ڪانيم-بورنو سلطنت
ڪانيم سلطنت ڪانيم-بورنو سلطنت | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| ت. 700–1380 | |||||
| |||||
 | |||||
| گادي جو هنڌ |
Manan (until the 12th-century) | ||||
| مذهب | Animism, later Sunni Islam | ||||
| حڪومت | بادشاهت | ||||
| ڪرنسي | cloth, cowrie shells, copper | ||||
ڪانيم-بورنو سلطنت (Kanem-Bornu Empire) افريڪا جي انهن علائقن تي مشتمل هئي جيڪا هاڻي نائيجيريا، نائجر، ڪيمرون، لبيا ۽ چاڊ جو حصو آهن. اها جاگرافيدانن پاران اٺين صدي عيسوي کان ڪانيم سلطنت جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 19هين صدي تائين بورنو جي آزاد بادشاهت، بورنو سلطنت جي طور تي قائم رهيو.[1]
ڪانيم سلطنت (700-1380) موجوده ملڪن چاڊ، نائيجيريا ۽ لبيا ۾ واقع هئي.[2] پنهنجي عروج تي، اها هڪ اھڙي علائقي تي مشتمل هئي جيڪا نه رڳو چاڊ جي وڏي علائقي پر ڏکڻ لبيا (فيزان) ۽ اوڀر نائجر، اتر اوڀر نائيجيريا ۽ اتر ڪيمرون جي ڪجهه حصن کي به ڍڪيندو هو. بورنو سلطنت (1380-1893) هڪ رياست هئي جيڪا هاڻي اتر اوڀر نائيجيريا آهي، ۽ وقت سان گڏ ڪانيم سلطنت کان به وڏي ٿي وئي، جنهن ۾ اها علائقا شامل هئا جيڪا اڄ چاڊ، نائجر ۽ ڪيمرون جا حصا آهن.[3]
ڪانيم-بورنو سلطنت جي شروعاتي تاريخ گهٽ ڄاڻايل آهي. اهو سمجهيو ويندو آهي ته سلطنت 700ع جي آس پاس قائم ڪئي وئي هئي، جيتوڻيڪ بعد ۾ ۽ اڳئين تاريخون پڻ تجويز ڪيون ويون آهن. ڊگوا خاندان پنهنجي گاديءَ واري هنڌ نجمي کان ڪانيم علائقي (موجوده چاڊ ۾) ۾ سلطنت تي حڪومت ڪئي ۽ حڪمران لقب مائي استعمال ڪيو. 11هين صدي ۾، سلطنت اسلام قبول ڪيو ۽ ڊگوا کي سيفاوا خاندان سان تبديل ڪيو ويو. ڪانيم تي ٻڌل سلطنت 13هين صدي جي مائي ڊناما ٻئين، ديباليمي پاران پنهنجي عروج تي پهتي. سلطنت صحارا جي واپاري رستن تي ڪافي ڪنٽرول ڪيو ۽ لوڻ، هاٿي ڏند، غلام ۽ جانورن جون شيون برآمد ڪيون. لوڻ جي صنعت خاص طور تي خوشحال هئي، سلطنت آس پاس جي علائقي ۾ لوڻ فراهم ڪرڻ جي قابل هئي.
معاشي عنصر ۽ بلالا ماڻهن سان تڪرار 14هين صدي ۾ سلطنت کي ڪانيم کان محروم ڪري ڇڏيو. مائي عمر اول، ادريسمي سلطنت کي بورنو علائقي (جديد نائيجيريا ۾) ۾ ٻيهر مرڪز بڻايو، جيڪو اڳ ۾ هڪ معاون رياست هئي. سياسي عدم استحڪام جي هڪ صدي کانپوء، جيستائين مائي علي اول، غازي نگزارگامو کي هڪ نئين مستقل گاديءَ جي حيثيت سان قائم ڪيو. جيتوڻيڪ ڪانيم کي بعد ۾ مائي ادريس ٽيون، ڪٽاگرمبي پاران بحال ڪيو ويو، عالم ڪڏهن ڪڏهن ڪانيم-بورنو سلطنت کي اڳوڻي ڪانيم سلطنت ۽ بعد ۾ بورنو سلطنت ۾ ورهائيندا آهن. بورنو تي ٻڌل سلطنت کي 16 صدي جي آخر ۾ مائي ادريس چوٿون، الوما جي تحت پنهنجي طاقت ۽ اثر جي چوٽي تي آندو ويو. جيتوڻيڪ ڪانيم-بورنو ان کان پوءِ ڊگهي عرصي تائين طاقتور رهيو، سلطنت 17 صدي ۾ بدلجندڙ معاشي نمونن ۽ ماحولياتي حالتن، ۽ مختلف پاڙيسرين سان تڪرارن جي ڪري هڪ سست پر مسلسل زوال شروع ڪيو.
19هين صدي جي شروعات ۾ فولا جهاد دوران سلطنت تقريبن زوال پذير ٿي وئي، جنهن علائقي ۾ طاقت جو مرڪز اولهه ۾ سوڪوٽو خلافت ڏانهن منتقل ٿيو. جهادن جي نتيجي ۾، سيفاوا خاندان جي جاءِ الڪانيمي خاندان ورتي، جنهن شيهو (شيخ) جي لقب سان حڪومت ڪئي. 1893 ۾، ڪنيم-بورنو کي سوڊاني جنگجو ربيع الزبير فتح ڪيو، جنهن سلطنت کي هڪ ظالم فوجي حڪومت ۾ تبديل ڪيو. بعد ۾ ٿيندڙ شهري بدامني جو فائدو فرانس ۽ برطانيه ورتو. جيتوڻيڪ الڪانيمي خاندان سال 1900ع ۾ بحال ٿيو، پر انهن نوآبادياتي حڪمراني هيٺ حڪومت ڪئي. سلطنت جا علائقا 1902ع ۾ فرانسيسي، برطانوي ۽ جرمن نوآبادياتي سلطنتن ۾ شامل ڪيا ويا.
سلطنت جي شروعاتي تاريخ بنيادي طور تي هڪ شاهي تاريخ نامي، گرگام مان معلوم ٿئي ٿي، جيڪا 1851ع ۾ جرمن سياح هينرچ بارٿ پاران دريافت ڪيو ويو هو. سلطنت جي جانشين حڪومتون، بورنو امارت ۽ ڊڪوا امارت جي صورت ۾، 1900 جي آس پاس قائم ٿيون ۽ اڄ به نائيجيريا اندر روايتي رياستن جي طور تي موجود آهن.
نالو
[سنواريو]تاريخ
[سنواريو]ورثو ۽ علمي بحث
[سنواريو]حڪومت ۽ فوج
[سنواريو]سماج
[سنواريو]معيشت
[سنواريو]پڻ ڏسو
[سنواريو]نوٽ
[سنواريو]: حوالو:
حوالا
[سنواريو]- ↑ "Empire of Kanem-Bornu (ca. 9th century-1900) •" (آمريڪي انگريزي ۾). 2008-12-29. 2022-07-23 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Kanem-Bornu". Encyclopædia Britannica. 24 September 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Encyclopedia of empire". Choice Reviews Online 53 (12): 53. 2016. ISSN 0009-4978. https://www.academia.edu/3617569. Retrieved 2025-04-15. آرڪائيو ڪيا ويا 2023-10-31 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.