مواد ڏانھن هلو

ڪانسي

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
تاريخ دوران برونز جي فنڪاري جا مختلف مثال

ڪانسي, جنھن کي انگريزي ۾ برونز چون ٿا ، ٽامي تي ٻڌل هڪ مٺ يا مصر آهي، جنهن ۾ بنيادي طور ٽامو هوندو آهي ۽ عام طور ان سان لڳ ڀڳ 12–12.5٪ قلعي ملايو ويندو آهي. ان کان سواءِ اڪثر ٻين ڌاتن، جهڙوڪ ايلومينيم، مينگنيز، نڪل يا جست، ۽ ڪڏهن غير ڌاتي عنصرن، جهڙوڪ فاسفورس، يا ڌاتو جهڙن عنصرن، جهڙوڪ آرسينڪ يا سيليڪون، جي پڻ ملاوٽ ڪئي ويندي آهي. انهن اضافن سان مختلف قسمن جا مصر تيار ٿيندا آهن، جن مان ڪي خالص ٽامي کان وڌيڪ سخت هوندا آهن يا ٻيون فائديمند خاصيتون، جهڙوڪ مضبوطي، لچڪ يا مشين سازي جي قابليت، رکن ٿا. جڏھن ٽامي ۾ جست ملائي مٺ يا مصر (alloy) ٺاھبو آھي ته ان کي پتل سڏيو ويندو آهي.

جنهن آثار قديمه واري دور ۾ ڪانسي سڀ کان وڌيڪ سخت ۽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ڌاتو هو، ان کي ڪانسي جو دور چيو ويندو آهي. اولهه يوريشيا ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات روايتي طور چوٿين هزاري قبل مسيح جي وچ ڌاري، جڏهن ⁠تہ چين ۾ ٻي هزار قبل مسيح جي شروعاتي دور سان منسوب ڪئي ويندي آهي.[1] ٻين علائقن ۾ اهو دور آهستي آهستي پکڙجندو ويو. ڪانسي جي دور کان پوءِ لوھ جو دور آيو، جيڪو لڳ ڀڳ 1300 ق م ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق م تائين يوريشيا جي اڪثر حصن تائين پهچي ويو، جيتوڻيڪ برونز جو استعمال جديد دور جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ جاري رهيو.

ڇاڪاڻ ⁠تہ تاريخي فن پارا اڪثر برونز ۽ پتل (ٽامي ۽ جست جا مٺ) مان ٺهيل هوندا هئا، جيڪي ڌاتي بناوت جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف آهن، تنهنڪري جديد عجائب گهرن ۽ علمي تحقيق ۾ قديم فن پارن جي وضاحت ڪندي انفرادي مٺن جي نالن بدران وڌيڪ عام اصطلاح "ٽامي جو مٺ" (copper alloy) استعمال ڪيو ويندو آهي. ائين ڪرڻ جو هڪ اهم سبب اهو آهي ته تاريخي ٽامي جي مٺن يا جي نالن بابت اختلاف يا غلطيون ڊيٽابيس ۾ ڳولا جي نتيجن کي متاثر نه ڪن.[2]

اشتقاق

[سنواريو]
هاؤمووو ڊِنگ (چيني ٻولي: {{{1}}})، هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان ڳرو چيني رسومي ڪانسي؛ 1300–1046 ق م؛ چين جو قومي عجائب گهر (بيجنگ). هن ڊِنگ جو نالو ان جي اندرين ڀت تي اُڪريل لکت تان ورتو ويو آهي، جنهن ۾ Hòumǔwù لکيل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي 'راڻي ماءُ وو'.

لفظ برونز (1730ع–1740ع) وچين فرينچ برونز (1511ع) مان ورتل آهي، جيڪو وري اطالوي برونزو (معنيٰ: گهنڊن جو ڌاتو، پتل) (13هين صدي) مان ورتل آهي. هن لفظ کي قرونِ وسطى جي لاطيني ۾ برونزيم جي صورت ۾ لکيو ويو، ۽ ان جي اصل بابت ٻه امڪان بيان ڪيا وڃن ٿا:

  • برونشن، جيڪو بازنطيني يوناني برونٽيسيون (11هين صدي) مان پوئين تشڪيل ذريعي ٺهيو. شايد اهو برينٽيسيون برينڊيسي مان نڪتل هجي، جيڪو پنهنجي برونز لاءِ مشهور هو؛[3][4] يا اصل ۾:
  • پنهنجي ابتدائي صورت ۾ قديم فارسي

برنج، پتل، جديد فارسي ۾ برينج ۽ پرنگ، ٽامو مان.[5] انهن مان ئي جارجيائي برنزي، ترڪي پيرنچ (بر = هڪ، برنچ = پهريون/بنيادي)، ۽ آرمينيائي برنج پڻ نڪتا، جن جي معنيٰ به برونز آهي.

اي ڊڪشنري آف دي انگلش لينگئيج (1746ع) ۾ بيان آهي:

> "ٽامي ۽ قلعي جي ملاوٽ سان گهنڊن جو ڌاتو (بيل ميٽل) ٺهي ٿو؛ ۽ ٽامي ۽ پتل کي برابر مقدار ۾ ڳاري ملائڻ سان اهو ڌاتو تيار ٿئي ٿو، جنهن کي فرينچ ماڻهو برونز چون ٿا ۽ جيڪو مجسمن ۽ بتن جي تياريءَ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. — چيمبرز."[6]

ويبسٽرس ڊڪشنري (1828ع) موجب:

> "قلعو جڏهن ٽامي سان مختلف تناسبن ۾ ملائجي ٿو ته برونز، گهنڊن جو ڌاتو (بيل ميٽل) ۽ آئيني ڌاتو (اسپيڪيولم ميٽل) ٺهن ٿا. — ڊي. اولمسٽيڊ."[7]

چيمبرس ڊڪشنري (1872ع) ۾ برونز جي وصف هن ريت ڏني وئي آهي:

> "برونز (Bronze): ٽامي ۽ قلعي جي ملاوٽ مان ٺهيل هڪ مٺ، جنهن جو رنگ ناسي يا سڙيل ناسي هوندو آهي."[8]

تاريخ

[سنواريو]
هاڻوڪي جرمنيءَ مان هٿ آيل ڪانسي جي دور جي ساکٽ وارن ڪانسي جي ڪهاڙين جو ذخيرو. اهو ان دور جو سڀ کان عام اوزار هو ۽ لڳي ٿو ته قدر جي ذخيرن طور پڻ استعمال ٿيندو هو.
جادوئي نشانين ۽ لکتن سان رومي ڪانسي جون ميخون، ٽين–چوٿين صدي عيسوي.

برونز جي دريافت انسانن کي اهڙيون ڌاتي شيون ٺاهڻ جي قابل بڻايو، جيڪي اڳ ۾ ٺهندڙ شين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سخت ۽ وڌيڪ پائيدار هيون. برونز جا اوزار، هٿيار، زرهه ۽ تعميري مواد، جهڙوڪ سينگاريل ٽائلس، پنهنجي پٿريلي ۽ ٽامي وارن (يعني چالڪولٿڪ) اڳوڻن نمونن کان وڌيڪ مضبوط ۽ ڊگهي عمر وارا هئا.

قلعي ۽ ٽامي جي مٺن يا مصر مان ٺهيل سڀ کان پراڻي معلوم شيءِ جي تاريخ لڳ ڀڳ ت. 4650 BCE مقرر ڪئي وئي آهي. اها ونچا ثقافت جي پلوچنيڪ (سربيا) واري ماڳ تان هٿ آئي هئي، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اها قدرتي ٽامي–قلعي واري معدنيات، اسٽينائيٽ، کي ڳاري تيار ڪئي وئي هئي. ان کان پوءِ جا ٻيا قديم مثال مصر، سوسا (ايران)، چين جي ڪجهه قديم ماڳن، لورستان (ايران)، ٽيپي سيالڪ (ايران)، مونڊيگاڪ (افغانستان) ۽ ميسوپوٽيميا (عراق) مان مليا آهن، جن جي تاريخ چوٿين هزاري قبل مسيح جي پڇاڙيءَ سان تعلق رکي ٿي.[9][10]

قدرتي يا مصنوعي طور گڏيل ٽامي ۽ آرسينڪ واري معدنيات مان تيار ٿيل ٽامي–آرسينڪ جا مٺ، جيڪي آرسينڪي ڪانسي سڏجن ٿا، چاندي جهڙي رنگت وارا، وڌيڪ مضبوط، گهٽ ڳرڻ واري گرمي پد وارا ۽ خالص ٽامي جي ڀيٽ ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ آسان ثابت ٿيا.[11][12] آرسينڪ ۽ ٽامي جي مصر مان ٺهيل سڀ کان پراڻيون معلوم شيون تلِ ابليس تي يحييٰ ثقافت (دور V، 3800–3400 ق م) واري ماڳ تان مليون آهن، جيڪو ايراني مٿانهون ميدان تي واقع آهي. اهي قدرتي آرسينڪي ٽامي ۽ ٽامي–آرسينائيڊ معدنيات، جهڙوڪ الگوڊونائيٽ ۽ ڊوميڪائيٽ، کي ڳاري تيار ڪيون ويون هيون.[9][13][12]

ٽين هزاري قبل مسيح جي پڇاڙيءَ ۾ قلعو برونز ۾ ٽامي کان پوءِ سڀ کان اهم جزو بڻجي ويو.[14] قلعي وارو برونز آرسينڪي ٽامي کان وڌيڪ بهتر هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي مصر ٺاهڻ جو عمل وڌيڪ آسانيءَ سان ضابطي هيٺ آڻي سگهجي ٿو، ۽ تيار ٿيل مصر وڌيڪ مضبوط ۽ ڍالن ۾ وجهڻ لاءِ وڌيڪ موزون هوندو هو. ان کان علاوه، آرسينڪ جي ابتڙ، ڌاتي قلعو ۽ ان جي صفائي دوران نڪرندڙ ڌوئا زهريلا نه هوندا آهن.

ٽامي ۽ قلعي جون معدنيات، جنهن مان قلعو تمام گهٽ ملندو آهي، عام طور گڏ نه ملنديون آهن (استثنا طور برطانيا جو ڪارنوال، ٿائيلينڊ جو هڪ قديم ماڳ ۽ ايران جو هڪ ماڳ آهن)، تنهنڪري وڏي پيماني تي برونز جي صنعت هميشه ٻين علائقن سان واپار تي دارومدار رکندي هئي. قديم دور ۾ قلعي جا ذريعا ۽ واپار ڪيترين ئي تهذيبن جي ترقيءَ تي وڏو اثر وڌو. يورپ ۾ قلعي جو اهم ذريعو برطانيا جي ڪارنوال واريون معدنيات هيون، جيڪي اوڀر ڀونوچ سمنڊ ۾ فونيقيه تائين واپار وسيلي پهچنديون هيون.

دنيا جي ڪيترن ئي حصن مان برونز جي شين جا وڏا ذخيرا هٿ آيا آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته برونز رڳو استعمال جي شيءِ نه، پر قدر جو ذخيرو ۽ سماجي حيثيت جي علامت پڻ هو. يورپ ۾ برونز جي اوزارن، خاص طور ساکٽ وارين ڪهاڙين (جيئن مٿي ڏيکاريل آهي)، جا وڏا ذخيرا مليا آهن، جن مان گهڻن تي استعمال جا نشان موجود ناهن. چيني رسومي ڪانسي بابت صورتحال وڌيڪ واضح آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي اُڪريل لکتن ۽ ٻين ماخذن مان سندن استعمال معلوم ٿئي ٿو. اهي اشرافيه جي تدفين لاءِ وڏي تعداد ۾ ٺاهيا ويندا هئا ۽ زنده ماڻهو به کين رسومي نذراني طور استعمال ڪندا هئا.

1990ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب (2600–1900 ق م) مان مليل 324 ڌاتي شين جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته انهن مان 67 (20٪) ۾ قلعو موجود هو، تنهنڪري اهي برونز جون شيون شمار ڪيون ويون، جڏهن⁠تہ 26 (8٪) شين ۾ قلعي جو مقدار 10٪ کان وڌيڪ هو، جيڪو موم جي ڳريل سانچي واري ڍلائي لاءِ مناسب آهي. قلعي جو اصل ذريعو اڃا معلوم نه ٿي سگهيو آهي، پر اهو گمان ڪيو ويو آهي ته اهو بخارا يا سمرقند (ازبڪستان) مان آندو ويندو هو.[15]

لوھ ڏانهن منتقلي

[سنواريو]

جيتوڻيڪ برونز، جنهن جي ويڪرز سختي 60 کان 258 تائين هوندي آهي، عام طور ڪٺي لوهه کان وڌيڪ سخت هوندو آهي، جنهن جي سختي 30 کان 80 تائين هوندي آهي،[16] پر پوءِ به ڪانسي جو دور ختم ٿي لوهي دور شروع ٿيو. ان جو هڪ اهم سبب قلعي جي واپار ۾ شديد رڪاوٽ هئي؛ 1200–1100 ق م جي آباديءَ جي لڏپلاڻن سبب ڀونوچ سمنڊ (ميڊيٽرينئن سمنڊ) ۽ برطانيا کان قلعي جي رسد گهٽجي وئي، جنهن سان فراهمي محدود ۽ قيمتون وڌي ويون.[17]

جڏهن لوهه تي ڪم ڪرڻ جي مهارت بهتر ٿي، تڏهن لوهه وڌيڪ سستو ۽ وڌيڪ معياري بڻجي ويو. جيئن پوءِ واريون تهذيبون هٿ سان ٺاهيل ڪٺو لوهه ڇڏي مشين ذريعي ٺڪيل لوهه (جيڪو گهڻو ڪري پاڻيءَ سان هلندڙ ٽرپ هيمرن ذريعي تيار ٿيندو هو) استعمال ڪرڻ لڳيون، تيئن لوهارن اسٽيل ٺاهڻ به سکي ورتو، جيڪو برونز کان وڌيڪ مضبوط، وڌيڪ سخت ۽ گهڻي وقت تائين تيز ڌار برقرار رکڻ وارو هو.[18] ان هوندي به برونز جو استعمال لوھ جي دور دوران جاري رهيو ۽ اڄ تائين ڪيترن ئي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو اچي ٿو.

جوڙجڪ

[سنواريو]
واضح بلوري (crystallite) بناوت واري برونز جي گهنٽي

برونز جا ڪيترائي مختلف مصر موجود آهن، پر جديد برونز عام طور تقريباً 88٪ ٽامو ۽ 12٪ قلعو تي مشتمل هوندو آهي.[19] الفا برونز ٽامي ۾ قلعي جي الفا ٺوس محلول تي مشتمل هوندو آهي. 4–5٪ قلعي وارا الفا برونز جا مصر سڪا، چشما (springs)، ٽربائن ۽ بليڊ ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي "برونز" پنهنجي جوڙجڪ جي لحاظ کان تمام گهڻو مختلف هوندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا ڌاتوڪاريگر ممڪن آهي ته هٿ ۾ موجود پراڻي ڌاتو کي ئي ڳاري استعمال ڪندا هئا. انگلينڊ جي ٻارهين صديءَ واري گلوسيٽر شمعدان ۾ استعمال ٿيل ڌاتو دراصل اهڙو برونز آهي، جنهن ۾ ٽامي، جست، قلعو، شيهو، نڪل، لوهه، اينٽيموني، آرسينڪ ۽ غيرمعمولي مقدار ۾ چاندي شامل آهي؛ بنياد ۾ چاندي جو مقدار 22.5٪، جڏهن⁠تہ شمعدان جي هيٺئين ٿالهي ۾ 5.76٪ آهي. هن مصر جي تناسب مان اندازو لڳايو ويو آهي ته اهو شمعدان شايد پراڻن سڪن کي ڳاري تيار ڪيو ويو هو. تيرهين صديءَ جا بنين برونز حقيقت ۾ پتل مان ٺهيل آهن، جڏهن⁠تہ ٻارهين صديءَ جو سينٽ بارٿولوميو چرچ، لييج جو بپتسمي وارو حوض ڪڏهن برونز ۽ ڪڏهن پتل طور بيان ڪيو ويندو آهي.

ڪانسي جي دور ۾ برونز جا ٻه بنيادي قسم عام استعمال ۾ هئا. "روايتي برونز"، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 10٪ قلعو هوندو هو، ڍلائي لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن⁠تہ "نرم برونز"، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 6٪ قلعو هوندو هو، ان کي سِلن مان ڪوٽي چادرون تيار ڪيون وينديون هيون. ڌار وارا هٿيار گهڻو ڪري روايتي برونز مان ڍلايا ويندا هئا، جڏهن⁠تہ خود ۽ زرهون نرم برونز مان ڪوٽي ٺاهيون وينديون هيون.

جديد تجارتي برونز (90٪ ٽامو ۽ 10٪ جست) ۽ تعميراتي برونز (57٪ ٽامو، 3٪ شيهو، 40٪ جست) دراصل وڌيڪ صحيح طور پتل جا مصر سمجهيا وڃن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ جست بنيادي مصر ساز عنصر هوندو آهي. اهي عام طور تعميراتي ڪمن ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن.[20][21]

پلاسٽڪ برونز ۾ شيهي (lead) جو مقدار نمايان هوندو آهي، جيڪو ان جي لچڪداري کي بهتر بڻائيندو آهي.[22] امڪان آهي ته قديم يونانين ان کي ٻيڙين جي تعمير ۾ استعمال ڪيو هجي.[23]

سيليڪون برونز جي جوڙجڪ هن ريت هوندي آهي: سيليڪون (Si) 2.80–3.80٪، مينگنيز (Mn) 0.50–1.30٪، لوهه (Fe) وڌ ۾ وڌ 0.80٪، جست (Zn) وڌ ۾ وڌ 1.50٪، شيهو (Pb) وڌ ۾ وڌ 0.05٪، ۽ باقي مقدار ٽامو.[24]

برونز جي ٻين مصرن ۾ ايلومينيم برونز، فاسفور برونز، مينگنيز برونز، گهنڊن جو ڌاتو (bell metal)، آرسينڪي برونز، آئيني ڌاتو (speculum metal)، بسمٿ برونز ۽ جهانجهن جا مصر (cymbal alloys) شامل آهن.

خاصيتون

[سنواريو]

ٽامي تي ٻڌل مصرن جا پگھلڻ جا نقطا فولاد يا لوهه جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندا آهن، ۽ انهن کي سندن بنيادي ڌاتن مان تيار ڪرڻ به نسبتاً آسان هوندو آهي. اهي عام طور فولاد کان لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو وڌيڪ ڳرا هوندا آهن، جيتوڻيڪ ايلومينيم يا سيليڪون وارا مصر ڪجهه گهٽ ڪثافت وارا ٿي سگهن ٿا. برونز گرمي ۽ بجلي کي اڪثر فولادن جي ڀيٽ ۾ بهتر نموني منتقل ڪندو آهي. ٽامي تي ٻڌل مصر عام طور فولاد کان وڌيڪ مهانگا، پر نڪل تي ٻڌل مصرن کان سستا هوندا آهن.

برونز عام طور لچڪدار مصر هوندا آهن ۽ ڍليل لوهه جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ ڀرڀرا هوندا آهن. ٽامي ۽ ان جا مصر پنهنجي مختلف جسماني، ميخانياتي ۽ ڪيميائي خاصيتن سبب بيشمار استعمال رکن ٿا. انهن جا عام مثال خالص ٽامي جي اعليٰ برقي چالڪائي، 6–8٪ شيهي واري بيئرنگ برونز جي گهٽ رگڙ واري خاصيت، گهنڊن جي برونز (20٪ قلعو، 80٪ ٽامو) جون گونجندڙ صوتياتي خاصيتون، ۽ برونز جي ڪيترن ئي مصرن جي سامونڊي پاڻي جي سنکنرن جي خلاف مزاحمت آهن.

برونز جو پگھلڻ جو نقطو لڳ ڀڳ 950 °C (1,742 °F) هوندو آهي، پر اهو مصر ۾ شامل جزن جي تناسب مطابق بدلجي سگهي ٿو. برونز عام طور غير مقناطيسي هوندو آهي، پر لوهه يا نڪل تي مشتمل ڪجهه مصرن ۾ مقناطيسي خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. برونز ۾ عام طور فقط مٿاڇري تي آڪسائيڊ ٿيڻ ٿيندو آهي؛ هڪ ڀيرو ٽامي جي آڪسائيڊ جي پرت ٺهي وڃي ته اها هيٺئين ڌاتو کي وڌيڪ سنکنرن کان محفوظ رکي ٿي. اها ڳالهه هلينسٽي دور جي مجسمن ۾ واضح طور ڏسي سگهجي ٿي. جيڪڏهن ٽامي جا ڪلورائيڊ ٺهي وڃن ته پوءِ سنکنرن جي هڪ قسم، جنهن کي برونز جي بيماري چيو ويندو آهي، آخرڪار سڄي ڌاتو کي تباهه ڪري ڇڏيندي آهي.[25]

خصوصيتون

[سنواريو]

ٽامي تي ٻڌل مصرع، فولاد يا لوهه جي ڀيٽ ۾ گهٽ گرمي پد پگھري ويندا آهن ۽ انهن جي جزو ڌاتن کان وڌيڪ آساني سان ٺاهيا سگھجن ٿا. اها عام طور تي فولاد کان لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو وڌيڪ گهاٽا هوندا آهن، پر ايلومينيم يا سليڪون استعمال ڪندڙ مصرع ٿورو گهٽ گهاٽا ٿي سگهن ٿا. برونز اڪثر فولاد کان بهتر گرمي ۽ بجلي چالڪائي جي صلاحيت ٿا.

ڪانسي جا مصرع عام طور تي تار وارا مصرع آهن، ۽ اھا خام لوهه جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ ڀُرڻ وارا آهن. ٽامي ۽ ان جي مصرعن ۾ استعمال جي هڪ وڏي قسم آهي، جيڪي انهن جي ورسٽائل طبعي، ميڪاني ۽ ڪيميائي خاصيتن کي ظاهر ڪن ٿا. ڪجهه عام مثال خالص ٽامي جي اعلي برقي چالکائي، بيئرنگ برونز جي گهٽ رگڙ خاصيتون، جنهن ۾ 6 کان 8 سيڪڙو جو اعلي شيهي جو مواد آهي. گهنٽي ٺاهڻ وارو ڪٽ (%20 ٽين ۽ %80 ٽامو) جي گونج ڪندڙ خاصيتون ۽ ڪيترن ئي برونز مصرعن جي سامونڊي پاڻي پاران سنکنرن جي مزاحمت آهن.

برونز جو پگھلڻ جو نقطو تقريباً °950 سينٽي گريڊ آهي، پر اها مصرع جي جزون جي تناسب تي منحصر ڪري ٿو. ڪٽ عام طور تي غير مقناطيسي هوندا آهن، پر لوهه يا نڪل تي مشتمل ڪجهه مصرعن ۾ مقناطيسي خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. ڪٽ عام طور تي صرف سطحي طور تي آڪسائيڊ ٿئي ٿو ۽ هڪ ڀيرو ڪاپر آڪسائيڊ (آخرڪار ڪاپر ڪاربونيٽ بڻجي ويندو آهي) پرت ٺهي ويندي آهي ۽ هيٺيون ڌاتو وڌيڪ زنگ کان محفوظ رهندو آهي. اها هيلينسٽڪ دور جي مجسمن تي ڏسي سگهجي ٿو. ڪاپر ڪلورائيڊ (CuCl4) جو سنکرن تمام مصرع کي زنگ ۾ تبديل ڪري مڪمل طور ختم ڪري ڇڏي ٿو.

استعمال

[سنواريو]
چِن خاندان جي دور جو برونز جو وزن، جنهن تي شاهي حڪم اُڪريل آهي
بنٽنگ براس اينڊ برونز ڪمپني جون صنعتي شيون، 1912ع

برونز، يا برونز جهڙا مصر ۽ ملاوٽون، ڊگهي عرصي تائين سڪن ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندا رهيا. اسٽينليس اسٽيل جي وڏي پيماني تي استعمال کان اڳ، برونز پنهنجي مضبوطي ۽ لوڻياٺي پاڻيءَ جي سنکنرن جي مزاحمت سبب ٻيڙين ۽ جهازن جي سامان لاءِ خاص طور موزون هو. اڄ به برونز جهازن جي پروپيلرن ۽ پاڻيءَ هيٺ ڪم ڪندڙ بيئرنگن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو. ويهين صديءَ ۾ سيليڪون کي بنيادي مصر ساز عنصر طور شامل ڪيو ويو، جنهن سان اهڙو مصر تيار ٿيو جيڪو صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳو ۽ جديد مجسمه سازي ۾ به اهو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ قسم بڻجي ويو. مجسمه ساز اڪثر سيليڪون برونز کي ترجيح ڏيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيليڪون برونز جون بريزنگ راڊون آسانيءَ سان دستياب هونديون آهن، جن سان ڍلائي دوران پيدا ٿيل نقصن جي مرمت ساڳئي رنگ سان ڪري سگهجي ٿي. ايلومينيم پڻ ساختي ڌاتو ايلومينيم برونز ۾ استعمال ٿيندو آهي.

فولاد جي ابتڙ، برونز کي سخت مٿاڇري سان ٽڪرائڻ تي چڻنگون پيدا نه ٿينديون آهن؛ تنهنڪري ان کي (۽ بيريليم ٽامو کي) هٿوڙن، ماليٽن، رينچن ۽ ٻين مضبوط اوزارن جي تياري ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي ڌماڪيدار ماحول يا ٻرندڙ ٻاڦن جي موجودگيءَ ۾ محفوظ طريقي سان ڪم اچي سگهن. برونز مان برونز اون پڻ تيار ڪئي ويندي آهي، جيڪا ڪاٺ جي ڪم ۾ استعمال ٿيندي آهي، جتي فولادي اون بلوط جي ڪاٺ جو رنگ بدلائي سگهي ٿي. فاسفور برونز جهازن جي پروپيلرن، موسيقيءَ جي سازن ۽ برقي رابطن ۾ استعمال ٿيندو آهي.[26]

برونز جا حصا مضبوط هوندا آهن ۽ عام طور بيئرنگن، ڪلپن، برقي ڳنڍيندڙن ۽ چشمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. برونز ۾ مختلف ڌاتن سان رگڙ پڻ گهٽ ٿيندي آهي، جنهن سبب جديد انجنيئرنگ روادارين کان اڳ توپن جي تياري ۾ ان کي وڏي اهميت حاصل هئي، ڇو⁠تہ ٻي صورت ۾ لوهه جا توپ گولا ناليءَ ۾ اٽڪي پون ها.[27]

تعميراتي برونز يا ڪانسي

[سنواريو]


سيگرام بلڊنگ، پارڪ ايونيو کان 52هين گهٽيءَ جي سامهون کان ڏٺل

سيگرام بلڊنگ، جيڪا نيو يارڪ شهر جي پارڪ ايونيو تي واقع آهي، "برونز سان ڍڪيل شيشي جي علامتي عمارت" آهي، جنهن جي جوڙجڪ لودوگ ميز فان ڊير روهه تيار ڪئي هئي.[28] سيگرام بلڊنگ پهرين عمارت هئي، جنهن کي مڪمل طور برونز سان ڍڪيو ويو.[29] جنرل برونز ڪارپوريشن پنهنجي گارڊن سٽي، نيو يارڪ واري ڪارخاني ۾ 32 لک پائونڊ (1,600 ٽن) برونز تيار ڪيو.[29] سيگرام بلڊنگ 38 ماڙن ۽ 516 فوٽن اوچي عمارت آهي، جيڪا برونز ۽ ٽوپاز رنگ جي شيشي سان ٺهيل آهي.[28] هن عمارت کي "ڌاتو ۽ شيشي جي سادي پردي واري ڀت سان ڍڪيل 38 ماڙ چورس برج" طور بيان ڪيو ويو آهي.[30] برونز ان جي رنگ، عمر سان به خوبصورت رهڻ، سنکنرن جي مزاحمت ۽ ايڪسٽروژن جي خاصيتن سبب چونڊيو ويو.[29][28] 1958ع ۾ اها پنهنجي وقت جي سڀ کان مهانگي عمارت هئي، جنهن جي لاڳت 36 ملين آمريڪي ڊالر هئي، ۽ اها دنيا جي پهرين عمارت هئي جنهن ۾ فرش کان ڇت تائين شيشي جون ڀتيون هيون.[28] ميز فان ڊير روهه کي مخصوص تفصيلن سان تيار ڪيل تيز ڪنڊون جنرل برونز ڪمپني فراهم ڪيون،[29] ۽ "مقرر شيشي جي پٽن کي لڳائڻ وارا پيچ به پتل جا ٺهيل هئا".[28]

سڪا ۽ تمغا

[سنواريو]
شهنشاهه جان اٺين پاليولوگوس جو تمغو، فلورنس جي دوري دوران، پيسانيلو (1438ع)

برونز سڪن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي؛ گهڻا "ٽامي جا" سڪا حقيقت ۾ برونز جا هوندا آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 4٪ قلعو ۽ 1٪ جست شامل هوندو آهي.[31]

سڪن وانگر، برونز ڪيترين ئي صدين کان مختلف قسمن جي تمغن جي تياري ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اڄڪلهه "برونزي تمغو" عام طور راندين ۽ ٻين مقابلن ۾ ٽئين پوزيشن لاءِ ڏنو ويندو آهي. هي اصطلاح تڏهن به استعمال ٿيندو آهي جڏهن اصل برونز جو تمغو نه ڏنو وڃي. اها روايت يوناني ڏند ڪٿائن جي سون جو دور، چانديءَ جو دور ۽ ڪانسي جو دور مان نڪتل آهي، جيڪي پهرين ٽن درجن جي نمائندگي ڪندا هئا. راندين ۾ ان جو پهريون استعمال 1904ع جي گرمائي اولمپڪس ۾ ٿيو. 1896ع جي اولمپڪس ۾ فاتح کي چاندي ۽ ٻئي نمبر واري کي برونز ڏنو ويندو هو، جڏهن⁠تہ 1900ع ۾ تمغن بدران ٻيا انعام ڏنا ويا.

برونز پليڪيٽ ٺاهڻ لاءِ به معياري مواد آهي، جيڪا عام طور مستطيل شڪل جي اُڀريل نقش واري فن پارو هوندي آهي ۽ گڏ ڪندڙن ۾ مشهور هوندي آهي.

برونز اٺين شاديءَ جي سالگرهه سان پڻ لاڳاپيل آهي.

ڏيئا

[سنواريو]
برونز سان ٺهيل ٽفني ڏيئو

لوئس سي. ٽفني جي مشهور ٽفني اسٽوڊيوز، جيڪي پنهنجي ٽفني گلاس لاءِ مشهور آهن، پنهنجي ٽفني ڏيئن جي فني ڪم ۾ برونز استعمال ڪندا هئا.[32][33][34][35]

پاڻي وارا چشما ۽ دروازا

[سنواريو]
آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جي عمارت جا عظيم برونزي دروازا، گلبرٽ ڊونيلي سينيئر ۽ سندس پٽ جان ڊونيلي جونيئر جي تخليق.

دنيا ۾ ڍلائي ذريعي تيار ڪيل سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ سينگاريل برونزي چشمو 1952ع ۾ رومن برونز ورڪس ۽ جنرل برونز ڪارپوريشن ٺاهيو. هن چشمي ۾ استعمال ٿيل مواد، جيڪو مجسما سازي وارو برونز (اسٽيچوئري برونز) سڏجي ٿو، چئن جزن وارو مصر آهي، جيڪو ٽامي، جست، قلعي ۽ شيهي تي مشتمل هوندو آهي ۽ روايتي طور سنهري ڀوري رنگ جو هوندو آهي. اهو اينڊريو ڊبليو. ميلن يادگاري چشمو لاءِ واشنگٽن، ڊي. سي. جي فيڊرل ٽرائنگل ۾ تيار ڪيو ويو هو.[36]

برونز جي وڏن ۽ نفيس سينگاريل منصوبن جو هڪ ٻيو مشهور مثال، جيڪو پڻ جنرل برونز ڪارپوريشن/رومن برونز ورڪس سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جي عمارت، واشنگٽن، ڊي. سي.، جا عظيم برونزي دروازا آهن.[37]

آئينا

[سنواريو]
ڪلٽي فن جي برونز جي آئيني جو سينگاريل پٺيون حصو، 120–80 ق م، سينٽ ڪيورن، انگلينڊ
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برونزي آئينو

هموار سطح وارو شيشو تيار ڪرڻ ممڪن ٿيڻ کان اڳ، برونز آئينا ٺاهڻ لاءِ معياري مواد هو. دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ برونز هن مقصد لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ امڪان آهي ته ان جي دريافت مختلف علائقن ۾ هڪ ٻئي کان آزاد طور ٿي هجي. برونز جا آئينا مصر جي وچين بادشاهت (2040–1750 ق م) ۽ چين مان گهٽ ۾ گهٽ ت. 550 BCE کان محفوظ حالت ۾ مليا آهن. يورپ ۾ ايٽرسڪن ڇهين صدي ق م دوران برونز جا آئينا ٺاهيندا هئا، ۽ بعد ۾ يوناني ۽ رومي آئينن به ساڳي طرز اختيار ڪئي. جيتوڻيڪ پوءِ آئيني وارو ڌاتو (اسپيڪيولم ميٽل) جهڙا ٻيا مواد استعمال ٿيڻ لڳا ۽ اولهه ۾ شيشي جا آئينا وڏي حد تائين برونز جي آئينن جي جاءِ وٺي ويا، تڏهن به جاپان ۽ ٻين علائقن ۾ ارڙهين صدي تائين برونز جا آئينا ٺهندا رهيا، ۽ اڄ به ڪيرالا، ڀارت ۾ محدود پيماني تي تيار ڪيا وڃن ٿا.

موسيقي جا ساز

[سنواريو]
چيني گهنٽيون: زينگ جي مارڪئيس يي جا بيانژونگ، بهار ۽ سرءُ وارو دور (476–221 ق م)
16هين کان 18هين صديءَ جا ڳائيندڙ پيالا. نرم ڪيل ڪانسي اڄ به هماليه واري علائقي ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو.

برونز گهنٽين ٺاهڻ لاءِ سڀ کان وڌيڪ پسند ڪيل ڌاتو آهي، خاص طور اعليٰ قلعي واري برونز يا ڪانسي جي هڪ مصر جي صورت ۾، جنهن کي گهنڊن جو ڌاتو (بيل ميٽل) چيو ويندو آهي ۽ جنهن ۾ عام طور لڳ ڀڳ 23٪ قلعو هوندو آهي.

تقريباً سڀئي معياري جهانجهه (cymbals) برونز مان ٺاهيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو مضبوطي ۽ صوتي رنگ (timbre) جو بهترين توازن فراهم ڪندو آهي. برونز جا ڪيترائي قسم استعمال ٿين ٿا، جن مان عام قسم بي20 برونز آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 20٪ قلعو، 80٪ ٽامو ۽ ٿوري مقدار ۾ چاندي تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن⁠تہ وڌيڪ مضبوط B8 برونز ۾ 8٪ قلعو ۽ 92٪ ٽامو هوندو آهي. گهنٽي يا جهانجهه ۾ قلعي جو مقدار وڌڻ سان ان جو صوتي رنگ وڌيڪ ڳرو ٿيندو ويندو آهي.[38]

برونز مختلف تنتي سازن، جهڙوڪ ڊبل بيس، پيانو، هارپسيڪورڊ ۽ گٽار جي فولادي ۽ نائلون تارن جي وڪڙن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. پيانو ۾ برونز جون تارون عام طور هيٺين سُرن لاءِ مخصوص هونديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ اعليٰ تناوَ واري فولاد جي ڀيٽ ۾ آواز گهڻي دير تائين برقرار رهندو آهي.[39]

مختلف ڌاتوي خاصيتن وارا برونز دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ وڄائي آواز پيدا ڪندڙ خودصوتي ساز (idiophones) ٺاهڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن، جن ۾ گهنٽيون، ڳائيندڙ پيالا، گونگ، جهانجهه ۽ ايشيا جا ٻيا خودصوتي ساز شامل آهن. انهن جا مثال تبت جا ڳائيندڙ پيالا، مختلف شڪلين ۽ ماپن جون مندرن جون گهنٽيون، جاوي گاملان ۽ ٻيا برونزي موسيقي جا ساز آهن. انڊونيشيا مان برونز جا سڀ کان پراڻا آثار قديمه جا مثال 1–2 ق م جا آهن، جن ۾ چپٽيون تختيون شامل آهن، جيڪي شايد ڪاٺ يا هڏي جي مئليٽ سان ٽنگي وڄايون وينديون هيون.[39][40] ٿائيلينڊ ۽ ويٽنام مان مليل قديم برونزي ڍولن جي تاريخ لڳ ڀڳ 2,000 سال پراڻي آهي، جڏهن⁠تہ ٿائيلينڊ ۽ ڪمبوڊيا مان برونز جون گهنٽيون 3600 ق م جون مليون آهن.

اڄڪلهه ڪجهه ڪمپنيون سئڪسوفون پڻ فاسفور برونز (3.5 کان 10٪ قلعو ۽ وڌ ۾ وڌ 1٪ فاسفورس) مان تيار ڪن ٿيون.[41] بيل ميٽل/B20 ڪيترن ئي معياري بينجو ماڊلن جي ٽون رنگ ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.[42] ٽون رنگ هڪ ڳرو (عام طور 3 lb; 1.4 kg) ويڙهيل يا محرابي ڌاتي دائرو هوندو آهي، جيڪو ڪاٺ جي ٿلهي ڪناري سان ڳنڍيل هوندو آهي. ان جي مٿان کل يا گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي جھلي تڻي ويندي آهي. بيل ميٽل ئي بينجو کي هيٺين سُرن ۾ ڀرپور ۽ تيز آواز، ۽ مٿين سُرن ۾ گهنٽي جهڙي صاف گونج عطا ڪندو آهي.[43]

مجسما

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برونزي مجسمو

برونز وڏي پيماني تي برونزي مجسمن جي ڍلائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. برونز جي عام مصرن ۾ هڪ غيرمعمولي ۽ فائديمند خاصيت هوندي آهي ته اهي ڄمڻ (سخت ٿيڻ) کان ٿورو اڳ هلڪو ڦهلجن ٿا، جنهن سبب سانچي جا تمام نفيس نقش به مڪمل طور ڀرجي وڃن ٿا. ان کان پوءِ، جڏهن برونز ٿڌو ٿئي ٿو ته ٿورو سُسي وڃي ٿو، جنهن سان ان کي سانچي کان ڌار ڪرڻ وڌيڪ آسان ٿي وڃي ٿو.[44] آشوري بادشاهه سيناخيرب (704–681 ق م) دعويٰ ڪئي هئي ته هو پهريون حڪمران هو، جنهن موم جي ڳريل سانچي واري ڍلائي (lost-wax casting) بدران ٻن حصن وارن سانچن جي مدد سان تمام وڏا (30 ٽن تائين) برونزي مجسما ڍلايا.[45]

قديم يوناني فن ۾ برونز جا مجسما سنگتراشيءَ جو سڀ کان اعليٰ نمونو سمجهيا ويندا هئا، جيتوڻيڪ انهن مان ٿورا ئي اڄ تائين بچيا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ طبقاتي دور دوران برونز جون گهڻيون شيون ٻيهر استعمال لاءِ ڳاري ڇڏيون وينديون هيون. مشهور يوناني برونزي مجسمن مان ڪيترائي اڄ رڳو انهن جي رومي سنگ مرمر وارن نقلن ذريعي سڃاتا وڃن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي وڌيڪ محفوظ رهي سگهيا.

ڀارت ۾ ڪوشان دور (چائوسا خزانو)، گپتا دور (ميرپورخاص جو برهما، اڪوتا خزانو) ۽ پوءِ جي دورن (هانسي خزانو) جا ڪيترائي برونزي مجسما مليا آهن.[46] تامل ناڊو ۾ چولا سلطنت جي دور جا هندو ڪاريگر موم جي ڳريل سانچي واري ڍلائي جي طريقي سان نهايت نفيس برونزي مجسما ٺاهيندا هئا، جن ۾ هندومت جي ديوتائن کي تمام بارڪ نقش نگاري سان پيش ڪيو ويندو هو. هي فن اڄ به زنده آهي، ۽ ڪيترائي شلپي (روايتي مجسما ساز) سوامي ملائي ۽ چنائي جي علائقن ۾ هن هنر سان وابسته آهن.

قديم زماني ۾ ٻين تهذيبن پڻ برونز مان اعليٰ درجي جا فن پارا تيار ڪيا. مثال طور، يورپ ۾ يوناني ڏند ڪٿا جي ڪردارن تي ٻڌل يوناني برونزي مجسما، ۽ اوڀر ايشيا ۾ شانگ خاندان ۽ ژو خاندان جا چيني مذهبي برونزي آثار، جيڪي گهڻو ڪري رسمن ۾ استعمال ٿيندڙ ٿانوَ هئا، پر انهن ۾ ننڍن مجسمن جا مثال پڻ شامل آهن. برونز اڄ تائين به يادگاري ۽ وڏن عوامي مجسمن لاءِ پسنديده مواد مان هڪ آهي.

بنين سلطنت (13هين–19هين صدي عيسوي) جا وچئين دور ۽ ابتدائي جديد دور جا بنين جا ڍليل فن پارا، جيتوڻيڪ عام طور "برونز" سڏيا وڃن ٿا، پر فني لحاظ کان اهي گهڻو ڪري شيهي واري پتل جي مصر مان ڍلايا ويا هئا.[47][48]

بائبل ۾ حوالا

[سنواريو]

بائبل ۾ ٽامي ۽ ان جي مصرن (ھيبرو: נחושת) جا 125 کان وڌيڪ حوالا موجود آهن. ڪنگ جيمز ورزن ۾ هن لفظ جو ترجمو "brass" (پتل) ڪيو ويو آهي. پر اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته قديم عبرانين وٽ جست کي ڌاتو مان الڳ ڪري استعمال ڪرڻ جي ٽيڪنالاجي موجود نه هئي، جڏهن⁠تہ پتل ٺاهڻ لاءِ جست ضروري هوندو آهي. تنهنڪري امڪان اهو آهي ته נחושת مان مراد ٽامو ۽ ان جا قلعي سان ٺهيل مصر هئا، جن کي اڄ برونز سڏيو وڃي ٿو، ۽ جديد بائبل ترجمن ۾ به اهو ئي مطلب اختيار ڪيو ويو آهي.[49]

برونز جو خيمه اجتماع ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو هو، جهڙوڪ برونزي قربانگاهه (خروج، باب 27)، برونزي ڌوئڻ جو حوض (خروج، باب 30)، مختلف اوزار، ۽ آئينا (خروج، باب 38). گنتي جي باب 21 ۾ موسيٰ جي لٺ تي برونزي نانگ بلند ڪرڻ جو ذڪر پڻ موجود آهي. بادشاهن جو پهريون ڪتاب ۾ بيان ٿيل آهي ته حيرام پهريون برونز تي ڪم ڪرڻ ۾ نهايت ماهر هو، ۽ هن حضرت سليمان جي مندر لاءِ ڪيترائي سامان تيار ڪيا، جن ۾ ٿنڀا، تاج، اسٽينڊ، ڦيٿا، پيالا ۽ ٿالهيون شامل هيون، جن مان ڪيترائي نهايت نفيس سينگاريل هئا (ڏسو: بادشاهن جو پهريون ڪتاب 7:13–47). برونز جنگي زرهن ۽ خودن جي تياري ۾ پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو هو، جيئن دائود ۽ جليات جي جنگ جي بيان ۾ سموئيل جو پهريون ڪتاب 17:5–6، 38 ۾ ذڪر ٿيل آهي (ڏسو پڻ: تواريخ جو ٻيون ڪتاب 12:10).

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Thorp, Robert L. (2013). China in the Early Bronze Age: Shang Civilization. University of Pennsylvania Press.[صفحو گهربل]
  2. ↑ "British Museum, "Scope Note" for "copper alloy"". British Museum. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 14 September 2014 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ Kahane, Henry; Kahane, Renée (1981). "Byzantium's Impact on the West: The Linguistic Evidence". Illinois Classical Studies 6 (2): 395.
  4. ↑ Originally Berthelot, M.P.E. (1888). "Sur le nom du bronze chez les alchimistes grecs" (fr ۾). Revue archéologique: 294–98.
  5. ↑ Originally Lokotsch, Karl (1927). Etymologisches Wörterbuch der europäischen Wörter orientalischen Ursprungs (جرمن ۾). Heidelberg: Carl Winter's Universitätsbuchhandlung. ص. 1657.
  6. ↑ Johnson, Samuel (1755). A Dictionary of the English language. Printed by W. Strahan (London), for J. and P. Knapton; T. and T. Longman; C. Hitch and L. Hawes; A. Millar; and R. and J. Dodsley.
  7. ↑ mario pei (1970). noah websters original 1828 edition of an american dictionary of the english language. Internet Archive.
  8. ↑ Donald, James; Chambers, William (1871). Chambers's etymological dictionary of the English language. University of California Libraries. London : W. & R. Chambers.
  9. 1 2 Thornton, C.; Lamberg-Karlovsky, C. C.; Liezers, M.; Young, S. M. M. (2002). "On pins and needles: tracing the evolution of copper-based alloying at Tepe Yahya, Iran, via ICP-MS analysis of Common-place items.". Journal of Archaeological Science 29 (12): 1451–60. doi:10.1006/jasc.2002.0809. Bibcode: 2002JArSc..29.1451T.
  10. ↑ Potts, Daniel T. (1997). Mesopotamian Civilization: The Material Foundations. London: Athlone Press. ص. 169. ISBN 978-0-48593-001-6.
  11. ↑ Tylecote, R. F. (1992). A History of Metallurgy, Second Edition. London: Maney Publishing, for the Institute of Materials. ISBN 978-1-902653-79-2. اصل نسخو مان 2015-04-02 تي محفوظ ڪيل.
  12. 1 2 De Ryck, I.; Adriaens, A.; Adams, F. (July 2005). "An overview of Mesopotamian bronze metallurgy during the 3rd millennium BC". Journal of Cultural Heritage 6 (3): 261–268. doi:10.1016/j.culher.2005.04.002.
  13. ↑ "Expedition Magazine | The Early Bronze Age of Iran as Seen from Tepe Yahya". Expedition Magazine (انگريزي ۾). 2024-04-24 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ Kaufman, Brett (2 October 2012). "Metallurgy and Ecological Change in the Ancient Near East". Backdirt: Annual Review 2011: 86. https://www.academia.edu/download/28810743/Kaufman_Metallurgy_and_Ecological_Change_in_the_Ancient_Near_East__Backdirt_2011.pdf.
  15. ↑ Kochhar, Naresh (January 1999). "A new source of primary Tin ore in the Indus civilization". South Asian Studies 15: 115–118. doi:10.1080/02666030.1999.9628571. https://www.researchgate.net/publication/327395563.
  16. ↑ Smithells Metals Reference Book, 8th Edition, ch. 22
  17. ↑ Cramer, Clayton E. (10 December 1995). "What Caused The Iron Age?" (PDF). claytoncramer.com. اصل نسخو (PDF) مان 2010-12-28 تي محفوظ ڪيل.
  18. ↑ Sherby, O. D.; Wadsworth, J. (2000). "Ancient Blacksmiths, the Iron Age, Damascus Steels, and Modern Metallurgy" (PDF). Thermec 2000. Las Vegas, Nevada: U.S. Department of Commerce. اصل نسخو (PDF) مان 2007-06-26 تي محفوظ ڪيل. 24 August 2022 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ Knapp, Brian. (1996) Copper, Silver and Gold. Reed Library, Australia.
  20. ↑ "Copper alloys". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 14 September 2014 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ "CDA UNS Standard Designations for Wrought and Cast Copper and Copper Alloys: Introduction". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 14 September 2014 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ "plastic bronze". The Free Encyclopedia. 24 August 2022 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ Adams, Jonathan R. (2012). "The Belgammel Ram, a Hellenistic-Roman BronzeProembolionFound off the Coast of Libya: test analysis of function, date and metallurgy, with a digital reference archive". International Journal of Nautical Archaeology 42 (1): 60–75. doi:10.1111/1095-9270.12001. http://www.don-simmonds.co.uk/oliver/ijna12001.pdf. آرڪائيو ڪيا ويا 2016-08-28 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  24. ↑ ASTM B124 / B124M – 15. ASTM International. 2015.
  25. ↑ "Bronze Disease, Archaeologies of the Greek Past". The Joukowsky Institute for Archaeology Classroom. اصل نسخو مان 26 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 14 September 2014 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ "Resources: Standards & Properties – Copper & Copper Alloy Microstructures: Phosphor Bronze". Copper Development Association Inc. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2015-12-08 تي محفوظ ڪيل. 24 August 2022 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ Alavudeen, A.; Venkateshwaran, N.; Winowlin Jappes, J. T. (1 January 2006). A Textbook of Engineering Materials and Metallurgy. Firewall Media. ص. 136–. ISBN 978-81-7008-957-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 June 2016 تي محفوظ ڪيل. 25 June 2013 تي حاصل ڪيل.
  28. 1 2 3 4 5 Nash, Eric (1999). Manhattan Skyscrapers (1st ڇاپو). Princeton, New Jersey: Princeton Architectural Press. ص. 105–106. ISBN 1-56898-181-3. 16 December 2023 تي حاصل ڪيل.
  29. 1 2 3 4 Ennis, Thomas. "Building is Designer's Testament" (PDF). The New York Times. شمارو November 10, 1957. ص. 313, 320. 17 December 2023 تي حاصل ڪيل. Seagram Building Marks Apex Of Mies van der Rohe's Career
  30. ↑ "SEAGRAM'S PLANS PLAZA TOWER IN NEW YORK and Mies van der Rohe designs his first skyscraper office building" (English ۾). Architectural Forum 102 (4): 9. April 1955. https://usmodernist.org/AF/AF-1955-04.pdf. Retrieved 21 December 2023.
  31. ↑ "bronze | alloy". Encyclopædia Britannica (Online ڇاپو). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2016-07-30 تي محفوظ ڪيل. 2016-07-21 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑ "Tiffany Studios". The Charles Hosmer Morse Museum of American Art. 17 December 2023 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ Eidelberg, Martin; McClelland, Nany (2001). Behind the Scenes of Tiffany Glassmaking: the Nash Notebooks (1st ڇاپو). St. Martin's Press. ص. 2–10. ISBN 9780312282653.
  34. ↑ "A Chronology of Louis C. Tiffany and Tiffany Studios". Tiffany Studios. 17 December 2023 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ "Roman Bronze Works". Amon Carter Museum of American Art (English ۾). Carter Museum. 23 December 2023 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  36. ↑ "Andrew W. Mellon Memorial Fountain Restored by National Gallery of Art in Honor of 75th Anniversary with a Major Grant from Richard King Mellon Foundation —Monumental Bronze Fountain Operational on March 17—". National Gallery of Art. Washington, DC. 23 December 2023 تي حاصل ڪيل. Andrew W. Mellon Memorial Fountain, situated at the apex of the Federal Triangle complex in downtown Washington, DC
  37. ↑ "The Bronze Doors" (PDF). Supreme Court (English ۾). Washington, DC: The Supreme Court. 23 December 2023 تي حاصل ڪيل. "Out of all of our monumental projects, spread over two lifetimes, the Supreme Court doors are the only work that we ever signed – that's how important they were." – JOHN DONNELLY, JR., Sculptor{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  38. ↑ Von Falkenhausen, Lothar (1993). Suspended Music: Chime-Bells in the Culture of Bronze Age China. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. ص. 106. ISBN 978-0-520-07378-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2016-05-26 تي محفوظ ڪيل.
  39. 1 2 McCreight, Tim (1992). Metals technic: a collection of techniques for metalsmiths. Brynmorgen Press. ISBN 0-9615984-3-3.[صفحو گهربل]
  40. ↑ LaPlantz, David (1991). Jewelry – Metalwork 1991 Survey: Visions – Concepts – Communication. S. LaPlantz. ISBN 0-942002-05-9.[صفحو گهربل]
  41. ↑ "www.sax.co.uk". اصل نسخو مان 11 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 18 September 2014 تي حاصل ڪيل.
  42. ↑ Siminoff, Roger H. (2008). Siminoff's Luthiers Glossary. New York: Hal Leonard. ص. 13. ISBN 9781423442929.
  43. ↑ "What Is Bronze? | National Bell Festival". www.bells.org. 2024-07-04 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ Savage, George (1968). A Concise History of Bronzes. New York: Frederick A. Praeger, Inc. Publishers. ص. 17.
  45. ↑ for a translation of his inscription see the appendix in Dalley, Stephanie (2013). The Mystery of the Hanging Garden of Babylon: an elusive World Wonder traced. OUP. ISBN 978-0-19-966226-5.
  46. ↑ Indian bronze masterpieces: the great tradition: specially published for the Festival of India, Asharani Mathur, Sonya Singh, Festival of India, Brijbasi Printers, Dec 1, 1988
  47. ↑ "Recovering the Brilliance of a Benin Bronze". The Metropolitan Museum of Art (انگريزي ۾). 2025-06-14 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ "Benin Bronzes". MoMAA | Affordable Art Gallery & Lifestyle (برطانوي انگريزي ۾). 2025-06-14 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ Meschel, Susan V. (2 October 2017). "Nehoshet: Copper, Bronze or Brass? Which are Plausible in the Tanakh?". Jewish Bible Quarterly. 24 August 2022 تي حاصل ڪيل.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪريو
ڪانسي
بابت وڪيپيڊيا جي ساٿي منصوبن تي
وڪي لغت ۾ ڳوليو وصفون وڪي لغت تان
وڪيميڊيا العام ۾ ڳوليو ميڊيا وڪيميڊيا العام تان
وڪي ماخذ ۾ ڳوليو ماخذي متن وڪي ماخذ تان
وڪي ڊيٽا ۾ ڳوليو ڊيٽا وڪي ڊيٽا تان

سانچو:Jewellery

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪريو
ڪانسي
بابت وڪيپيڊيا جي ساٿي منصوبن تي
وڪي لغت ۾ ڳوليو وصفون وڪي لغت تان
وڪيميڊيا العام ۾ ڳوليو ميڊيا وڪيميڊيا العام تان
وڪي ماخذ ۾ ڳوليو ماخذي متن وڪي ماخذ تان
وڪي ڊيٽا ۾ ڳوليو ڊيٽا وڪي ڊيٽا تان

سانچو:Jewellery

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ڪانسي&oldid=395637" تان ورتل