مواد ڏانھن هلو

ڪارو ڪاري

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
(ڪارو ڪاري رسم کان چوريل)

غيرت جي نالي تي قتل، نام نهاد عزت جي نالي تي قتل يا شرم جي نالي تي قتل (انگريزي ٻولي: honour killing / honor killing) اهڙو قتل آهي، جنهن ۾ ڪنهن شخص کي سندس خاندان، مائٽن يا ڪڏهن وڏي برادريءَ جا ماڻهو ان الزام، شڪ يا تصور هيٺ قتل ڪن ٿا تہ ان شخص جي عمل، لاڳاپي، جنسي يا ازدواجي چونڊ، صنفي اظهار يا ٻين روين خاندان جي ”عزت“، ”غيرت“ يا سماجي ساک کي نقصان پهچايو آهي.[1][2]

عالمي صحت تنظيم اهڙن قتلن کي عورت ڪشي جي هڪ صورت طور بيان ڪندي لکي ٿي تہ نام نهاد ”عزت“ سان لاڳاپيل قتلن ۾ ڇوڪري يا عورت کي سندس خاندان جو مرد يا عورت فرد ڪنهن حقيقي يا فرض ڪيل جنسي يا سماجي ”ڀڃڪڙي“ جي ڪري قتل ڪري سگهي ٿو؛ انهن ۾ زنا، شاديءَ کان ٻاهر جنسي تعلق، شاديءَ کان ٻاهر حمل يا ايتري قدر جو زنا بالجبر جو شڪار ٿيڻ بہ شامل ٿي سگهي ٿو.[3] هيومن رائٽس واچ موجب رڳو اهو گمان بہ تشدد جو محرڪ بڻجي سگهي ٿو تہ عورت خاندان جي بي عزتي ڪئي آهي؛ واقعي جو ثابت ٿيڻ ضروري نہ هوندو آهي.[4]

گڏيل قومن جو آبادي فنڊ 2000ع ۾ اندازو لڳايو هو تہ سڄي دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 5,000 عورتون ۽ ڇوڪريون نام نهاد غيرت جي نالي تي قتل ٿين ٿيون.[5] عالمي صحت تنظيم پڻ لڳ ڀڳ 5,000 سالياني قتلن جو حوالو ڏئي ٿي، پر خبردار ڪري ٿي تہ اصل انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي قتل خودڪشي، حادثي يا عام قتل طور درج ٿين ٿا ۽ ڪيترن ملڪن ۾ قتل جي محرڪ بابت الڳ انگ اکر گڏ نٿا ڪيا وڃن.[3]

غيرت جي نالي تي قتلن جا سڀ کان وڌيڪ دستاويز ٿيل واقعا وچ اوڀر، ڏکڻ ايشيا ۽ اتر آفريڪا سان لاڳاپيل آهن، پر اهڙا واقعا انهن علائقن تائين محدود ناهن؛ يورپ، اتر آمريڪا، لاطيني آمريڪا، آفريڪا ۽ مهاجر برادرين ۾ پڻ رپورٽ ٿيا آهن.[3][6] هي عمل ڪنهن هڪ مذهب، قوم يا نسل تائين محدود نہ آهي؛ بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا ان کي بنيادي طور پدرشاهي، صنفي اڻبرابري، خانداني ڪنٽرول ۽ مقامي ”عزت–شرم“ واري سماجي نظام سان ڳنڍين ٿا.[4][3]

اصطلاح ۽ علائقائي نالا

[سنواريو]

سنڌ ۽ پاڪستان جي ڪجهه ٻين علائقن ۾ غيرت جي نالي تي قتل جي هڪ مخصوص صورت لاءِ ڪارو ڪاري جو اصطلاح استعمال ٿيندو آهي. روايتي استعمال ۾ ڪنهن مرد کي ”ڪارو“ ۽ عورت کي ”ڪاري“ قرار ڏئي، ٻنهي يا انهن مان ڪنهن هڪ تي ناجائز جنسي لاڳاپي جو الزام لڳايو ويندو آهي. اهڙو الزام ثابت ٿيل عدالتي ڏوهه هجڻ ضروري نہ آهي ۽ تاريخي طور ڪيترن واقعن ۾ رڳو شڪ، افواهه يا خانداني تڪرار بہ قتل جو بنياد بڻيا آهن.

پاڪستان جي مختلف علائقن ۾ ان لاءِ مختلف اصطلاح پڻ ملن ٿا:

غيرت سان لاڳاپيل قتل لاءِ علائقائي اصطلاح
علائقو اصطلاح عام مفهوم
سنڌ ڪارو ڪاري مبينا ناجائز جنسي لاڳاپي سان ڳنڍيل مرد ۽ عورت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح
بلوچستان سياه ڪاري ”ڪاري عمل“ يا بدنام ڪندڙ جنسي تعلق جي الزام سان ڳنڍيل اصطلاح
پنجاب ڪالا ڪالي سنڌي ”ڪارو ڪاري“ سان ملندڙ علائقائي اصطلاح
خيبر پختونخوا تور تورہ / طور طورہ مقامي روايتن ۾ جنسي يا خانداني ”بي عزتي“ سان ڳنڍيل اصطلاح

سنڌي ادبي ۽ سماجي لکڻين ۾ ڪارو ڪاري رڳو قانوني يا ڏوهن جو اصطلاح نہ، پر عورتن خلاف تشدد، جاگيرداراڻي سماجي بناوٽ ۽ مرداڻي اختيار تي تنقيد جو موضوع پڻ رهيو آهي.[7]

بنيادي خاصيتون

[سنواريو]

هيومن رائٽس واچ غيرت جي نالي تي قتل کي گهريلو ۽ خانداني تشدد جي اهڙي صورت قرار ڏئي ٿي، جنهن ۾ متاثر شخص بابت اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ هن خاندان کي بي عزت ڪيو آهي.[4] اهڙن واقعن ۾ ڪجهه خاص خاصيتون بار بار سامهون اچن ٿيون:

  • قتل گهڻو ڪري ويجهي مائٽ، جهڙوڪ پيءُ، ڀاءُ، مڙس، چاچو، مامو، سوٽ يا خاندان جي ٻين فردن هٿان ڪيو ويندو آهي؛ ڪڏهن عورت مائٽ بہ سازش يا عمل ۾ شامل ٿي سگهن ٿا.[3]
  • متاثرن ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين جي وڏي اڪثريت آهي، پر مرد، ڇوڪرا ۽ ايل جي بي ٽي ماڻهو بہ اهڙي تشدد جا شڪار ٿي سگهن ٿا.[8]
  • قتل جو بنياد حقيقي عمل کان وڌيڪ شڪ، الزام يا افواهه بہ ٿي سگهي ٿو.[4]
  • فرد جي شخصي ”غلط عمل“ کي رڳو سندس ذاتي مسئلو نہ، پر سڄي خاندان يا برادريءَ جي ساک سان ڳنڍيو ويندو آهي.
  • قتل ڪڏهن اڳواٽ رٿيل خانداني فيصلي کان پوءِ ٿيندو آهي؛ ڪجهه حالتن ۾ غير رسمي جرڳن، قبائلي ڪائونسلن يا برادريءَ جي دٻاءَ جو ڪردار بہ رپورٽ ٿيو آهي.
  • قتل کان اڳ جسماني تشدد، قيد، زبردستي شادي، ڌمڪيون، اغوا يا نفسياتي دٻاءُ پڻ ٿي سگهي ٿو.
  • ڪڏهن قتل کي حادثو، خودڪشي يا باهه لڳڻ طور پيش ڪري اصل سبب لڪايو ويندو آهي.[3]

”عزت“ ۽ خانداني ڪنٽرول

[سنواريو]

غيرت سان لاڳاپيل سماجي نظامن ۾ خاندان جي عزت کي اڪثر عورتن جي جنسي، ازدواجي ۽ سماجي رويي سان ڳنڍيو ويندو آهي. اهڙي سوچ ۾ عورت جي ڪنواري هجڻ، شاديءَ کان پوءِ جنسي وفاداري، خاندان پاران چونڊيل شادي قبول ڪرڻ، لباس، گهر کان ٻاهر وڃڻ ۽ مردن سان ميل جول کي خاندان جي اجتماعي ساک جو حصو تصور ڪيو ويندو آهي.[4][9]

اهڙي سماجي ڍانچي ۾ ”عزت“ فردي ملڪيت بدران خاندان يا قبيلي جو گڏيل سرمايو سمجهي وڃي ٿي. نتيجي طور، عورت جي پنهنجي زندگيءَ بابت خودمختيار فيصلي کي ڪڏهن خانداني اختيار جي خلاف بغاوت سمجهيو وڃي ٿو. انساني حقن جي تحقيق ۾ غيرت جي نالي تي قتل کي ان ڪري رڳو انفرادي ڪاوڙ يا اوچتي جذباتي قتل بدران سماجي ڪنٽرول ۽ عورتن خلاف تشدد جي منظم صورت طور پڻ ڏٺو ويو آهي.[4]

اهڙو سماجي دٻاءُ متاثر شخص تائين محدود نہ هوندو آهي. خاندان جا مرد بہ برادريءَ جي دٻاءَ هيٺ اچي سگهن ٿا تہ هو مبينا ”بي عزتي“ جو بدلو وٺن، ۽ اهڙو قدم نہ کڻڻ جي صورت ۾ پاڻ سماجي طعنن، بائيڪاٽ يا گهٽ حيثيت جو شڪار ٿين. ان ڪري ڪجهه تحقيقن ۾ غيرت سان لاڳاپيل تشدد کي فردن بدران خاندان ۽ سماج جي باهمي دٻاءَ جي پيداوار طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي.

عام محرڪ

[سنواريو]

غيرت جي نالي تي قتل لاءِ ڪو هڪ عالمگير سبب ناهي. مختلف سماجن ۾ مختلف عمل يا رڳو انهن بابت شڪ، خاندان جي ”عزت“ خلاف سمجهيا ويندا آهن. بين الاقوامي انساني حقن جي دستاويزن ۽ تحقيق ۾ هي محرڪ گهڻو ڪري رپورٽ ٿيا آهن:[4][3]

غيرت جي نالي تي تشدد جا عام محرڪ
محرڪ وضاحت لاڳاپيل مسئلو
ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار خاندان طرفان مقرر ڪيل شادي قبول نہ ڪرڻ يا پنهنجي پسند سان شادي ڪرڻ زبردستي شادي، شاديءَ جي آزادي
طلاق يا جدائي مڙس يا خاندان جي مرضيءَ خلاف شادي ختم ڪرڻ جي ڪوشش طلاق، گهريلو تشدد
شادي کان اڳ يا ٻاهر جنسي تعلق حقيقي يا مبينا رضامنديءَ وارو تعلق، يا رڳو اهڙي تعلق بابت افواهه شادي کان اڳ جنسي تعلق، زنا
زنا بالجبر جو شڪار ٿيڻ جنسي زيادتيءَ جي متاثر کي ئي خاندان جي ”بي عزتي“ جو سبب سمجهڻ متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ
حمل خاص طور غير شادي شده عورت جو حمل، ڀلي اهو زنا بالجبر جو نتيجو هجي حمل، جنسي تشدد
پسند جي شادي يا ڀڄي شادي ڪرڻ ذات، قبيلو، برادري، مذهب يا خاندان جي مرضيءَ کان ٻاهر شادي پسند جي شادي، بين المذهبي شادي
ذات يا برادريءَ کان ٻاهر لاڳاپو ڪنهن ٻئي ذات، طبقي يا قبائلي گروهه سان محبت يا شادي ذات پات جو نظام
لباس ۽ سماجي ميل جول اهڙو لباس يا سماجي رويو، جيڪو خاندان روايتي ضابطن جي خلاف سمجهي عورتن جا حق، شخصي آزادي
مذهب تبديل ڪرڻ يا ڇڏڻ خاندان جي مذهبي سڃاڻپ کان هٽي وڃڻ يا بين المذهبي لاڳاپو مذهب جي تبديلي، ارتداد
هم جنس پرستي يا صنفي سڃاڻپ هم جنس پرست، ٽرانسجينڊر يا روايتي صنفي ڪردار کان مختلف سڃاڻپ ايل جي بي ٽي ماڻهن خلاف تشدد
رڳو الزام يا افواهه ڪنهن ثبوت کان سواءِ مبينا ”نامناسب“ رويي جي ڳالهه پکڙجڻ سماجي دٻاءُ، متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ

ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو زبردستي شادي

ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار غيرت سان لاڳاپيل تشدد جو بار بار دستاويز ٿيل سبب آهي. اهڙن سماجن ۾ شادي فردن بدران ٻن خاندانن جي وچ ۾ ٺاهه سمجهي ويندي آهي؛ تنهنڪري عورت يا مرد طرفان انڪار کي رڳو شخصي چونڊ نہ، پر خاندان جي اختيار ۽ ساک جي توهين سمجھيو وڃي ٿو.[10]

طلاق يا جدائي

[سنواريو]

عورت طرفان تشدد ڪندڙ يا ناپسنديده مڙس کان طلاق يا الڳ ٿيڻ جي ڪوشش پڻ غيرت جي نالي تي تشدد جو سبب ٿي سگهي ٿي. هيومن رائٽس واچ اهڙي صورتحال کي انهن بنيادي سببن مان ڳڻيو آهي، جن ۾ عورت کي خاندان ”بي عزتي“ جو سبب سمجهي سگهي ٿو، ڀلي مڙس پاڻ تشدد ڪندڙ هجي.[4]

الزام، افواهه ۽ شڪ

[سنواريو]

غيرت جي نالي تي قتلن جي هڪ نمايان خاصيت اها آهي تہ ڪڏهن الزام جي سچائي ثابت ڪرڻ جي ڪا ڪوشش ئي نہ ڪئي ويندي آهي. خاندان يا برادريءَ ۾ افواهه، ڪنهن مرد سان ڳالهائڻ، فون يا سماجي ميڊيا تي رابطو، گڏ ڏٺو وڃڻ يا گهر کان ٻاهر وڃڻ بہ مبينا ”بدنامي“ جو بنياد بڻجي سگهي ٿو.[4]

زنا بالجبر ۽ جنسي زيادتي جا متاثر

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ

غيرت جي نالي تي قتلن جي سڀ کان سخت صورتن مان هڪ ۾ جنسي زيادتيءَ جي شڪار عورت يا ڇوڪري کي ئي خاندان جي ”عزت وڃائڻ“ جو ذميوار سمجهيو ويندو آهي. WHO واضح طور زنا بالجبر کي انهن حالتن مان ڳڻائي ٿي، جن ۾ متاثر عورت کي نام نهاد عزت جي نالي تي قتل ڪيو ويو آهي.[3] اهڙي روش متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ جو شديد مثال آهي، ڇاڪاڻ تہ ڏوهه جو شڪار ٿيندڙ شخص کي ئي سزا ڏني وڃي ٿي.

هم جنس پرستي ۽ صنفي سڃاڻپ

[سنواريو]

مرد ۽ عورت ٻئي اهڙن ڪيسن جا متاثر ٿي سگهن ٿا، جن ۾ خاندان هم جنس پرستي، ٽرانسجينڊر سڃاڻپ يا روايتي صنفي اظهار کان هٽي هلڻ کي پنهنجي ”عزت“ خلاف سمجهي. برطانيا ۾ مردن خلاف غيرت سان لاڳاپيل تشدد بابت ڪيسن جي گهٽ رپورٽ ٿيڻ جي نشاندهي پڻ ڪئي وئي آهي.[11]

قتل ۽ تشدد جا طريقا

[سنواريو]

غيرت جي نالي تي قتل لاءِ ڪو مخصوص طريقو مقرر نہ هوندو آهي. عالمي صحت تنظيم ۽ ٻين ادارن جي دستاويزن ۾ گولي هڻڻ، ڇُري يا تيز اوزار سان وار ڪرڻ، گهٽو ڏيڻ، ساڙڻ، زهر کارائڻ، مٿانهين جاءِ تان اڇلائڻ ۽ ٻين طريقن جو ذڪر ملي ٿو.[3]

ٻين دستاويز ٿيل طريقن ۾ شامل آهن:

  • سنگسار ڪرڻ؛
  • ڳلو ڪٽڻ يا سر قلم ڪرڻ؛
  • شديد مارڪٽ؛
  • تيزابي حملو؛
  • ڦاسي ڏيڻ؛
  • زبردستي زهر پيئارڻ؛
  • پاڻ ساڙڻ يا خودڪشي ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ؛
  • قتل کي حادثي، باهه يا خودڪشي طور ظاهر ڪرڻ.
قنديل بلوچ، پاڪستاني ماڊل ۽ سماجي ميڊيا شخصيت، جنهن کي 2016ع ۾ سندس ڀاءُ گهٽو ڏئي قتل ڪيو؛ هن ڪيس پاڪستان ۾ غيرت جي نالي تي قتل بابت قانوني ۽ سماجي بحث کي نئون زور ڏنو.

ڪڏهن خاندان سڌي قتل بدران متاثر شخص تي ايترو نفسياتي، جسماني يا سماجي دٻاءُ وجهي ٿو، جو کيس زبردستي خودڪشي ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي ٿو. اهڙيون رپورٽون خاص طور ترڪي ۽ ڪرد علائقن بابت سامهون آيون آهن، جتي قانوني سزا کان بچڻ لاءِ خودڪشيءَ کي قتل جي متبادل طور استعمال ڪرڻ بابت انساني حقن جي ادارن خدشا ظاهر ڪيا آهن.

ٻين قتلن کان فرق

[سنواريو]

غيرت جي نالي تي قتل هر اهڙي قتل جو مترادف نہ آهي، جنهن ۾ خاندان جو فرد ٻئي خاندان جي فرد کي قتل ڪري. ان جي سڃاڻپ ۾ بنيادي عنصر اهو دعويٰ يا سماجي تصور آهي تہ قتل خاندان، قبيلي يا برادريءَ جي عزت جي مبينا بحالي لاءِ ڪيو ويو.

اهڙيءَ طرح ان کي هيٺين ڏوهن سان لاڳاپيل، پر جدا، سمجهيو وڃي ٿو:

غيرت جي نالي تي قتل ۽ عام گهريلو تشدد پاڻ ۾ ملي سگهن ٿا، پر غيرت واري قتل ۾ خاندان يا برادريءَ جي اجتماعي ساک کي قتل جي جواز طور پيش ڪرڻ نمايان خصوصيت هوندي آهي. هيومن رائٽس واچ ان کي گهريلو تشدد جي انتهائي صورتن مان هڪ قرار ڏنو آهي.[12]

مذهب سان تعلق

[سنواريو]

غيرت جي نالي تي قتلن کي ڪڏهن ڪنهن مخصوص مذهب سان ڳنڍيو ويو آهي، پر انساني حقن جي تحقيق اهڙي سادي نسبت کي قبول نٿي ڪري. اهڙا قتل مختلف مذهبي، نسلي ۽ ثقافتي برادرين ۾ دستاويز ٿيا آهن. يورپ جي ڪائونسل پڻ نام نهاد عزت جي ڏوهن جون پاڙون بنيادي طور ثقافتي ۽ پدرشاهي سماجي نظامن ۾ ڳولي ٿي، نہ ڪنهن هڪ مخصوص مذهب ۾.

ان باوجود، ڪجهه سماجن ۾ مذهبي ٻولي يا روايتن جي غلط يا چونڊيل تشريح قتل جي جواز طور استعمال ٿي سگهي ٿي. WHO پڻ ياد ڏياري ٿي تہ ڏوهاري ڪڏهن پنهنجي عمل کي ”روايت“، خاندان جي ساک يا غلط نموني سمجهيل مذهبي گهرجن سان جائز قرار ڏين ٿا.[3]

اسلامي قانون جي حوالي سان غيرت جي نالي تي خانداني يا عدالت کان ٻاهر قتل کي شرعي فوجداري ڪارروائيءَ جو متبادل نٿو سمجهيو وڃي. مسلمان عالمن ۽ ادارن جي وڏي حصي اهڙن قتلن کي غير اسلامي ۽ غير قانوني قرار ڏنو آهي. هن موضوع جو تفصيلي بحث هيٺين حصي ۾ ڏنو ويندو.

انگ اکر گڏ ڪرڻ جون ڏکيائيون

[سنواريو]

غيرت جي نالي تي قتلن بابت عالمي انگ اکر محتاط انداز ۾ استعمال ڪرڻ گهرجن. ڪيترن ملڪن ۾ قتل جي سرڪاري انگن اکرن ۾:

  • قتل جو محرڪ الڳ درج نہ ٿيندو آهي؛
  • متاثر ۽ جوابدار جي خانداني تعلق بابت تفصيل موجود نہ هوندا آهن؛
  • خاندان قتل کي خودڪشي يا حادثو ظاهر ڪري سگهي ٿو؛
  • سماجي دٻاءَ سبب ڪيس پوليس تائين نہ پهچندو آهي؛
  • ”غيرت سان لاڳاپيل“ قتل جي هڪجهڙي قانوني يا شمارياتي وصف موجود نہ آهي.

WHO مطابق اهو ئي سبب آهي جو تقريباً 5,000 سالياني قتلن وارو عالمي اندازو بہ اصل واقعن کان گهٽ ٿي سگهي ٿو.[3]

پاڪستان بابت سرڪاري انگ اکر پڻ رڳو رپورٽ يا رجسٽر ٿيل ڪيس ظاهر ڪن ٿا، اصل پکيڙ نہ. پاڪستان طرفان گڏيل قومن کي ڏنل تازي انگن موجب غيرت سان لاڳاپيل رجسٽر ٿيل ڏوهن جو انگ 2016ع ۾ 634 هو، جيڪو 2024ع ۾ 419 ڄاڻايو ويو؛ صوبائي انگن موجب 2024ع ۾ پنجاب ۾ 211، سنڌ ۾ 62، خيبر پختونخوا ۾ 96 ۽ بلوچستان ۾ 50 ڪيس درج ٿيا.[13]

پاڪستان ۾ رجسٽر ٿيل غيرت سان لاڳاپيل ڏوهه: 2016ع ۽ 2024ع
صوبو 2016ع 2024ع فرق
پنجاب 248 211 −37
سنڌ 111 62 −49
خيبر پختونخوا 190 96 −94
بلوچستان 85 50 −35
ڪُل 634 419 −215

مٿي ڏنل انگ سرڪاري طور رجسٽر ٿيل غيرت سان لاڳاپيل ڪيسن جا آهن؛ انهن کي اصل واقعن جي مڪمل انگ طور نہ سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ گهٽ رپورٽنگ ۽ درجه بنديءَ جا مسئلا موجود آهن.[3][13]

تاريخي پسمنظر

[سنواريو]

غيرت، خانداني ساک، جنسي وفاداري ۽ عورتن جي رويي کي قانوني يا سماجي ڪنٽرول هيٺ رکڻ جا تصور جديد دور کان گهڻو پراڻا آهن. مختلف قديم تهذيبن ۾ زنا، شاديءَ کان ٻاهر جنسي لاڳاپن ۽ خاندان جي اختيار خلاف عملن لاءِ سخت سزائون موجود هيون، پر انهن سڀني کي جديد مفهوم ۾ ”غيرت جي نالي تي قتل“ قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم قانوني ۽ سماجي نظامن ۾ رياستي سزا، خانداني اختيار ۽ ذاتي بدلي جا دائرا هڪ ٻئي کان مختلف هئا.

قديم دنيا

[سنواريو]

قديم روم ۾ خاندان جي مرد سربراهه، يعني پاتير فاميلياس، کي گهريلو ۽ خانداني معاملن ۾ تمام وسيع اختيار حاصل هئا. آگسٽس جي دور ۾ منظور ٿيل Lex Julia de adulteriis coercendis تحت زنا کي رياستي ڏوهه بڻايو ويو، پر ڪجهه حالتن ۾ پيءُ يا مڙس کي زنا جي حالت ۾ پڪڙيل فردن خلاف سخت ڪارروائيءَ جي اجازت پڻ ڏني وئي.[14]

چين ۾ پڻ ڪجهه تاريخي دورن ۾ پيءُ ۽ مڙس کي خاندان جي جنسي يا سماجي ”بي عزتي“ سان لاڳاپيل معاملن ۾ عورتن تي سخت اختيار حاصل هئا. اهڙيءَ طرح مختلف قديم ۽ وچئين دور جي سماجن ۾ خاندان جي ساک ۽ عورت جي جنسي روين کي هڪ ٻئي سان ڳنڍڻ جا مثال ملن ٿا.[15]

بحر روم جي علائقي ۾ خاندان، مرداڻي ساک، عورت جي پاڪدامني ۽ بدلي سان لاڳاپيل ”عزت“ جي ثقافتن جو تفصيلي مطالعو علم الانسان ۽ سماجيات ۾ ڪيو ويو آهي. اهڙن سماجن ۾ عزت رڳو فردي اخلاق نہ، پر خاندان ۽ برادريءَ جي اجتماعي حيثيت جو حصو سمجهي ويندي هئي.[16]

يورپ ۾ عزت، زنا ۽ ”جذباتي جرم“

[سنواريو]

يورپي قانوني تاريخ ۾ پڻ اهڙا قانون موجود رهيا، جن ۾ مڙس طرفان زنا جي حالت ۾ زال يا سندس ساٿي کي قتل ڪرڻ تي سزا گهٽجي سگهندي هئي. 1810ع جي فرانسيسي فوجداري قانون جي دفعه 324 ان سلسلي ۾ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ڪجهه حالتن ۾ مڙس کي زنا جي حالت ۾ پڪڙيل زال ۽ سندس عاشق جي قتل بابت قانوني نرمي حاصل ٿي سگهي ٿي.[17]

فرانسيسي قانوني نموني جو اثر عثماني سلطنت ۽ ان کان پوءِ وچ اوڀر جي ڪيترن ملڪن جي فوجداري قانونن تي پيو. ان سبب جديد عرب ملڪن ۾ موجود ڪجهه ”عزت“ سان لاڳاپيل قانوني رعايتن جون پاڙون رڳو اسلامي قانون ۾ ڳولڻ بدران يورپي ۽ عثماني قانوني ورثي ۾ پڻ ڏسڻ ضروري آهي.[18]

فرانس ۾ 1810ع واري قانون جي اها شق 1975ع ۾ منسوخ ڪئي وئي. يورپ جي ٻين ڪيترن ملڪن ۾ پڻ 20هين صديءَ دوران زنا يا ”جذباتي جرم“ جي بنياد تي قتل لاءِ موجود قانوني رعايتون ختم ڪيون ويون.

سنڌ ۾ ڪارو ڪاريءَ جو تاريخي پسمنظر

[سنواريو]

سنڌ ۾ عورت ۽ مرد جي مبينا ناجائز تعلق کي ”ڪارو ڪاري“ قرار ڏيڻ واري رسم بابت تاريخي حوالا مختلف دورن جي سفرنامن، سماجي بيانن ۽ مقامي تاريخي لکڻين ۾ ملن ٿا. انهن حوالن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پراڻن سياحن جا بيان اڪثر سندن پنهنجي سماجي ۽ ثقافتي تعصبن کان خالي نہ هئا.

سنڌ بابت عرب سياح سليمان تاجر سان منسوب بيانن ۾ شادي، جنسي تعلق ۽ زنا بابت سخت سماجي سزا جو ذڪر ملي ٿو. هڪ سنڌي ماخذ ۾ سندس بيان هن ريت نقل ڪيو ويو آهي تہ رضامنديءَ سان زنا ڪندڙ مرد ۽ عورت ٻنهي کي قتل ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو، جڏهن تہ زبردستي جنسي زيادتيءَ جي صورت ۾ مرد کي اڪيلو قتل ڪيو ويندو هو.[19]

هن قسم جي بيانن مان اهو ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ ۾ جنسي وفاداري ۽ خانداني ساک بابت سخت سماجي ضابطا پراڻي دور کان موجود هئا، پر انهن کي جديد ”ڪارو ڪاري“ جي موجوده قانوني ۽ سماجي صورت سان سڌو هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو.

رچرڊ فرانسس برٽن 19هين صديءَ جي سنڌ بابت لکي ٿو تہ ٽالپر دور ۾ جيڪڏهن ڪو مڙس پنهنجي زال کي زنا جي حالت ۾ قتل ڪندو هو تہ سماجي طور ان جي ساراهه ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ عورت جي مبينا ساٿي کان بدلي، ڏنڊ يا سڱ وٺڻ جون روايتون پڻ موجود هيون.[20]

سنڌ ۾ ”ڪارو ڪاري“ جو اصطلاح جديد دور ۾ خاص طور عورتن خلاف تشدد، قبائلي سماجي ڍانچي، جرڳن، زمين ۽ ملڪيت جي تڪرارن ۽ عورت جي ازدواجي خودمختياريءَ سان ڳنڍيل بحثن ۾ استعمال ٿيو آهي. سماجي ۽ قانوني مطالعي ۾ اهو پڻ بيان ڪيو ويو آهي تہ ڪڏهن جنسي ”غيرت“ جو الزام اصل ۾ ملڪيت، زمين، وراثت يا خانداني دشمنيءَ جي تڪرارن کي حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

مذهب ۽ غيرت جي نالي تي قتل

[سنواريو]

غيرت جي نالي تي قتلن کي ڪڏهن ڪنهن مخصوص مذهب سان ڳنڍيو ويندو آهي، پر بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا اهڙي سادي تشريح کي رد ڪن ٿا. يورپ جي ڪائونسل جي پارلياماني اسيمبلي قرارداد 1327 (2003ع) ۾ چيو تہ نام نهاد ”غيرت جا جرم“ مذهبي نہ، پر ثقافتي پاڙن سان لاڳاپيل آهن ۽ اهي خاص طور پدرشاهي سماجن ۽ برادرين ۾ مختلف علائقن ۾ ٿين ٿا.[21]

2009ع ۾ ساڳئي اداري قرارداد 1681 ۾ نام نهاد ”غيرت“ سان لاڳاپيل تشدد کي انساني حقن جي سنگين ڀڃڪڙي قرار ڏنو ۽ چيو تہ ڪنهن روايت يا ثقافت کي عورتن جي بنيادي حقن جي ڀڃڪڙيءَ جو جواز بڻائي نٿو سگهجي.[22]

اسلام ۾

[سنواريو]

اسلامي قانون ۾ خاندان جي فرد کي ذاتي ”غيرت“ جي بنياد تي ڪنهن شخص کي عدالت کان ٻاهر قتل ڪرڻ جو عام اختيار حاصل نہ آهي. قرآن ۾ زنا بابت ثبوت، الزام ۽ سزا جا ضابطا مقرر ڪيا ويا آهن، ۽ فردي خاندان طرفان پاڻمرادو قتل ڪرڻ جو ڪو حڪم موجود نہ آهي.

ڪيترن جديد ۽ روايتي مسلمان عالمن غيرت جي نالي تي قتل کي غير اسلامي قرار ڏنو آهي. جان ايسپوزٽو پڻ لکيو آهي تہ اهڙا قتل گهڻو ڪري سماجي ۽ ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل آهن، اسلام جي بنيادي قانوني اصولن سان نہ.[23]

جوناٿن اي. سي. براون موجب وچئين دور کان جديد دور تائين ڪنهن نمايان مسلمان فقيهه اهڙي بنياد تي مڙس يا ڀاءُ کي پنهنجي زال يا ڀيڻ قتل ڪرڻ جي عام اجازت نہ ڏني آهي تہ هن خاندان جي عزت داغدار ڪئي. زنا جي شرعي سزا، جيڪڏهن لاڳو ٿيڻ واري هجي، تہ اها عدالتي ثبوت، اقرار يا مقرر شاهديءَ جي قانوني طريقي سان لاڳو ٿئي ٿي، نہ ڪي خاندان جي ذاتي تشدد سان.[24]

يمني فقيهه محمد الشوڪاني پڻ عورتن جي قتل بابت سخت قانوني رويو اختيار ڪرڻ جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ اهڙن قتلن ۾ نرمي خاص طور بدوي ۽ عزت-شرم واري سماجي ماحول ۾ عورتن جي جانين کي خطري ۾ وجهي ٿي.[25]

انهيءَ ڪري اسلامي فقهه ۽ نام نهاد ”غيرت“ جي قتل ۾ فرق رکڻ ضروري آهي: اڳيون عدالتي ثبوت، رياستي يا قضائي اختيار ۽ مقرر قانوني طريقي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ غيرت جي نالي تي قتل عام طور خاندان، برادري يا فرد طرفان عدالت کان ٻاهر ڪيل قتل آهي.

قانون ۽ نوآبادياتي اثر

[سنواريو]

غيرت جي نالي تي قتلن بابت قانوني تاريخ پيچيده آهي. ڪجهه جديد ملڪن ۾ ماضيءَ ۾ اهڙا قانون موجود هئا، جيڪي زنا، ”جذباتي جرم“ يا خاندان جي مبينا بي عزتيءَ جي حالتن ۾ قاتل لاءِ سزا گهٽائڻ جي گنجائش ڏيندا هئا.

1810ع جي فرانسيسي فوجداري قانون جي دفعه 324 جي اثر هيٺ 1858ع جي عثماني فوجداري قانون ۾ پڻ اهڙي قانوني سوچ آئي. ان کان پوءِ اردن، لبنان، شام، عراق ۽ ٻين ملڪن جي فوجداري قانونن ۾ مختلف درجي جون اهڙيون شقون داخل ٿيون، جن مان ڪيترين کي پوءِ ختم يا محدود ڪيو ويو.[26]

انهن تاريخي قانوني اثرن سبب نام نهاد ”عزت“ واري دفاع کي رڳو مذهبي قانون جي پيداوار قرار ڏيڻ تاريخي طور نامڪمل آهي.

پاڪستان ۾ قانوني حيثيت

[سنواريو]

پاڪستان ۾ غيرت جي نالي تي قتل عام قتل جي درجي ۾ اچي ٿو. موجوده پاڪستان پينل ڪوڊ ۾ ”غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي ڪيل ڏوهه“ جي باقاعده تعريف شامل آهي، جنهن ۾ ڪارو ڪاري، سياه ڪاري يا انهن جهڙين رسمن ۽ عملن جي نالي تي ڪيل ڏوهه شامل ڪيا ويا آهن.[27]

پاڪستان پينل ڪوڊ جي دفعه 299 ۾ ”غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي ڏوهه“ کي اهڙو ڏوهه ڄاڻايو ويو آهي، جيڪو ڪارو ڪاري، سياه ڪاري يا ساڳين رسمُن يا عملن جي نالي تي ڪيو وڃي.[27]

2004ع جون ترميمون

[سنواريو]

2004ع ۾ پاڪستان ۾ غيرت جي نالي تي قتلن خلاف قانوني سڌارا ڪيا ويا، جن جو مقصد اهڙن قتلن کي عام قتل کان گهٽ سنگين سمجهڻ واري روش کي ختم ڪرڻ ۽ سزا وڌائڻ هو. انهن ترميمن باوجود قصاص ۽ ديت جي قانون تحت وارثن طرفان معافي يا ٺاهه جي گنجائش موجود رهڻ سبب ڪيترن ڪيسن ۾ جوابدار سزا کان بچي ويندا هئا، خاص طور جڏهن قاتل ۽ مقتول هڪ ئي خاندان جا فرد هوندا هئا.

2016ع جو قانون

[سنواريو]

قنديل بلوچ جي قتل کان پوءِ قانوني دٻاءُ وڌيو ۽ 2016ع ۾ Criminal Law (Amendment) (Offences in the Name or Pretext of Honour) Act, 2016 منظور ڪيو ويو. ان ترميم پاڪستان پينل ڪوڊ ۾ اهڙيون تبديليون آنديون، جن سان غيرت جي نالي تي قتل ۾ وارثن جي معافي يا ٺاهه باوجود عدالت لاءِ لازمي تعزيري سزا جو تصور مضبوط ڪيو ويو.[28]

پاڪستان پينل ڪوڊ جي موجوده دفعه 311 موجب جيڪڏهن قتل غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي ڪيو ويو هجي تہ، وارثن طرفان قصاص معاف يا ٺاهه ٿيڻ باوجود، سزا عمر قيد هوندي.[27]

دفعه 305 ۾ پڻ ترميم ڪئي وئي، جنهن تحت جيڪڏهن قتلِ عمد غيرت جي نالي تي ڪيو ويو هجي تہ قاتل يا جوابدار کي مقتول جو ولي شمار نٿو ڪيو وڃي.[27]

دفعه 324، يعني قتلِ عمد جي ڪوشش، ۾ پڻ جيڪڏهن ڏوهه غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي ڪيو ويو هجي تہ گهٽ ۾ گهٽ پنج سال قيد جو بندوبست موجود آهي.[27]

پاڪستان پينل ڪوڊ ۾ غيرت سان لاڳاپيل اهم شقون
دفعه موضوع غيرت سان لاڳاپيل قانوني اثر
299 وصفون ”غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي ڏوهه“ ۾ ڪارو ڪاري، سياه ڪاري ۽ ساڳيون رسمون شامل
305 ولي غيرت جي نالي تي قتل ڪندڙ جوابدار مقتول جو ولي شمار نہ ٿيندو
311 قصاص جي معافي يا ٺاهه کان پوءِ تعزير غيرت جي نالي تي قتل ۾ سزا عمر قيد
324 قتلِ عمد جي ڪوشش غيرت جي نالي تي ڪوشش لاءِ گهٽ ۾ گهٽ پنج سال قيد
337-N جسماني نقصان بابت تعزير غيرت جي نالي تي ڪيل جسماني نقصان ۾ سخت تعزيري سزا جي گنجائش

ڪارو ڪاري، قصاص ۽ ديت

[سنواريو]

پاڪستان ۾ 1990ع واري ڏهاڪي کان قصاص ۽ ديت واري قانون تحت قتل جا ڪيترائي ڪيس وارثن جي معافي يا ٺاهه وسيلي ختم ٿي سگهندا هئا. غيرت جي نالي تي قتلن ۾ هي مسئلو خاص طور شديد هو، ڇاڪاڻ⁠تہ قاتل ۽ مقتول جا وارث اڪثر هڪ ئي خاندان جا ماڻهو هوندا هئا. 2016ع جي قانوني ترميم جو بنيادي مقصد اهو خال محدود ڪرڻ هو، جيئن خاندان قاتل کي معاف ڪري مڪمل سزا کان بچائي نہ سگهي.

تنهن هوندي بہ انساني حقن جي تنظيمن موجب قانوني سڌارن باوجود عملدرآمد، پوليس جاچ، شاهدن جي تحفظ، سماجي دٻاءَ، جرڳن ۽ ڪيسن جي گهٽ رپورٽنگ جا مسئلا برقرار آهن.

جرڳو، غير رسمي انصاف ۽ ڪارو ڪاري

[سنواريو]

پاڪستان جي ڪجهه ٻهراڙي ۽ قبائلي علائقن ۾ جرڳن يا غير رسمي برادريءَ جي ڪائونسلن جو سماجي اثر سرڪاري عدالتن کان گهڻو وسيع ٿي سگهي ٿو. اهڙن نظامن ۾ خاندانن يا قبيلن جي وچ ۾ تڪرارن، شادي، زنا جي الزام، زمين ۽ خون بها بابت فيصلا غير رسمي طور ڪيا ويندا آهن.

غيرت سان لاڳاپيل تشدد بابت انساني حقن جي رپورٽن ۾ جرڳن تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ڪيسن ۾ انهن عورتن يا جوڙن خلاف سزا، جبري شادي يا قتل جي اجازت جهڙا غير قانوني فيصلا ڏنا آهن. پاڪستاني اعليٰ عدالتن ڪيترائي ڀيرا اهڙن فيصلن کي غير قانوني قرار ڏنو آهي.

پاڪستان پينل ڪوڊ جي دفعه 310-A تحت ڪنهن عورت کي سول يا فوجداري تڪرار جي ٺاهه طور وني، سوارا، بدلِ صلح يا ڪنهن ٻئي نالي سان زبردستي شاديءَ ۾ ڏيڻ ڏوهه آهي، جنهن جي سزا گهٽ ۾ گهٽ ٽي سال ۽ وڌ ۾ وڌ ست سال قيد ۽ ڏنڊ آهي.[27]

سنڌ ۾ جديد قانوني ۽ سماجي صورتحال

[سنواريو]

سنڌ ۾ ڪارو ڪاري جا واقعا خاص طور شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، گهوٽڪي، سکر ۽ اتر سنڌ جي ٻين حصن سان اڪثر رپورٽ ٿيندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ اهڙا واقعا شهري ۽ ٻين ضلعن ۾ پڻ ٿين ٿا.

انساني حقن جي ڪارڪنن جو چوڻ آهي تہ ڪجهه ڪيسن ۾ ڪارو ڪاري جو الزام عورتن جي ملڪيت، زمين، وراثت يا پسند جي شاديءَ جي حق کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. قتل کان پوءِ مخالف ڌر کان ”ڏنڊ“، رقم يا عورتن جا سڱ وٺڻ جا غير رسمي ٺاهه پڻ رپورٽ ٿيا آهن.

سنڌ ۾ عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ تنظيمن، وڪيلن ۽ صحافين ڪارو ڪاري کي عورت ڪشي، سماجي ڪنٽرول ۽ غير رسمي انصاف جي مسئلي سان ڳنڍي وڏي عرصي کان ان خلاف مهم هلائي آهي.

بين الاقوامي قانون ۽ ردعمل

[سنواريو]

نام نهاد غيرت جي نالي تي قتلن کي بين الاقوامي انساني حقن جي قانون تحت ڪنهن به ثقافتي، مذهبي يا روايتي جواز سان قبول نٿو ڪيو وڃي.

استنبول ڪنوينشن جي دفعه 42 موجب ثقافت، رسم، مذهب، روايت يا نام نهاد ”عزت“ کي تشدد جي ڪنهن عمل جو فوجداري جواز قرار نٿو ڏئي سگهجي.[29]

عالمي صحت تنظيم غيرت جي نالي تي قتلن کي عورتن ۽ ڇوڪرين خلاف سماج ۾ پاڙون پختيون ڪندڙ امتيازي سلوڪ جي انتهائي واضح ۽ سنگين نتيجن مان هڪ قرار ڏئي ٿي ۽ اندازو لڳائي ٿي تہ هر سال لڳ ڀڳ 5,000 اهڙا قتل ٿين ٿا، جيتوڻيڪ اصل انگ ان کان وڌيڪ هجڻ جو امڪان آهي.[3]

استنبول ڪنوينشن نام نهاد عزت، ثقافت، رسم يا مذهب کي عورتن خلاف تشدد جي جواز طور قبول نٿو ڪري.

گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي پڻ عورتن خلاف نام نهاد غيرت جي نالي تي ٿيندڙ ڏوهن جي خاتمي بابت ڪيترائي ٺهراءَ منظور ڪري چڪي آهي، جن ۾ رياستن کان قانوني سڌارا، مؤثر جاچ، جوابدارن جي سزا ۽ متاثرن جي تحفظ جو مطالبو ڪيو ويو آهي.

محرڪ ۽ حالتون

[سنواريو]

غيرت جي نالي تي قتل جو ڪو هڪ سبب نه هوندو آهي. گڏيل قومن جو آبادي فنڊ (UNFPA) موجب اهڙن قتلن جا ڄاڻايل محرڪ ٺهرايل شاديءَ کان انڪار، زبردستي شاديءَ کان بچڻ، مختلف مذهب، نسلي گروهه يا ذات جي شخص سان تعلق قائم ڪرڻ، شادي کان اڳ يا شادي کان ٻاهر جنسي تعلق، زنا بالجبر يا جنسي حملي جو شڪار ٿيڻ، ۽ هم جنس پرست طور سڃاڻپ ٿيڻ تائين پکڙيل آهن.[30]

اهڙن ڪيسن ۾ اصل يا ثابت ٿيل عمل جو هجڻ هميشه ضروري نه هوندو آهي؛ رڳو شڪ، افواهه، الزام يا اهڙو رويو، جنهن کي خاندان يا برادري مقامي عزت جي ضابطي خلاف سمجهي، تشدد جو محرڪ بڻجي سگهي ٿو.[4]

غيرت سان لاڳاپيل تشدد جا عام محرڪ
محرڪ سماجي الزام يا تصور ممڪن نتيجو
ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار خاندان جي مرضي يا طئي ڪيل رشتي جي مخالفت ڌمڪيون، جبري شادي، تشدد يا قتل
پسند جي شادي يا ڀڄي شادي ڪرڻ خاندان جي اختيار ۽ ”عزت“ کي للڪارڻ جوڙي يا انهن مان هڪ فرد جو قتل
طلاق يا جدائي ازدواجي بندوبست ۽ خانداني اتحاد کي نقصان تشدد، واپس اچڻ لاءِ دٻاءُ يا قتل
زنا يا جنسي تعلق جو الزام عورت يا مرد جي جنسي رويي کي خاندان جي ساک سان ڳنڍڻ قتل يا جسماني تشدد
زنا بالجبر جو شڪار ٿيڻ متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ متاثر خلاف ئي تشدد يا قتل
ذات يا مذهب کان ٻاهر تعلق ذاتي، نسلي يا مذهبي حدن جي ڀڃڪڙي خاندان يا جوڙي خلاف تشدد
هم جنس پرستي يا صنفي اظهار مقامي صنفي ۽ جنسي ضابطن جي ڀڃڪڙي تشدد، نيڪالي يا قتل
لباس، ميل جول يا سماجي خودمختياري عورت جي رويي تي خانداني ڪنٽرول کي للڪارڻ دٻاءُ، قيد، مارڪٽ يا قتل

ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو زبردستي شادي

ٺهرايل شادي يا زبردستي شادي کان انڪار غيرت سان لاڳاپيل تشدد جو بار بار رپورٽ ٿيندڙ محرڪ آهي. اهڙن سماجن ۾ شادي کي رڳو ٻن فردن جو فيصلو نه، پر ٻن خاندانن جي سماجي ۽ ڪڏهن معاشي معاهدي طور ڏٺو ويندو آهي؛ تنهنڪري عورت يا مرد پاران انڪار خاندان جي اختيار، ساک يا اڳ ٿيل واعدي جي ڀڃڪڙي سمجهي سگهجي ٿو.[30][31]

پسند جي شادي ۽ ذات کان ٻاهر لاڳاپا

[سنواريو]

ڀارت، پاڪستان ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن ۾ پسند جي شادي، ذات کان ٻاهر شادي يا روايتي سماجي درجابنديءَ کان ٻاهر تعلق پڻ اهڙن قتلن جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ڀارت ۾ ذات کان ٻاهر شادي ڪندڙ جوڙن خلاف تشدد جا ڪيترائي دستاويزي مثال موجود آهن.[32]

طلاق يا ازدواجي جدائي

[سنواريو]

ڪا عورت پنهنجي مڙس يا وڏي خاندان جي مرضيءَ کان سواءِ طلاق يا ازدواجي جدائي جي ڪوشش ڪري ته ان کي پڻ خاندان جي بي عزتيءَ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. خاص طور انهن سماجن ۾، جتي شاديون خاندان طئي ڪن ٿا، طلاق کي ٻن خاندانن وچ ۾ ٿيل بندوبست کي رد ڪرڻ طور ڏٺو وڃي ٿو.[33]

الزام، افواهه ۽ شڪ

[سنواريو]

ڪنهن عورت يا مرد خلاف مبينا ناجائز تعلق بابت رڳو الزام يا افواهه بہ خطري جو سبب بڻجي سگهي ٿو. اهڙي ماحول ۾ ثبوت بدران خاندان يا برادريءَ جي تصور ڪيل ساک بنيادي حيثيت اختيار ڪري ٿي.[4] انهيءَ سبب غيرت جي نالي تي قتلن کي روايتي فوجداري ڏوهن کان الڳ سمجهڻ لاءِ هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ متاثر ڪڏهن ڪنهن حقيقي عمل بدران فقط سماجي شڪ جي بنياد تي سزا جو نشانو بڻجي ٿو.

زنا بالجبر ۽ جنسي حملي جا متاثر

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ

غيرت واري سماجي ڍانچي ۾ زنا بالجبر يا جنسي حملي جو شڪار ٿيل عورت پڻ خاندان جي ”ساک“ کي نقصان پهچائيندڙ سمجهي سگهجي ٿي. اهڙي صورت ۾ ڏوهه ڪندڙ شخص بدران خود متاثر عورت تي الزام اچي سگهي ٿو، خاص طور جڏهن حمل جي نتيجي ۾ حمل ٺهي وڃي.[30][34]

هم جنس پرستي ۽ صنفي سڃاڻپ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايل جي بي ٽي ماڻهن خلاف تشدد

مرد، عورتون ۽ ٽرانسجينڊر ماڻهو پڻ پنهنجي جنسي رجحان يا صنفي اظهار سبب غيرت سان لاڳاپيل تشدد جو نشانو بڻجي سگهن ٿا. گڏيل قومن جو پناهگيرن لاءِ اعليٰ ڪمشنر پناهگيريءَ جي ڪيسن بابت پنهنجي هدايتن ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن لاءِ غيرت جي نالي تي قتل کي ممڪن خطري طور تسليم ڪيو آهي.[35]

ترڪيءَ جي احمد يلديز واري ڪيس کي ملڪ ۾ هم جنس پرست شخص جي سڀ کان مشهور غيرت سان لاڳاپيل قتلن مان هڪ قرار ڏنو ويو.[36]

لباس، سماجي ميل جول ۽ ذاتي خودمختياري

[سنواريو]

ڪن سخت سماجي ماحولن ۾ عورت جي گهر کان ٻاهر وڃڻ، غير مائٽ مردن سان ڳالهائڻ، تصوير يا وڊيو ۾ ظاهر ٿيڻ، يا اهڙو لباس پائڻ جيڪو مقامي معيارن مطابق نامناسب سمجهيو وڃي، بہ تشدد جو سبب بڻجي سگهي ٿو.[31]

2012ع ڪوهستان وڊيو ڪيس هن نوعيت جي مشهور پاڪستاني واقعن مان هڪ آهي، جنهن ۾ شاديءَ جي تقريب جي وڊيو ۾ ظاهر ٿيندڙ عورتن ۽ مردن خلاف مبينا طور غيرت سان لاڳاپيل تشدد ٿيو ۽ بعد ۾ هن ڪيس بابت عدالتي، پوليس ۽ انساني حقن جي جاچ جاري رهي.

متبادل طريقا ۽ لاڳاپيل نقصانڪار رسمون

[سنواريو]

غيرت سان لاڳاپيل تشدد هميشه سڌي قتل جي صورت ۾ نہ هوندو آهي. ڪجهه خاندان اهڙي سماجي مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ زبردستي خودڪشي، زبردستي شادي، قيد، جلاوطني، مارڪٽ يا ٻين طريقن جو استعمال ڪن ٿا.

زبردستي خودڪشي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو زبردستي خودڪشي

ڪجهه ڪيسن ۾ خاندان پاڻ قتل ڪرڻ بدران متاثر شخص تي ايترو دٻاءُ وجهي ٿو جو هو خودڪشي ڪري، يا کيس خودڪشيءَ لاءِ سڌو مجبور ڪيو وڃي. اهڙي طريقي جو هڪ مقصد اهو بہ ٿي سگهي ٿو تہ خاندان قتل جي فوجداري ذميواريءَ کان بچي وڃي.

ترڪي جي ڏکڻ اوڀر حصن بابت تحقيق ۽ گڏيل قومن جي ادارن جي رپورٽن ۾ اهڙين ”غيرت خودڪشين“ بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي وئي آهي.[37][38]

ايران ۽ عراقي ڪردستان بابت انساني حقن جي رپورٽن ۾ پڻ الزام لڳايا ويا آهن تہ ڪجهه عورتن جي ساڙڻ يا خودڪشيءَ وارن واقعن جي پويان خانداني تشدد يا غيرت جا محرڪ ٿي سگهن ٿا.[39]

زبردستي شادي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو زبردستي شادي

ڪڏهن عورت يا ڇوڪريءَ تي ڪنهن مرد سان لاڳاپي، حمل، زنا بالجبر يا ڪنواريپ وڃائڻ جو الزام هجي تہ قتل جي بدران خاندان کيس زبردستي شادي ڪرائڻ کي ”عزت بحال ڪرڻ“ جو طريقو سمجهي سگهي ٿو. اهڙي حالت ۾ متاثر وٽ حقيقي رضامنديءَ سان فيصلو ڪرڻ جو اختيار موجود نہ هوندو آهي.[30]

گڏيل قومن جو آبادي فنڊ زبردستي شاديءَ کي عورتن ۽ ڇوڪرين جي جسماني خودمختياري ۽ انساني حقن جي خلاف عمل قرار ڏئي ٿو.[30]

پکيڙ ۽ انگ اکر

[سنواريو]
بحر روم وارو علائقو؛ عزت ۽ خانداني ساک سان لاڳاپيل سماجي روايتن جو تاريخي مطالعو هن علائقي ۾ وڏي پيماني تي ٿيو آهي.
وچ اوڀر؛ غيرت سان لاڳاپيل قتلن جون رپورٽون هن علائقي جي ڪيترن ملڪن مان ملن ٿيون.
ڏکڻ ايشيا؛ پاڪستان ۽ ڀارت سميت علائقي جي ڪجهه حصن ۾ غيرت سان لاڳاپيل قتل، پسند جي شادي ۽ ذات سان لاڳاپيل تشدد رپورٽ ٿيندو آهي.

غيرت جي نالي تي قتلن جي حقيقي عالمي شرح معلوم ڪرڻ ڏکيو آهي. ڪيترائي ڪيس قتل بدران خودڪشي، حادثي يا گمشدگي طور درج ٿي سگهن ٿا؛ ساڳئي وقت ملڪن ۽ تحقيقاتي ادارن ۾ ”غيرت جي نالي تي قتل“ جي تعريف ۽ انگ اکر گڏ ڪرڻ جا طريقا مختلف آهن.

گڏيل قومن جو آبادي فنڊ اڃا تائين عالمي سطح تي هر سال لڳ ڀڳ 5,000 اهڙن قتلن جو گهڻو حوالو ڏنل اندازو پيش ڪري ٿو، پر اهو انگ مڪمل ڳڻپ نہ آهي ۽ اصل تعداد وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.[30]

عالمي صحت تنظيم غيرت جي نالي تي قتلن کي عورت ڪشي جي صورتن مان هڪ طور بحث ڪري ٿي ۽ خبردار ڪري ٿي تہ اهڙن ڏوهن بابت گهٽ رپورٽنگ ۽ ناقص انگ اکر سندن حقيقي پکيڙ معلوم ڪرڻ ۾ رڪاوٽ آهن.[40]

غيرت سان لاڳاپيل قتلن جا واقعا وچ اوڀر، اتر آفريڪا ۽ ڏکڻ ايشيا مان وڏي انگ ۾ رپورٽ ٿين ٿا، پر اهڙا واقعا اوڀر آفريڪا، قفقاز، لاطيني آمريڪا ۽ يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪجهه مهاجر برادرين ۾ پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.[6]

پاڪستان

[سنواريو]

پاڪستان غيرت جي نالي تي قتلن کان سخت متاثر ملڪن مان هڪ آهي. انساني حقن جي تنظيمن موجب سرڪاري ۽ ميڊيا ۾ رپورٽ ٿيل انگ اصل واقعن کان گهٽ ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترائي واقعا پوليس تائين نہ پهچن ٿا يا مختلف نالن سان درج ٿين ٿا.

هيومن رائٽس ڪميشن آف پاڪستان (HRCP) جي State of Human Rights in 2024 موجب 2024ع دوران پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ 405 غيرت جي نالي تي قتل رڪارڊ ٿيا.[41]

پاڪستان ۾ تازا رپورٽ ٿيل غيرت جا قتل
سال رپورٽ ٿيل انگ ذريعو نوٽ
2022ع 590 HRCP / ميڊيا گڏيل انگ رپورٽ ٿيل واقعا؛ حقيقي انگ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو
2023ع 490 HRCP / رپورٽ ٿيل انگ ملڪ گير
2024ع 405 هيومن رائٽس ڪميشن آف پاڪستان HRCP جي حتمي سالياني رپورٽ

[42][41]

سنڌ

[سنواريو]

HRCP جي 2024ع واري سنڌ بابت رپورٽ موجب صوبي ۾ گهٽ ۾ گهٽ 134 غيرت جي نالي تي قتل رپورٽ ٿيا.[43]

سنڌ ۾ اهڙا واقعا خاص طور اتر سنڌ جي ضلعن سان گهڻو ڳنڍيا وڃن ٿا، پر HRCP ۽ ٻين تنظيمن شهري علائقن، خاص طور ڪراچي، ۾ پڻ انهن جي موجودگي بابت تحقيق ڪئي آهي. 2025ع ۾ HRCP ڪراچي ۾ غيرت جي نالي تي قتلن جي پکيڙ بابت هڪ الڳ حقيقت معلوم ڪرڻ واري مهم پڻ هلائي.[44]

يورپ ۽ مهاجر برادريون

[سنواريو]

غيرت سان لاڳاپيل ڏوهن جا واقعا برطانيا، جرمني، سويڊن، بيلجيم، ڪينيڊا ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ مهاجر برادرين اندر رپورٽ ٿيا آهن. ان کي ڪنهن نسلي يا مذهبي گروهه جي لازمي خاصيت بدران، ڪجهه خاندانن اندر منتقل ٿيندڙ پدرشاهي ۽ عزت-شرم واري سماجي ڍانچي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.[45]

سماجي منظوري ۽ دٻاءُ

[سنواريو]

غيرت جي نالي تي قتلن جي بقا جو هڪ اهم سبب رڳو انفرادي قاتل نه، پر ڪڏهن خاندان، برادري، غير رسمي انصاف، پوليس يا ٻين ادارن جي خاموشي يا سهڪار پڻ هوندو آهي. قتل جي ڌمڪي عورتن ۽ نوجوانن جي شادي، جنسيت، لباس، تعليم ۽ سماجي رابطن تي ڪنٽرول رکڻ جي اوزار طور استعمال ٿي سگهي ٿي.

ڪن حالتن ۾ قتل خاندان جي گڏيل فيصلي سان ڪيو ويندو آهي ۽ ننڍي عمر جي مرد مائٽ کي قتل لاءِ چونڊيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خاندان کي اميد هوندي آهي تہ کيس بالغ جي ڀيٽ ۾ گهٽ سزا ملي سگهي ٿي.[46]

اردن ۾ نوجوانن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ غيرت جي نالي تي قتل لاءِ سماجي منظوري مردن ۾ عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ملي، جنهن مان ظاهر ٿيو تہ اهڙا رويا نئين نسل تائين پڻ منتقل ٿي سگهن ٿا.[47]

پاڪستان ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل پوليس، عدالتن ۽ سماجي ادارن جي تاريخي روين تي تنقيد ڪندي چيو آهي تہ ڪارو ڪاري ۽ غيرت جا قتل روڪڻ لاءِ رڳو قانون ڪافي ناهن؛ قانون لاڳو ڪرڻ، متاثرن جي حفاظت ۽ سماجي روين ۾ تبديلي پڻ ضروري آهي.[48]

روڪٿام ۽ تحفظ

[سنواريو]

غيرت سان لاڳاپيل تشدد کي روڪڻ لاءِ بين الاقوامي ادارا هڪ ئي وقت قانوني، سماجي، تعليمي ۽ حفاظتي قدمن تي زور ڏين ٿا.

گڏيل قومن جو آبادي فنڊ ۽ گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام ترڪي بابت پنهنجي تحقيق ۾ اهڙن قتلن خلاف صفر برداشت واري رويي جي ضرورت تي زور ڏنو ۽ چيو تہ صرف فوجداري سزا ڪافي نہ آهي؛ انهن سماجي تصورن کي بہ تبديل ڪرڻ ضروري آهي، جيڪي قتل کي جائز يا ناگزير سمجهن ٿا.[49]

گڏيل قومن جو منشيات ۽ ڏوهن بابت دفتر عورتن خلاف تشدد جي ڪيسن ۾ پوليس لاءِ مؤثر جاچ، خطري جي تشخيص، متاثر جي رازداري، حفاظت ۽ ٻين خدمتن ڏانهن فوري ريفرل تي زور ڏئي ٿو.[50]

غيرت سان لاڳاپيل تشدد جي روڪٿام لاءِ اهم قدم هن ريت آهن:

  • قتل يا جسماني تشدد لاءِ ثقافت، رسم، مذهب يا ”عزت“ کي قانوني دفاع طور رد ڪرڻ؛
  • پوليس ۽ استغاثي لاءِ مخصوص تربيت ۽ خطري جي بروقت سڃاڻپ؛
  • ڌمڪي هيٺ عورتن، مردن ۽ ايل جي بي ٽي ماڻهن لاءِ محفوظ پناهه ۽ رازداري؛
  • زبردستي شادي ۽ نابالغ شادي خلاف قانون جو مؤثر نفاذ؛
  • عورتن جي تعليم، معاشي خودمختياري ۽ قانوني مدد تائين رسائي؛
  • جرڳن يا خاندانن طرفان غير قانوني سزا جي فيصلن خلاف ڪارروائي؛
  • پسند جي شادي ڪندڙ بالغ جوڙن لاءِ رياستي تحفظ؛
  • شاهدن ۽ انساني حقن جي ڪارڪنن جي حفاظت؛
  • اسڪولن، ميڊيا ۽ مقامي برادرين ۾ عزت، جنس ۽ عورتن جي حقن بابت سماجي تعليم.

مشهور متاثر

[سنواريو]
غيرت سان لاڳاپيل قتلن جا ڪجهه مشهور متاثر
نالو ملڪ / علائقو سال مختصر پسمنظر
ساميا سرور پاڪستان 1999ع پنهنجي مڙس کان طلاق وٺڻ ۽ ٻي شادي ڪرڻ جي خواهش کان پوءِ لاهور ۾ سندس وڪيل جي آفيس ۾ قتل ڪئي وئي.
فاديمي شاهيندال سويڊن 2002ع ڪرد نسل جي عورت، جنهن کي پنهنجي پسند جي زندگي ۽ تعلق سبب سندس پيءُ قتل ڪيو.
هيشو يونس برطانيا 2002ع عراقي ڪرد نوجوان ڇوڪري، جنهن کي سندس پيءُ قتل ڪيو؛ برطانيا ۾ غيرت جي نالي تي قتل جي سڃاڻپ ڪندڙ شروعاتي اهم ڪيسن مان هڪ.
شفيليا احمد برطانيا 2003ع برطانوي پاڪستاني ڇوڪري، جنهن کي والدين زبردستي شاديءَ جي تڪرار کان پوءِ قتل ڪيو.
هاتون سوروچو جرمني 2005ع ڪرد-ترڪ عورت، جنهن پنهنجي زبردستي شادي ڇڏي آزاد زندگي اختيار ڪئي؛ سندس ڀاءُ کيس قتل ڪيو.
غزالا خان ڊينمارڪ 2005ع خاندان جي مرضيءَ خلاف شادي ڪرڻ کان پوءِ سندس ڀاءُ قتل ڪيو.
باناز محمود برطانيا 2006ع تشدد واري زبردستي شادي ختم ڪرڻ ۽ پنهنجي پسند جي مرد سان تعلق سبب خاندان جي سازش هيٺ قتل ٿي.
ساديه شيخ بيلجيم 2007ع والدين جي طئي ڪيل شاديءَ کان انڪار ڪرڻ بعد سندس ڀاءُ کيس گولي هڻي قتل ڪيو.
اقصيٰ پرويز ڪينيڊا 2007ع ڪينيڊين-پاڪستاني شاگردياڻي، جنهن کي پيءُ ۽ ڀاءُ قتل ڪيو.
احمد يلديز ترڪي 2008ع هم جنس پرست ڪرد نوجوان؛ سندس قتل کي ترڪيءَ جي مشهور هم جنس پرست غيرت واري قتلن مان هڪ سمجهيو ويو.
ڪوهستان وڊيو ڪيس جون عورتون پاڪستان 2012ع کان پوءِ شاديءَ جي وڊيو سان لاڳاپيل مبينا غيرت جي قتلن جو ڊگهو تڪراري ۽ عدالتي ڪيس.
قنديل بلوچ پاڪستان 2016ع ماڊل ۽ سوشل ميڊيا شخصيت؛ ملتان ۾ سندس ڀاءُ گهٽو ڏئي قتل ڪيو ۽ ”عزت“ کي سبب طور پيش ڪيو.
افضل ڪوهستاني پاڪستان 2019ع ڪوهستان وڊيو ڪيس کي منظرعام تي آڻيندڙ ڪارڪن؛ ايبٽ آباد ۾ گولي هڻي قتل ڪيو ويو.

ساميا سرور

[سنواريو]

ساميا سرور پاڪستان جي غيرت جي نالي تي قتلن بابت قومي بحث کي تيز ڪندڙ اهم واقعن مان هڪ هئي. هوءَ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺڻ چاهيندي هئي ۽ 1999ع ۾ لاهور ۾ پنهنجي وڪيل جي آفيس اندر قتل ڪئي وئي. واقعي کان پوءِ عورتن جي حقن جي تنظيمن قانوني ۽ سماجي نظام ۾ موجود ڪمزورين تي سخت احتجاج ڪيو.[33]

قنديل بلوچ

[سنواريو]

قنديل بلوچ 2016ع ۾ ملتان ۾ پنهنجي خاندان جي گهر ۾ قتل ٿي. سندس ڀاءُ قتل جو اعتراف ڪيو ۽ خاندان جي ”عزت“ کي سبب طور پيش ڪيو. هن قتل پاڪستان ۾ موجود قصاص ۽ ديت واري قانون تحت خانداني معافيءَ جي قانوني خال بابت نئين بحث کي جنم ڏنو ۽ ساڳئي سال پارليامينٽ غيرت جي نالي تي قتل بابت قانون ۾ وڌيڪ سخت ترميمون منظور ڪيون.[51]

ڪوهستان وڊيو ڪيس ۽ افضل ڪوهستاني

[سنواريو]

2012ع ڪوهستان وڊيو ڪيس ۾ هڪ شاديءَ جي تقريب دوران عورتن ۽ مردن جي وڊيو منظرعام تي اچڻ کان پوءِ مبينا قتلن جون خبرون آيون. افضل ڪوهستاني، جيڪو متاثر مردن جو ڀاءُ هو، ڪيس کي عوامي ۽ عدالتي سطح تي اڳتي آڻڻ لاءِ مهم هلائيندو رهيو. 2019ع ۾ کيس ايبٽ آباد ۾ قتل ڪيو ويو.

تحفظ ۽ سهائتا

[سنواريو]

غيرت سان لاڳاپيل تشدد جي خطري هيٺ آيل ماڻهن لاءِ جلد حفاظتي قدم حياتي بچائي سگهن ٿا. خطري جي سڃاڻپ ٿيڻ تي پوليس، عدالتن، سماجي ڀلائيءَ وارن ادارن، پناهه گهرن ۽ قانوني مدد جي تنظيمن وچ ۾ رابطي جي ضرورت هوندي آهي.

متاثر شخص کي خاندان جي حوالي ڪرڻ هميشه محفوظ قدم نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ غيرت سان لاڳاپيل تشدد ۾ خطرو خود ويجهن مائٽن کان ٿي سگهي ٿو. انهيءَ ڪري تحفظ جي منصوبابندي ۾ رهائش جي رازداري، فون ۽ ڊجيٽل رابطن جي حفاظت، سفر، قانوني حڪم ۽ ضرورت موجب مستقل ٻي هنڌ آبادڪاري شامل ٿي سگهي ٿي.

بين الاقوامي اصولن موجب ڪنهن به بالغ فرد کي پنهنجي شادي، تعلق، مذهب، لباس يا ذاتي زندگي بابت فيصلي جي بنياد تي تشدد جو نشانو بڻائڻ انساني حقن جي ڀڃڪڙي آهي، ۽ ڪنهن ثقافتي يا روايتي دعويٰ سان قتل يا تشدد کي جائز قرار نٿو ڏئي سگهجي.

ڏسو پڻ

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "Definition of HONOR KILLING". Merriam-Webster. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ "honour killing". Oxford Reference. doi:10.1093/oi/authority.20110803095943840. https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095943840.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 "Understanding and addressing violence against women: femicide". عالمي صحت تنظيم. 29 September 2012. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 "Violence Against Women and "Honor" Crimes". هيومن رائٽس واچ. 6 April 2001. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "HRW" defined multiple times with different content.
  5. ↑ "UN Population Fund Launches The State of World Population 2000". گڏيل قومن جو آبادي فنڊ. 2000. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  6. 1 2 "The Horror of 'Honor Killings', Even in US". ايمنسٽي انٽرنيشنل USA. 10 April 2012. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل. حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "amnestyusa" defined multiple times with different content.
  7. ↑ مختيار احمد ملاح، ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت، سنڌ لئنگئيج اٿارٽي.
  8. ↑ Razzall, Katie; Khan, Yasminara (11 April 2017). "Male 'honour' cases 'underreported'". BBC News. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  9. ↑ "Honoring the Killers: Justice Denied For "Honor" Crimes in Jordan". هيومن رائٽس واچ. 19 April 2004. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ "Why do families kill their daughters?". BBC News. 29 May 2014. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ Razzall, Katie; Khan, Yasminara (11 April 2017). "Male 'honour' cases 'underreported'". BBC News. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  12. ↑ "Honoring the Killers: Justice Denied For "Honor" Crimes in Jordan". هيومن رائٽس واچ. 19 April 2004. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  13. 1 2 Statistical data and information submitted by Pakistan (Report). گڏيل قومن جو انساني حقن لاءِ اعليٰ ڪمشنر جو دفتر. 2025. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ Woolf, Greg (2007). Ancient Civilizations: The Illustrated Guide to Belief, Mythology, and Art. Barnes & Noble. ص. 386. ISBN 978-1-4351-0121-0.
  15. ↑ "Historical Overview". Honour Based Violence Awareness Network. اصل نسخو مان 16 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ "Honor in Latin America, to 1900". Oxford Bibliographies. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ "France: Penal Code of 1810". The Napoleon Series. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ Welchman, Lynn; Hossain, Sara (2013). 'Honour': Crimes, Paradigms, and Violence Against Women. Zed Books. ص. 84–97. ISBN 978-1-84813-698-4.
  19. ↑ ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي (1991). "سنڌ سياحن جي نظر ۾". مهراڻ (سنڌي ادبي بورڊ) 1.
  20. ↑ برٽن, رچرڊ فرانسس (2003). حسين بادشاهه (مرتب). حيدرآباد ۽ ان جون ريتون رسمون. حيدرآباد، سنڌ: فائين ڪميونيڪيشن / روشني پبليڪيشن. {{cite book}}: |work= ignored (مدد)
  21. ↑ "Resolution 1327 (2003): So-called "honour crimes"". يورپ جي ڪائونسل. 4 April 2003. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ "Resolution 1681 (2009): Urgent need to combat so-called "honour crimes"". يورپ جي ڪائونسل. 2009. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ Esposito, John L. (2011). What Everyone Needs to Know About Islam. Oxford University Press. ص. 177. ISBN 978-0-19-979413-3.
  24. ↑ Brown, Jonathan A. C. (2014). Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy. Oneworld Publications. ص. 180.
  25. ↑ محمد بن علي الشوكاني، نيل الأوطار، جلد 7، ص. 24.
  26. ↑ Welchman, Lynn; Hossain, Sara (2013). 'Honour': Crimes, Paradigms, and Violence Against Women. Zed Books. ISBN 978-1-84813-698-4.
  27. 1 2 3 4 5 6 "Pakistan Penal Code" (PDF). Government of Pakistan. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ "'Honour killings': Pakistan closes loophole allowing killers to go free". BBC News. 6 October 2016. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ "Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence". يورپ جي ڪائونسل. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  30. 1 2 3 4 5 6 "My Body is My Own: Autonomy". State of World Population 2021. گڏيل قومن جو آبادي فنڊ. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  31. 1 2 "Why do families kill their daughters?". BBC News. 29 May 2014. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑ "In south India, a 20-year-old survivor of honor killing turns crusader". Reuters. 29 December 2017.
  33. 1 2 Mayell, Hillary (12 February 2002). "Thousands of Women Killed for Family "Honor"". National Geographic News. اصل نسخو مان 19 October 2015 تي محفوظ ڪيل.
  34. ↑ Harter, Pascale (14 June 2011). "Libya rape victims 'face honour killings'". BBC News.
  35. ↑ "UNHCR Guidance Note on Refugee Claims Relating to Sexual Orientation and Gender Identity". گڏيل قومن جو پناهگيرن لاءِ اعليٰ ڪمشنر. 21 November 2008.
  36. ↑ Bilefsky, Dan (26 November 2009). "Soul-Searching in Turkey After a Gay Man Is Killed". The New York Times.
  37. ↑ "Honour Crimes and Forced Suicides". يونيسيف. اصل نسخو مان 2 December 2013 تي محفوظ ڪيل.
  38. ↑ "UN probes Turkey 'forced suicide'". BBC News. 24 May 2006.
  39. ↑ "Human Rights Abuses against the Kurdish Minority". ايمنسٽي انٽرنيشنل. 30 July 2008.
  40. ↑ "Understanding and addressing violence against women: femicide". عالمي صحت تنظيم. 29 September 2012. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  41. 1 2 "Rising militancy and democratic backsliding mark 2024". هيومن رائٽس ڪميشن آف پاڪستان. 30 April 2025. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  42. ↑ "'Honour' crimes continued to persist in 2024, threatening Pakistani women's lives". ڊان. 2024.
  43. ↑ "HRCP flags alarming trends in law and order, civil liberties in Sindh". هيومن رائٽس ڪميشن آف پاڪستان. 24 June 2025. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ "State of Human Rights in 2025" (PDF). هيومن رائٽس ڪميشن آف پاڪستان. 2026. 9 September 2026 تي حاصل ڪيل.
  45. ↑ Grzyb, Magdalena A. (2016). "An explanation of honour-related killings of women in Europe through Bourdieu's concept of symbolic violence and masculine domination". Current Sociology 64 (7): 1036–1053. doi:10.1177/0011392115627479.
  46. ↑ "Femicide: A Global Issue that demands Action" (PDF). Academic Council on the United Nations System. ص. 60. اصل نسخو (PDF) مان 30 June 2014 تي محفوظ ڪيل.
  47. ↑ "Belief that honour killings are 'justified' still prevalent among Jordan's next generation". ڪيمبرج يونيورسٽي. 20 June 2013.
  48. ↑ "Pakistan: Honour killings of girls and women". ايمنسٽي انٽرنيشنل. 1999.
  49. ↑ "Zero Tolerance Crucial to Confronting "Honour" Killings in Türkiye". گڏيل قومن جو آبادي فنڊ. 22 November 2005.
  50. ↑ Handbook on Effective Police Responses to Violence against Women (PDF). نيو يارڪ: گڏيل قومن جو منشيات ۽ ڏوهن بابت دفتر. 2010.
  51. ↑ "'Honour killings': Pakistan closes loophole allowing killers to go free". BBC News. 6 October 2016.

وڌيڪ پڙهو

[سنواريو]

خارجي ڳنڍڻا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ڪارو_ڪاري&oldid=410620" تان ورتل