو (يا مڪمل طور مٽائي به سگهي ٿو) ته جيئن هلڪا ٽون پيدا ٿين.
دٻايل چارڪول (دٻايل ڪاٺي ڪوئلو) ڪاٺي ڪوئلي جو سفوف وارو کئونر بائنڊر سان ملائي ڏانڊين جي صورت ۾ دٻايو ويندو آهي. بائنڊر جي مقدار ڏانڊي جي سختي طئي ڪري ٿي.^[28] دٻايل ڪاٺي ڪوئلو ڪاٺي ڪوئلي واري پينسلن ۾ استعمال ٿيندو آهي.

باغباني

ڪاٺي ڪوئلي جو هڪ وڌيڪ استعمال تازو ٻيهر باغباني (horticulture) لاءِ دريافت ٿيو آهي. جيتوڻيڪ آمريڪي باغبان ٿوري عرصي کان ڪاٺي ڪوئلو استعمال ڪندا آيا آهن، پر ايميزونيا ۾ ٽيرا پريٽا مٽيءَ تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ڪولمبس دور کان اڳ جي مقامي ماڻهن بايوچار (biochar) جو وسيع استعمال ڪيو هو ته جيئن ڪمزور مٽي کي ڪاربان سان ڀرپور مٽيءَ ۾ بدلايو وڃي. هي طريقو جديد دور ۾ به استعمال ٿي سگهي ٿو، نه رڳو مٽي بهتر ڪرڻ لاءِ، پر ڪاربان جذب جي ذريعي طور پڻ.^[29]

جانورن جي پالنا

ڪاٺي ڪوئلو جانورن جي خوراڪ سان ملايو ويندو آهي، پولٽري جي وٺين ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، يا ڀاڻ (manure) جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.^[30] هن طريقي سان ڪاٺي ڪوئلي جي استعمال مان پولٽري کي فائدو حاصل ٿيندو آهي.^[31]^[32]

اهو خدشو ظاهر ڪيو ويو ته فعال ڪاٺي ڪوئلو شايد غيراخلاقي طريقي سان استعمال ڪيو وڃي ٿو، جيئن جانورن کي گهٽ معيار واري خوراڪ برداشت ڪرائي سگهجي جيڪا افلاٽوڪسين سان آلودہ هجي. ان خدشي جي نتيجي ۾ امريڪن فيڊ ڪنٽرول آفيسر ايسوسيئيشن 2012ع ۾ تجارتي جانورن جي خوراڪ ۾ فعال ڪاٺي ڪوئلي جي استعمال تي پابندي لڳائي ڇڏي.^[33]

ماحولي اثر

گھانا جي بامبوئي بولي ڳوٺ ۾ ٿيلهن ۾ ڀريل ڪاٺي ڪوئلو

ڪاٺي ڪوئلي جي پيداوار ۽ استعمال، جيئن ڪاٺي حياتياتي مادّي (woody biomass) کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ جا ٻيا طريقا، عام طور اخراج (emissions) جو سبب بڻجن ٿا ۽ ٻيلن جي ڪٽائي (deforestation) ۾ حصو وجهي سگهن ٿا. ڏکڻ آمريڪا ۾ ڳارڻ (smelting) لاءِ ٻارڻ طور ڪاٺي ڪوئلي جو استعمال ٻيهر وڌي رهيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ شديد ماحولي، سماجي ۽ طبي مسئلا پيدا ٿيا آهن.^[34]^[35] ذيلي-صنعتي سطح تي ڪاٺي ڪوئلي جي پيداوار ٻيلن جي ڪٽائي جي سببن مان هڪ آهي. هاڻي ڪاٺي ڪوئلي جي پيداوار عام طور غيرقانوني ۽ لڳ ڀڳ هميشه بي ضابطا آهي، جيئن برازيل ۾، جتي پگ آئرن ٺاهڻ لاءِ ڪاٺي ڪوئلي جي پيداوار هڪ وڏي غيرقانوني صنعت آهي.^[36]^[37]^[38]

ڊيموڪريٽڪ جمهوريه ڪانگو ۾ ويرونگا نيشنل پارڪ جهڙن علائقن ۾ وڏي پيماني تي ٻيلن جي تباهي دستاويز ڪئي وئي آهي، جتي ان کي جبلن جي گوريلائن جي بقا لاءِ بنيادي خطرو سمجھيو ويندو آهي.^[39] اهڙا ئي خطرا زامبيا ۾ پڻ موجود آهن.^[40] ملاوي ۾ غيرقانوني ڪاٺي ڪوئلي جي واپار ۾ 92,800 مزدور ڪم ڪن ٿا ۽ اهو ملڪ جي آباديءَ جي 90٪ لاءِ گرمائش ۽ پچائڻ جي ايندھن جو مکيه ذريعو آهي. ڪجهه ماهر، جهڙوڪ ڊنڪن ميڪ ڪوئين (Duncan MacQueen)، Principal Researcher–Forest Team، انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ فار انوائرنمينٽ اينڊ ڊولپمينٽ (IIED)، دليل ڏين ٿا ته جڏهن غيرقانوني ڪاٺي ڪوئلو ٻيلن جي ڪٽائي جو سبب بڻجي ٿو، تڏهن هڪ ضابطيدار ڪاٺي ڪوئلي جي صنعت، جيڪا ٻيهر پوک ۽ ٻيلن جي پائيدار استعمال کي لازمي قرار ڏئي، “انهن جي ماڻهن کي صاف ۽ ڪارآمد توانائي ڏيندي، ۽ انهن جي توانائي صنعتن کي مضبوط مقابلي وارو فائدو فراهم ڪندي”.^[41] يورپ ڏانهن درآمد ٿيندڙ ڪاٺي ڪوئلي بابت جائزي مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي ڪاٺي ڪوئلي جا پيداوارون اڪثر اڻ-ظاهر ڪيل اصل واري ٽراپيڪل ڪاٺ مان ٺهيل هونديون آهن. جرمني ۾ وڪرو ٿيندڙ باربيڪيو ڪاٺي ڪوئلي جي تجزئي ۾ ورلڊ وائلڊ لائف فنڊ (WWF) ڏٺو ته اڪثر پيداوارن ۾ ٽراپيڪل ڪاٺ شامل آهي. هڪ قابلِ ذڪر استثنا طور، نميبيا مان ايندڙ باربيڪيو ڪاٺي ڪوئلي جي درآمدن جو حوالو ڏنو ويو آهي، جتي ڪاٺي ڪوئلو عام طور اُن اضافي حياتياتي مادّي مان تيار ڪيو ويندو آهي جيڪو ڪاٺي ٻوٽن جي وڌندڙ چڙهائي سبب پيدا ٿئي ٿو.^[42]^[43]^[44] صوماليا ۾ ڪاٺي ڪوئلي جي اسمگلنگ هڪ معاشي ۽ ماحولي مسئلو آهي، جنهن جا علائقائي سيڪيورٽي تي به اهم اثر پون ٿا.^[45]

حوالا

↑ Kammen, Daniel M.; Lew, Debra (2005). Review of Technologies for the Production and Use of Charcoal. Berڪلي، ڪيلفورنيا، آمريڪا: University of California, Energy and Resources Group & Goldman School of Public Policy. p. 6. https://www.researchgate.net/publication/237577160.
↑ "Africa's charcoal economy". The Economist. https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2025/05/01/africas-charcoal-economy.
↑ "Geoarch", Geoarch, 31 مئي 1999, اصل کان 15 مارچ 2004 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 20 مئي 2012۔
1 2 3 4 Ane or mair o the precedin sentences incorporates text frae a publication nou in the public domain: Chisholm, Hugh, وڪي نويس (1911), "Charcoal", Encyclopædia Britannica 5 (11th ڇاپو), Cambridge University Press, ص: 856
↑ "Roland.V. Siemons, Loek Baaijens, An Innovative Carbonization Retort: Technology and Environmental Impact, TERMOTEHNIKA, 2012, XXXVIII, 2, 131‡138 131"۔
↑ Ray, G.F. (July 1979). "Energy economics — a random walk in history". Energy Economics 1 (3): 139–143. doi:10.1016/0140-9883(79)90044-6. Bibcode: 1979EneEc...1..139R.
↑ "Carbonisation processes", FAO, حاصل ڪيل 21 May 2021۔
↑ "Kilning vs. Retorting: the cause of emissions of unburnt gases."۔
↑ Chicago section, American Chemical Society- (2 July 2020), "The chemistry of firework colours"۔
↑ "Pyroligneous Acid or Wood Vinegar", Scientific American, 14 نومبر 1857, حاصل ڪيل 14 مارچ 2020۔
↑ Munoz, Gabriella (26 اپريل 2018), "How Hot Is a Bonfire?", Sciencing, حاصل ڪيل 13 نومبر 2019۔
↑ Akanuma, Hideo (2008). "The significance of Early Bronze Age iron objects from Kaman-Kalehöyük, Turkey". Anatolian Archaeological Studies (Tokyo: Japanese Institute of Anatolian Archaeology) 17: 313–320. http://www.jiaa-kaman.org/pdfs/aas_17/AAS_17_Akanuma_H_pp_313_320.pdf. Retrieved 2026-01-29.
↑ Cheng, Zhilong; Yang, Jian; Zhou, Lang; Liu, Yan; Wang, Qiuwang (January 2016). "Characteristics of charcoal combustion and its effects on iron-ore sintering performance". Applied Energy 161: 364–374. doi:10.1016/j.apenergy.2015.09.095. Bibcode: 2016ApEn..161..364C.
↑ Lea, John Dale Zach (25 January 2017), "Charcoal Is Not the Cause of Haiti's Deforestation | Haiti Liberte" (ٻولي ۾ en-US), حاصل ڪيل 16 جولاءِ 2021۔
↑ Surup, Gerrit Ralf; Trubetskaya, Anna; Tangstad, Merete (2020-11-09). "Charcoal as an Alternative Reductant in Ferroalloy Production: A Review" (en ۾). Processes 8 (11): 1432. doi:10.3390/pr8111432. ISSN 2227-9717.
↑ Wu, Hsuan-Chih; Ku, Young (2016). "Chemical Looping Gasification of Charcoal with Iron-Based Oxygen Carriers in an Annular Dual-Tube Moving Bed Reactor" (en ۾). Aerosol and Air Quality Research 16 (4): 1093–1103. doi:10.4209/aaqr.2015.05.0298. ISSN 2071-1409. Bibcode: 2016AAQR...16.1093W. https://aaqr.org/articles/aaqr-15-05-oa-0298.
↑ Kenneth L. Kosanke; Bonnie J. Kosanke (1999), "Pyrotechnic Spark Generation", Journal of Pyrotechnics: 49–62, آئي ايس بي اين 978-1-889526-12-6, اصل کان 16 ڊسمبر 2017 تي آرڪائيو ٿيل۔
↑ Ahmad, N; Isa, S.S.M.; Ramli, M.M.; Hambali, N.A.M.A.; Kasjoo, S.R.; Isa, M.M.; Nor, N.I.M.; Khalid, N. (2016). "Adsorption properties and potential applications of bamboo charcoal: A Review.". MATEC Web of Conferences 78: 1–7. https://www.matec-conferences.org/articles/matecconf/pdf/2016/41/matecconf_icongdm2016_01097.pdf. Retrieved 3 February 2018.
↑ Dawson, Andrew (1997). "Activated charcoal: a spoonful of sugar". Australian Prescriber 20: 14–16. doi:10.18773/austprescr.1997.008.
↑ "Treating flatulence", NHS, NHS UK, حاصل ڪيل 27 May 2012۔
↑ Stearn, Margaret (2007). Warts and all: straight talking advice on life' embarrassing problems. London: Murdoch Books. p. 333. ISBN 978-1-921259-84-5. https://books.google.com/books?id=aSRmxC47VNMC. Retrieved 2009-05-03.
↑ Ohge, Hiroki; Furne, Julie K.; Springfield, John; Ringwala, Sumit; Levitt, Michael D. (February 2005). "Effectiveness of Devices Purported to Reduce Flatus Odor". Official Journal of the American College of Gastroenterology 100 (2): 397–400. doi:10.1111/j.1572-0241.2005.40631.x. PMID 15667499. https://journals.lww.com/ajg/abstract/2005/02000/effectiveness_of_devices_purported_to_reduce.22.aspx.
↑ Suarez, Fabrizis L; Furne, Julie; Springfield, John; Levitt, Michael D (January 1999). "Failure of Activated Charcoal to Reduce the Release of Gases Produced by the Colonic Flora". American Journal of Gastroenterology 94 (1): 208–212. doi:10.1111/j.1572-0241.1999.00798.x. PMID 9934757.
↑ Isbister, Geoffrey K.; Friberg, Lena E.; Stokes, Barrie; Buckley, Nicholas A.; Lee, Christopher; Gunja, Naren; Brown, Simon G.; MacDonald, Ellen et al. (November 2007). "Activated Charcoal Decreases the Risk of QT Prolongation After Citalopram Overdose". Annals of Emergency Medicine 50 (5): 593–600.e46. doi:10.1016/j.annemergmed.2007.03.009. PMID 17719135.
↑ Passali, Desiderio (1984). "Experiences in the determination of nasal mucociliary transport time.". Acta Otolaryngol 97 (3–4): 319–23. doi:10.3109/00016488409130995. PMID 6539042.
↑ Brooks, John K.; Bashirelahi, Nasir; Reynolds, Mark A. (September 2017). "Charcoal and charcoal-based dentifrices". The Journal of the American Dental Association 148 (9): 661–670. doi:10.1016/j.adaj.2017.05.001. PMID 28599961.
↑ "Clever Monkeys: Monkeys and Medicinal Plants", PBS, 13 سيپٽمبر 2011, حاصل ڪيل 20 مئي 2012۔
↑ "charcoal: powdered, compressed, willow and vine", Muse Art and Design, 7 September 2011, اصل کان 31 August 2012 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 27 May 2012۔
↑ Johannes Lehmann, ed (2009). Biochar for Environmental Management: Science and Technology. Stephen Joseph. Earthscan. ISBN 978-1-84407-658-1. http://www.biochar-international.org/projects/book. Retrieved 30 Dec 2013.
↑ Gerlach, Achim; Schmidt, Hans-Peter (2014), "The use of biochar in cattle farming", The Biochar Journal (Arbaz, Switzerland)۔
↑ Yarrow, David (March 2015), "Biochar: Helping Everything from Soil Fertility to Odor Reduction", Acres U.S.A., اصل کان 9 June 2019 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 7 March 2019۔
↑ Schupska Site=CAES News, Stephanie (10 مارچ 2011), "Charcoal supplemented diet reduces ammonia in chickens' litter", اصل کان 30 July 2020 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 7 March 2019۔
↑ Damerow, Gail (2015). The Chicken Health Handbook, 2nd Edition: A Complete Guide to Maximizing Flock Health and Dealing with Disease. Storey. p. 391. ISBN 978-1612120133.
↑ Michael Smith; David Voreacos (January 21, 2007). "Brazil: Enslaved workers make charcoal used to make basic steel ingredient". Seattle Times. http://www.corpwatch.org/article.php?id=14328.
↑ M. Kato1, D. M. DeMarini, A. B. Carvalho, M. A. V. Rego, A. V. Andrade1, A. S. V. Bonfim and D. Loomis (2004). "World at work: Charcoal producing industries in northeastern Brazil". Occupational and Environmental Medicine 62 (2): 128–132. doi:10.1136/oem.2004.015172. PMID 15657196. PMC 1740946. http://oem.bmj.com/content/62/2/128.full.
↑ "U.S. car manufacturers linked to Amazon destruction, slave labor", News.mongabay.com, 14 مئي 2012, حاصل ڪيل 20 مئي 2012۔
↑ "Driving Destruction in the Amazon: How steel production is throwing the forest into the furnace", Greenpeace, 11 مئي 2012, اصل کان 20 مئي 2012 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 20 مئي 2012۔
↑ The documentary film The Charcoal People (2000) shows in detail the Deforestation in Brazil, the poverty of the laborers and their families, and the method of constructing and using a clamp for burning the wood.
↑ "Virunga National Park", Gorilla.cd, اصل کان 03 آڪٽوبر 2008 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 20 مئي 2012۔
↑ "Living on Earth: Zambia's Vanishing Forests", Loe.org, 04 مارچ 1994, حاصل ڪيل 28 ڊسمبر 2011۔
↑ "Is charcoal the key to sustainable energy consumption in Malawi?", UNEARTH News, July 2013, اصل کان 11 آگسٽ 2013 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 10 August 2013۔
↑ Zahnen, Johannes, "Market Analysis Barbecue Charcoal 2018 - The Dirty Business of Barbecue Charcoal", WWF, حاصل ڪيل 27 مئي 2020۔
↑ "From Bush to Charcoal: the Greenest Charcoal Comes from Namibia", Forest Stewardship Council, 17 مارچ 2020, اصل کان 27 July 2020 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 27 مئي 2020۔
↑ Haag, Volker; Zemke, Valentina Theresia; Lewandrowski, Tim; Zahnen, Johannes; Hirschberger, Peter; Bick, Ulrich; Koch, Gerald (11 September 2020). "The European charcoal trade". IAWA Journal 41 (4): 463–477. doi:10.1163/22941932-bja10017.
↑ Gridneff, Ilya (2018). "Burning Somalia's Future". Environmental Politics in the Middle East. pp. 121–148. doi:10.1093/oso/9780190916688.003.0006. ISBN 978-0-19-091668-8.
↑ "Le quattro volte (2010)", IMDb, حاصل ڪيل 16 September 2012۔

[1] Kammen, Daniel M.; Lew, Debra (2005). Review of Technologies for the Production and Use of Charcoal. Berڪلي، ڪيلفورنيا، آمريڪا: University of California, Energy and Resources Group & Goldman School of Public Policy. p. 6. https://www.researchgate.net/publication/237577160.

[2] "Africa's charcoal economy". The Economist. https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2025/05/01/africas-charcoal-economy.

[3] "Geoarch", Geoarch, 31 مئي 1999, اصل کان 15 مارچ 2004 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 20 مئي 2012۔

[EB1911charcoal-4] 1 2 3 4 Ane or mair o the precedin sentences incorporates text frae a publication nou in the public domain: Chisholm, Hugh, وڪي نويس (1911), "Charcoal", Encyclopædia Britannica 5 (11th ڇاپو), Cambridge University Press, ص: 856

[5] "Roland.V. Siemons, Loek Baaijens, An Innovative Carbonization Retort: Technology and Environmental Impact, TERMOTEHNIKA, 2012, XXXVIII, 2, 131‡138 131"۔

[6] Ray, G.F. (July 1979). "Energy economics — a random walk in history". Energy Economics 1 (3): 139–143. doi:10.1016/0140-9883(79)90044-6. Bibcode: 1979EneEc...1..139R.

[7] "Carbonisation processes", FAO, حاصل ڪيل 21 May 2021۔

[8] "Kilning vs. Retorting: the cause of emissions of unburnt gases."۔

[9] Chicago section, American Chemical Society- (2 July 2020), "The chemistry of firework colours"۔

[10] "Pyroligneous Acid or Wood Vinegar", Scientific American, 14 نومبر 1857, حاصل ڪيل 14 مارچ 2020۔

[11] Munoz, Gabriella (26 اپريل 2018), "How Hot Is a Bonfire?", Sciencing, حاصل ڪيل 13 نومبر 2019۔

[12] Akanuma, Hideo (2008). "The significance of Early Bronze Age iron objects from Kaman-Kalehöyük, Turkey". Anatolian Archaeological Studies (Tokyo: Japanese Institute of Anatolian Archaeology) 17: 313–320. http://www.jiaa-kaman.org/pdfs/aas_17/AAS_17_Akanuma_H_pp_313_320.pdf. Retrieved 2026-01-29.

[13] Cheng, Zhilong; Yang, Jian; Zhou, Lang; Liu, Yan; Wang, Qiuwang (January 2016). "Characteristics of charcoal combustion and its effects on iron-ore sintering performance". Applied Energy 161: 364–374. doi:10.1016/j.apenergy.2015.09.095. Bibcode: 2016ApEn..161..364C.

[14] Lea, John Dale Zach (25 January 2017), "Charcoal Is Not the Cause of Haiti's Deforestation | Haiti Liberte" (ٻولي ۾ en-US), حاصل ڪيل 16 جولاءِ 2021۔

[15] Surup, Gerrit Ralf; Trubetskaya, Anna; Tangstad, Merete (2020-11-09). "Charcoal as an Alternative Reductant in Ferroalloy Production: A Review" (en ۾). Processes 8 (11): 1432. doi:10.3390/pr8111432. ISSN 2227-9717.

[16] Wu, Hsuan-Chih; Ku, Young (2016). "Chemical Looping Gasification of Charcoal with Iron-Based Oxygen Carriers in an Annular Dual-Tube Moving Bed Reactor" (en ۾). Aerosol and Air Quality Research 16 (4): 1093–1103. doi:10.4209/aaqr.2015.05.0298. ISSN 2071-1409. Bibcode: 2016AAQR...16.1093W. https://aaqr.org/articles/aaqr-15-05-oa-0298.

[stars-17] Kenneth L. Kosanke; Bonnie J. Kosanke (1999), "Pyrotechnic Spark Generation", Journal of Pyrotechnics: 49–62, آئي ايس بي اين 978-1-889526-12-6, اصل کان 16 ڊسمبر 2017 تي آرڪائيو ٿيل۔

[Ahmad-2016-18] Ahmad, N; Isa, S.S.M.; Ramli, M.M.; Hambali, N.A.M.A.; Kasjoo, S.R.; Isa, M.M.; Nor, N.I.M.; Khalid, N. (2016). "Adsorption properties and potential applications of bamboo charcoal: A Review.". MATEC Web of Conferences 78: 1–7. https://www.matec-conferences.org/articles/matecconf/pdf/2016/41/matecconf_icongdm2016_01097.pdf. Retrieved 3 February 2018.

[19] Dawson, Andrew (1997). "Activated charcoal: a spoonful of sugar". Australian Prescriber 20: 14–16. doi:10.18773/austprescr.1997.008.

[20] "Treating flatulence", NHS, NHS UK, حاصل ڪيل 27 May 2012۔

[stearn2007-21] Stearn, Margaret (2007). Warts and all: straight talking advice on life' embarrassing problems. London: Murdoch Books. p. 333. ISBN 978-1-921259-84-5. https://books.google.com/books?id=aSRmxC47VNMC. Retrieved 2009-05-03.

[22] Ohge, Hiroki; Furne, Julie K.; Springfield, John; Ringwala, Sumit; Levitt, Michael D. (February 2005). "Effectiveness of Devices Purported to Reduce Flatus Odor". Official Journal of the American College of Gastroenterology 100 (2): 397–400. doi:10.1111/j.1572-0241.2005.40631.x. PMID 15667499. https://journals.lww.com/ajg/abstract/2005/02000/effectiveness_of_devices_purported_to_reduce.22.aspx.

[23] Suarez, Fabrizis L; Furne, Julie; Springfield, John; Levitt, Michael D (January 1999). "Failure of Activated Charcoal to Reduce the Release of Gases Produced by the Colonic Flora". American Journal of Gastroenterology 94 (1): 208–212. doi:10.1111/j.1572-0241.1999.00798.x. PMID 9934757.

[24] Isbister, Geoffrey K.; Friberg, Lena E.; Stokes, Barrie; Buckley, Nicholas A.; Lee, Christopher; Gunja, Naren; Brown, Simon G.; MacDonald, Ellen et al. (November 2007). "Activated Charcoal Decreases the Risk of QT Prolongation After Citalopram Overdose". Annals of Emergency Medicine 50 (5): 593–600.e46. doi:10.1016/j.annemergmed.2007.03.009. PMID 17719135.

[PubMed.gov-25] Passali, Desiderio (1984). "Experiences in the determination of nasal mucociliary transport time.". Acta Otolaryngol 97 (3–4): 319–23. doi:10.3109/00016488409130995. PMID 6539042.

[26] Brooks, John K.; Bashirelahi, Nasir; Reynolds, Mark A. (September 2017). "Charcoal and charcoal-based dentifrices". The Journal of the American Dental Association 148 (9): 661–670. doi:10.1016/j.adaj.2017.05.001. PMID 28599961.

[27] "Clever Monkeys: Monkeys and Medicinal Plants", PBS, 13 سيپٽمبر 2011, حاصل ڪيل 20 مئي 2012۔

[28] "charcoal: powdered, compressed, willow and vine", Muse Art and Design, 7 September 2011, اصل کان 31 August 2012 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 27 May 2012۔

[29] Johannes Lehmann, ed (2009). Biochar for Environmental Management: Science and Technology. Stephen Joseph. Earthscan. ISBN 978-1-84407-658-1. http://www.biochar-international.org/projects/book. Retrieved 30 Dec 2013.

[30] Gerlach, Achim; Schmidt, Hans-Peter (2014), "The use of biochar in cattle farming", The Biochar Journal (Arbaz, Switzerland)۔

[31] Yarrow, David (March 2015), "Biochar: Helping Everything from Soil Fertility to Odor Reduction", Acres U.S.A., اصل کان 9 June 2019 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 7 March 2019۔

[32] Schupska Site=CAES News, Stephanie (10 مارچ 2011), "Charcoal supplemented diet reduces ammonia in chickens' litter", اصل کان 30 July 2020 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 7 March 2019۔

[33] Damerow, Gail (2015). The Chicken Health Handbook, 2nd Edition: A Complete Guide to Maximizing Flock Health and Dealing with Disease. Storey. p. 391. ISBN 978-1612120133.

[34] Michael Smith; David Voreacos (January 21, 2007). "Brazil: Enslaved workers make charcoal used to make basic steel ingredient". Seattle Times. http://www.corpwatch.org/article.php?id=14328.

[35] M. Kato1, D. M. DeMarini, A. B. Carvalho, M. A. V. Rego, A. V. Andrade1, A. S. V. Bonfim and D. Loomis (2004). "World at work: Charcoal producing industries in northeastern Brazil". Occupational and Environmental Medicine 62 (2): 128–132. doi:10.1136/oem.2004.015172. PMID 15657196. PMC 1740946. http://oem.bmj.com/content/62/2/128.full.

[36] "U.S. car manufacturers linked to Amazon destruction, slave labor", News.mongabay.com, 14 مئي 2012, حاصل ڪيل 20 مئي 2012۔

[37] "Driving Destruction in the Amazon: How steel production is throwing the forest into the furnace", Greenpeace, 11 مئي 2012, اصل کان 20 مئي 2012 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 20 مئي 2012۔

[38] The documentary film The Charcoal People (2000) shows in detail the Deforestation in Brazil, the poverty of the laborers and their families, and the method of constructing and using a clamp for burning the wood.

[39] "Virunga National Park", Gorilla.cd, اصل کان 03 آڪٽوبر 2008 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 20 مئي 2012۔

[40] "Living on Earth: Zambia's Vanishing Forests", Loe.org, 04 مارچ 1994, حاصل ڪيل 28 ڊسمبر 2011۔

[Malawi-41] "Is charcoal the key to sustainable energy consumption in Malawi?", UNEARTH News, July 2013, اصل کان 11 آگسٽ 2013 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 10 August 2013۔

[42] Zahnen, Johannes, "Market Analysis Barbecue Charcoal 2018 - The Dirty Business of Barbecue Charcoal", WWF, حاصل ڪيل 27 مئي 2020۔

[43] "From Bush to Charcoal: the Greenest Charcoal Comes from Namibia", Forest Stewardship Council, 17 مارچ 2020, اصل کان 27 July 2020 تي آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 27 مئي 2020۔

[44] Haag, Volker; Zemke, Valentina Theresia; Lewandrowski, Tim; Zahnen, Johannes; Hirschberger, Peter; Bick, Ulrich; Koch, Gerald (11 September 2020). "The European charcoal trade". IAWA Journal 41 (4): 463–477. doi:10.1163/22941932-bja10017.

[45] Gridneff, Ilya (2018). "Burning Somalia's Future". Environmental Politics in the Middle East. pp. 121–148. doi:10.1093/oso/9780190916688.003.0006. ISBN 978-0-19-091668-8.

[46] "Le quattro volte (2010)", IMDb, حاصل ڪيل 16 September 2012۔

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]