مواد ڏانھن هلو

ڏکڻ ايشيائي علاقائي تعاون جي تنظيم

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
ڏکڻ ايشيائي علاقائي تعاون جي تنظيم

نشان South Asia
نشان
نقشي ۾ ڏيکارڪ سارڪ تنظيم جا ملڪ
نقشي ۾ ڏيکارڪ سارڪ تنظيم جا ملڪ
  رڪن رياستون
  مبصر رياستون
صدر دفترکٽمنڊو، نپال
دفتري ٻوليونانگريزي
مقامي آباديڏکڻ ايشيائي
رياستون
رڪن 8:
مبصر 9:
حڪومت
غلام سرور
قیام8 ڊسمبر 1985ع
پکيڙ
• جملي
5,099,611 چورس ڪلوميٽر (1,968,971 چورس ميل) (7th)
• پاڻي (%)
6.8
آبادي
• 2015 اندازو
1,713,870,000[1] (1st)
•  گھاٽائي
336.1/km2 (870.5/sq mi)
جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد )2022 لڳ ڀڳ
• ڪل
US$14.756 trillion[2][حوالو گهربل] (3rd)
جِي. ڊي. پي  (رڳو نالي ۾ )2022 لڳ ڀڳ
• ڪل
$4.359 trillion (3rd)
ڪرنسي
8 currencies
معياري وقتAFT, PST, MVT, IST, SLST, NPT, BST, BTT (متناسق عالمي وقت+4:30 to +6)
ڊائلنگ ڪوڊ
8 codes
انٽرنيٽ ڊومين
8 ccTLDs
ویب سائيٽ
saarc-sec.org

ڏکڻ ايشيائي علاقائي تعاون جي تنظيم (South Asian Association for Regional Cooperation) ڏکڻ ايشيا جي ملڪن جي هيءُ علائقائي تنظيم، 8 ڊسمبر 1985ع تي ڍاڪا ۾ قائم ڪئي وئي. پاڪستان، ڀارت، سريلنڪا، بنگلاديش، نيپال، ڀوٽان، افغانستان ۽ مالديپ تي ٻڌل ڏکڻ ايشيا جي ستن ملڪن جي هن تنظيم جو بنيادي مقصد ميمبر ملڪن درميان اقتصادي، ثقافتي، سماجي ۽ سائنسي تعاون وڌائڻ آهي. 1987ع ۾ هن تنظيم جي ٺاهڻ جو بُنيادي خاڪو تڏهوڪي بنگلاديشي صدر ضياءُ الرحمان 1980ع ۾ ڏنو، تنظيم جي بنياد جو خاڪو سارڪ پڌرنامي (1985ع) ۾ ڏنل آهي. هن تنظيم جو هيڊڪوارٽر نيپال جي گادي وارو هنڌ کٽمنڊو ۾ آهي.[3]

تاريخي پسمنظر

[سنواريو]

ڏکڻ ايشيائي ملڪن وچ ۾ سهڪار جو خيال ٽن ڪانفرنسن دوران بحث هيٺ آيو: ايشيائي لاڳاپن واري ڪانفرنس، جيڪا نئين دهلي ۾ اپريل 1947ع ۾ منعقد ٿي؛ باگيو ڪانفرنس، جيڪا فلپائن ۾ مئي 1950ع ۾ ٿي؛ ۽ ڪولمبو طاقتن جي ڪانفرنس، جيڪا سري لنڪا ۾ اپريل 1954ع ۾ منعقد ٿي.[4]

مالديپبنگلاديشڀوٽاننيپالسريلنڪاهندستانميانمارٿائيلينڊڪمبوڊيالائوسويٽنامبرونائيانڊونيشياتيمور-ليستيملائيشيافلپائنسنگاپورافغانستانپاڪستانترڪمانستانآذربائيجانترڪيازبڪستانقازقستانڪرغيزستانايرانتاجڪستانچينروسجاپانمنگولياڏکڻ ڪوريافلسطينبحرينڪويتعمانقطرسعودي عربگڏيل عرب اماراتبيلاروسڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيمگهڻ-شعبي فني ۽ اقتصادي سهڪار لاءِ خليج بنگال جي شروعاتميڪانگ-گنگا سهڪارڏکڻ اوڀر ايشيائي قومن جي تنظيمشنگهائي سهڪار تنظيمترڪ رياستن جي تنظيماقتصادي سهڪار تنظيمخليجي سهڪار ڪائونسلايشيا سهڪار ڳالهه ٻولهه
مختلف ايشيائي علائقائي تنظيمن وچ ۾ لاڳاپا ڏيکاريندڙ ڪلڪ لائق ايلر خاڪو

1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ ڏکڻ ايشيا جي ستن ملڪن، يعني بنگلاديش، ڀوٽان، ڀارت، مالديپ، نيپال، پاڪستان ۽ سري لنڪا، هڪ واپاري اتحاد قائم ڪرڻ ۽ ڏکڻ ايشيا جي عوام کي دوستي، اعتماد ۽ باهمي سمجهه جي جذبي سان گڏجي ڪم ڪرڻ لاءِ هڪ گڏيل پليٽفارم فراهم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو. بنگلاديش لاءِ اهڙي علائقائي سهڪار واري ڍانچي جي تجويز پيش ڪرڻ جو هڪ اهم سبب آسيان ۾ شامل ٿيڻ جي سندس ڪوشش جي ناڪامي هئي. آسيان جي ڪاميابين کي ورجائڻ ۽ پنهنجي حڪومت کي وڌيڪ جائز حيثيت ڏيڻ جي خواهش تحت،[5][6] بنگلاديش جي صدر ضياءُ الرحمان ڏکڻ ايشيا جي ملڪن جي اڳواڻن ڏانهن سرڪاري خط لکي علائقي جي مستقبل بابت پنهنجو تصور ۽ سهڪار جي حق ۾ مضبوط دليل پيش ڪيا.[7]

ڊسمبر 1977ع ۾ ڀارت جي دوري دوران ضياءُ الرحمان علائقائي سهڪار جي مسئلي تي ڀارتي وزيراعظم مورارجي ديسائي سان ڳالهه ٻولهه ڪئي. ساڳئي سال ڪٺمنڊو ۾ ٿيل ڪولمبو پلان جي مشاورتي ڪميٽي جي افتتاحي اجلاس ۾ نيپال جي بادشاهه بيريندرا پڻ ڏکڻ ايشيائي ملڪن وچ ۾ دريائي پاڻي جي ورهاست ۽ ٻين معاملن ۾ ويجهي علائقائي سهڪار جي اپيل ڪئي.[5]

سوويت يونين جي افغانستان تي سوويت حملي کان پوءِ، 1979ع ۾ ڏکڻ ايشيا جي سلامتي واري صورتحال ۾ تيزي سان بگاڙ اچڻ سبب اتحاد قائم ڪرڻ جون ڪوششون وڌيڪ تيز ٿي ويون.[5] ضياءُ الرحمان ۽ بيريندرا جي سڏ جي جواب ۾ ستن ڏکڻ ايشيائي ملڪن جي پرڏيهي وزارتن جا عملدار اپريل 1981ع ۾ ڪولمبو ۾ پهريون ڀيرو گڏ ٿيا.[5] بنگلاديش جي تجويز کي نيپال، سري لنڪا، ڀوٽان ۽ مالديپ فوري طور قبول ڪيو، پر ڀارت ۽ پاڪستان شروعاتي طور شڪ جو اظهار ڪيو.[5] ڀارت کي خدشو هو ته ڏکڻ ايشيا جي سلامتي بابت تجويز ڪيل حوالا ننڍن پاڙيسري ملڪن کي ٻه طرفن مسئلن کي بين الاقوامي بڻائڻ جو موقعو فراهم ڪندا ۽ اهي گڏجي ڀارت جي خلاف هڪ بلاڪ ٺاهي سگهن ٿا. پاڪستان جو خيال هو ته اهو شايد ڀارت جي حڪمت عملي آهي ته ٻين ڏکڻ ايشيائي ملڪن کي پاڪستان جي خلاف منظم ڪري ۽ ڀارتي شين لاءِ علائقائي مارڪيٽ پيدا ڪري، جنهن سان علائقي ۾ ڀارت جي اقتصادي بالادستي وڌيڪ مضبوط ٿيندي.[5]

تنهن هوندي به، 1979ع کان 1980ع تائين نيو يارڪ ۾ گڏيل قومن جي هيڊڪوارٽر ۾ ڏکڻ ايشيائي ملڪن جي نمائندن وچ ۾ بنگلاديش جي اڳواڻي هيٺ ٿيل سفارتي صلاح مشورن کان پوءِ اهو طئي ٿيو ته بنگلاديش هڪ ڪم ڪندڙ مسودي تيار ڪندو، جنهن تي ڏکڻ ايشيائي ملڪن جا پرڏيهي سيڪريٽري غور ڪندا.[5] سيپٽمبر 1981ع ۾ ستن ملڪن جي پرڏيهي سيڪريٽرين ٻيهر ڪولمبو ۾ هڪ مڪمل ڪميٽي قائم ڪئي، جنهن علائقائي سهڪار لاءِ پنج وسيع شعبا سڃاڻپ ڪيا. ايندڙ سالن ۾ سهڪار جا وڌيڪ شعبا شامل ڪيا ويا.[8]

1983ع ۾ ڍاڪا ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت پاران منعقد ڪيل بين الاقوامي ڪانفرنس دوران ستن ڏکڻ ايشيائي ملڪن جي پرڏيهي وزيرن ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار واري تنظيم (SAARC) بابت اعلان نامو منظور ڪيو ۽ باضابطه طور تي گڏيل عملي پروگرام (IPA) جو آغاز ڪيو. شروعاتي طور تي سهڪار جا پنج شعبا طئي ڪيا ويا: زراعت، ديهي ترقي، ٽيلي مواصلات، موسميات، ۽ صحت ۽ آبادي سان لاڳاپيل سرگرميون.[9][10]

تنظيم جو باضابطه قيام ڍاڪا ۾ ٿيو، جڏهن ته ان جو سيڪريٽريٽ ڪٺمنڊو ۾ قائم ڪيو ويو.[11]

پهريون سارڪ سربراهي اجلاس 7–8 ڊسمبر 1985ع تي ڍاڪا ۾ منعقد ٿيو، جنهن جي ميزباني بنگلاديش جي صدر حسين محمد ارشاد ڪئي.[12]

اعلان نامي تي ڀوٽان جي بادشاهه جگمي سنگيي وانگچڪ، پاڪستان جي صدر ضياءُ الحق، ڀارت جي وزيراعظم راجيو گانڌي، نيپال جي بادشاهه بيريندرا شاهه، سري لنڪا جي صدر جونيئس رچرڊ جيئه وردني ۽ مالديپ جي صدر مأمون عبدالغيوم صحيون ڪيون.[12]

رڪن ۽ مبصر

[سنواريو]

اقتصادي انگ اکر بين الاقوامي مالياتي فنڊ مان ورتل آهن، ۽ جيستائين ٻي صورت ۾ نه ڄاڻايو ويو هجي، نومبر 2024ع تائين جا آهن؛ اهي آمريڪي ڊالرن ۾ ڏنل آهن.[13]

رڪن

[سنواريو]
ملڪ آبادي[14] (2024ع) نالي ماتر خام ملڪي پيداوار
[ملين آمريڪي ڊالر، 2024ع][15]		 قوت خريد برابري موجب خام ملڪي پيداوار
[ملين آمريڪي ڊالر، 2024ع]		 في ماڻهو خام ملڪي پيداوار
(نالي ماتر)		 في ماڻهو خام ملڪي پيداوار
(قوت خريد برابري)		 خام ملڪي پيداوار جي واڌ جي شرح
(2024ع)		 برآمدات
(ملين آمريڪي ڊالر، 2024ع يا اڳ)		 پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري
(ملين آمريڪي ڊالر، 2023ع)		 پرڏيهي مٽاسٽا جا ذخيرا
(ملين آمريڪي ڊالر)		 دفاعي بجيٽ
(ملين آمريڪي ڊالر)[حوالو گهربل]		 خواندگي شرح
(15 سالن کان مٿي)[16]		 سراسري عمر غربت جي لڪير کان هيٺ آبادي پرائمري اسڪول داخلا[17][18] سيڪنڊري اسڪول داخلا[19] غذائي کوٽ جو شڪار آبادي (%) انساني ترقياتي اشاريه جمهوريت اشاريه عالمي دهشتگردي اشاريه
 افغانستان 42,647,492$14,467$72,512$411$2,116 $1,476$20.6$443$1,100[20]37.3%63.6742%88%54%28.5% 0.462
(182)		 0.26
(167)

9.233
(1)

 scope=row style="text-align:left; background:#EAF2F8;"

173,562,364 0.670
(129) 5.87
(75) 0
(124) -

 scope=row style="text-align:left; background:#EAF2F8;"

791,524 0.681
(125) 5.54
(81) 0.305
(107) -

 scope=row style="text-align:left; background:#EAF2F8;"

1,450,935,791 0.644
(134) 7.18
(41) 4.222
(11) -

 scope=row style="text-align:left; background:#EAF2F8;"

527,799 0.762
(87) N/A N/A -

 scope=row style="text-align:left; background:#EAF2F8;"

29,651,054 0.601
(146) 4.6
(98) 4.791
(32) -

 scope=row style="text-align:left; background:#EAF2F8;"

251,269,164 0.540
(164) 3.25
(118) 10
(10) -

 scope=row style="text-align:left; background:#EAF2F8;"

21,916,000

 $13,082$711.83$6,467$2,00092.2%75.286.7%99%77%9.8% 0.780
(79)		 6.17
(70)		 4.077
(42)
ٻين ادارن ۾ رڪنيت
ملڪ جي 20 برڪس بمسٽيڪ آئي او آر اي اي پي ٽي اي بي بي آءِ اين ايس اي ايس اي سي اي آءِ آءِ بي اي سي يو اي سي ڊي اي ڊي بي عالمي بئنڪ ايٽمي هٿيار
 افغانستان No No No No No No No No No Yes Yes Yes No
 بنگلا ديش No No Yes Yes Yes Yes Yes Yes Yes Yes Yes Yes No
 ڀوٽان No No Yes No No Yes Yes No Yes Yes Yes Yes No
 ڀارت Yes Yes Yes Yes Yes Yes Yes Yes Yes Yes Yes Yes Yes
 مالديپ No No No No No No Yes Yes Yes No Yes Yes No
 نيپال No No Yes No No Yes Yes Yes Yes Yes Yes Yes No
 پاڪستان No No No No No No No Yes Yes Yes Yes Yes Yes
 سري لنڪا No No Yes Yes Yes No Yes Yes Yes Yes Yes Yes No

رڪن ملڪ افغانستان، بنگلاديش، ڀوٽان، ڀارت، مالديپ، نيپال، پاڪستان ۽ سري لنڪا آهن.[21]

سارڪ جو بنياد 1985ع ۾ ستن رياستن رکيو. 2005ع ۾ افغانستان سارڪ ۾ شموليت بابت ڳالهين جي شروعات ڪئي ۽ ساڳئي سال باضابطه طور رڪنيت لاءِ درخواست ڏني.[22][23] افغانستان جي سارڪ ۾ شموليت واري معاملي هر رڪن ملڪ ۾ وڏي بحث کي جنم ڏنو، جنهن ۾ ڏکڻ ايشيائي سڃاڻپ جي وصف بابت خدشا به شامل هئا،[24] ڇاڪاڻ⁠تہ افغانستان کي مرڪزي ايشيائي ملڪ پڻ سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته اهو نه مڪمل طور وچ اوڀر جو ملڪ مڃيو ويندو آهي، نه مرڪزي ايشيا جو، ۽ نه ئي هندستاني اپکنڊ جو حصو، سواءِ ان جي ته اهو جزوي طور ڏکڻ ايشيا ۾ واقع آهي.[25]

سارڪ جي رڪن ملڪن افغانستان لاءِ عام چونڊون ڪرائڻ جي شرط لاڳو ڪئي؛ غير جماعتي چونڊون 2005ع جي آخر ۾ ٿيون.[24] شروعاتي هٻڪ ۽ اندروني بحثن باوجود، افغانستان اپريل 2007ع ۾ سارڪ جو اٺون رڪن ملڪ بڻيو.[24][26]

2021ع ۾ طالبان پاران افغانستان تي قبضي باوجود افغانستان اڃا تائين سارڪ جو رڪن آهي، جيتوڻيڪ ان جي معطلي جا مطالبا ٿيا آهن ۽ سارڪ جي ٻين ڪنهن به رڪن ملڪ طالبان حڪومت کي تسليم نه ڪيو آهي.[27] اهو معاملو وڌيڪ پيچيده ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ 2023ع ۾ سارڪ لاءِ سيڪريٽري جنرل چونڊڻ جو وارو افغانستان جو هو. ٻين سڀني رڪنن افغانستان کي نظرانداز ڪرڻ ۽ چونڊ جو حق بنگلاديش کي ڏيڻ جو فيصلو ڪيو. نيپال جي پرڏيهي سيڪريٽري ڀارت راج پوديال چيو ته: "جڏهن بنگلاديشي سيڪريٽري جنرل جو مدو پورو ٿيندو، جيڪڏهن افغانستان جا مسئلا حل ٿي ويا، ته نئون سيڪريٽري جنرل افغانستان مان هوندو، ڀوٽان مان نه."[28][29]

مبصر ملڪ

[سنواريو]

مبصر حيثيت رکندڙ رياستن ۾[30] آسٽريليا،[31] چين، يورپي يونين، ايران، جاپان،[32] موريشس،[33] ميانمار، ڏکڻ ڪوريا ۽ آمريڪا شامل آهن.[34][35]

چين جي 2007ع واري مبصر حيثيت لاءِ درخواست کي بنگلاديش، سري لنڪا، مالديپ، نيپال ۽ پاڪستان جي مضبوط حمايت حاصل ٿي.[36] سارڪ جي ٻين ڏکڻ ايشيائي رڪنن چين جي مبصر حيثيت جي حمايت ڪرڻ تي اتفاق ڪيو، پر اهي ايترا مضبوط حامي نه هئا.[36]

2 آگسٽ 2006ع تي سارڪ ملڪن جي پرڏيهي وزيرن اصولي طور ٽن درخواست ڏيندڙن کي مبصر حيثيت ڏيڻ تي اتفاق ڪيو؛[37] آمريڪا ۽ ڏکڻ ڪوريا، جن ٻنهي اپريل 2006ع ۾ درخواستون ڏنيون هيون،[37] ۽ يورپي يونين، جنهن جولاءِ 2006ع ۾ درخواست ڏني هئي.[38] 4 مارچ 2007ع تي ايران مبصر حيثيت لاءِ درخواست ڏني،[39] جنهن کان ٿوري ئي وقت پوءِ موريشس پڻ درخواست ڪئي.

امڪاني مستقبل جا رڪن

[سنواريو]

ميانمار سارڪ ۾ پنهنجي حيثيت کي مبصر مان مڪمل رڪن ۾ تبديل ڪرڻ ۾ دلچسپي ظاهر ڪئي آهي.[40] چين سارڪ ۾ شامل ٿيڻ جي درخواست ڪئي آهي.[41] روس سارڪ ۾ مبصر حيثيت واري رڪنيت لاءِ درخواست ڏني آهي.[42][43][44] ترڪي 2012ع ۾ سارڪ ۾ مبصر حيثيت واري رڪنيت لاءِ درخواست ڏني.[42][43][44] ڏکڻ آفريڪا گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪئي آهي.[45] انڊونيشيا، اردن، ڪئناڊا، نيوزيلينڊ، آئرلينڊ، سعودي عرب، برطانيا ۽ يمن دلچسپي ظاهر ڪئي آهي.[حوالو گهربل]

سيڪريٽريٽ

[سنواريو]
ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم (سارڪ) جو سيڪريٽريٽ، ڪٺمنڊو، نيپال

سارڪ سيڪريٽريٽ 16 جنوري 1987ع تي ڪٺمنڊو ۾ قائم ڪيو ويو ۽ ان جو افتتاح نيپال جي مرحوم بادشاهه بيريندرا بير بکرم شاهه ڪيو.[46]

خصوصي ادارا

[سنواريو]

سارڪ جي رڪن ملڪن تنظيم جي اندر هيٺيان خصوصي ادارا قائم ڪيا آهن، جن جا مقصد ۽ انتظامي ڍانچا علائقائي مرڪزن کان مختلف آهن. اهي ادارا پنهنجي لاڳاپيل انتظامي بورڊن وسيلي هلائبا آهن، جن ۾ سڀني رڪن ملڪن جا نمائندا، سارڪ جي سيڪريٽري جنرل جو نمائندو ۽ ميزبان ملڪ جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جا نمائندا شامل هوندا آهن. انهن ادارن جا سربراهه انتظامي بورڊ جا رڪن سيڪريٽري طور ڪم ڪندا آهن، جڏهن ته بورڊ سارڪ جي پروگرامنگ ڪميٽي کي جوابده هوندو آهي.

خصوصي ادارو هنڌ ملڪ ويب سائيٽ
سارڪ ثالثي ڪائونسل (SARCO) اسلام آباد پاڪستان www.sarco-sec.org
سارڪ ترقياتي فنڊ (SDF) ٿمفو ڀوٽان www.sdfsec.org
ڏکڻ ايشيائي يونيورسٽي (SAU) نئين دهلي ڀارت www.sau.int
ڏکڻ ايشيائي علائقائي معياري تنظيم (SARSO) ڍاڪا بنگلاديش www.sarso.org.bd

علائقائي مرڪز

[سنواريو]

سارڪ سيڪريٽريٽ کي رڪن ملڪن ۾ قائم ڪيل علائقائي مرڪزن جي مدد حاصل آهي، جن جو مقصد علائقائي سهڪار کي هٿي ڏيڻ آهي. اهي مرڪز پڻ اهڙن انتظامي بورڊن جي نگراني هيٺ هلن ٿا، جن ۾ سڀني رڪن ملڪن جا نمائندا، سارڪ جو سيڪريٽري جنرل ۽ ميزبان ملڪ جي پرڏيهي معاملن واري وزارت جا نمائندا شامل هوندا آهن. مرڪز جو ڊائريڪٽر انتظامي بورڊ جو رڪن سيڪريٽري هوندو آهي، جڏهن ته بورڊ پروگرامنگ ڪميٽي کي رپورٽ پيش ڪندو آهي.

31 ڊسمبر 2015ع کان پوءِ، رڪن ملڪن جي متفقه فيصلي تحت ڇهه علائقائي مرڪز بند ڪيا ويا. اهي هي هئا: SMRC، SFC، SDC، SCZMC، SIC ۽ SHRDC.[47]

ذريعو:[48]

علائقائي مرڪز هنڌ ملڪ ويب سائيٽ
سارڪ زرعي مرڪز (SAC) ڍاڪا بنگلاديش www.sac.org.bd
سارڪ موسمياتي تحقيقي مرڪز (SMRC) ڍاڪا بنگلاديش
سارڪ ٻيلاڪاري مرڪز (SFC) ٿمفو ڀوٽان
سارڪ دستاويزي مرڪز (SDC) نئين دهلي ڀارت
سارڪ آفتن جي انتظام جو مرڪز (SDMC) گانڌي نگر ڀارت saarc-sdmc.org آرڪائيو ڪيا ويا 2026-01-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
سارڪ ساحلي علائقن جي انتظام جو مرڪز (SCZMC) مالي مالديپ
سارڪ معلوماتي مرڪز (SIC) ڪٺمنڊو نيپال
سارڪ تپ دق ۽ ايڇ آءِ وي/ايڊز مرڪز (STAC) ڀڪتاپور نيپال www.saarctb.org آرڪائيو ڪيا ويا 2026-06-19 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
سارڪ انساني وسيلن جي ترقي مرڪز (SHRDC) اسلام آباد پاڪستان
سارڪ توانائي مرڪز (SEC) اسلام آباد پاڪستان www.saarcenergy.org آرڪائيو ڪيا ويا 2026-06-19 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
سارڪ ثقافتي مرڪز (SCC) ڪولمبو سري لنڪا www.saarcculture.org

ترانو

[سنواريو]

سارڪ وٽ اڃا تائين پنهنجو ڪو سرڪاري ترانو موجود ناهي، جيئن ڪجهه ٻين علائقائي تنظيمن (مثال طور آسيان) وٽ موجود آهي.[49]

اعليٰ ۽ تسليم ٿيل ادارا

[سنواريو]

سارڪ جا ڇهه اعليٰ ادارا (Apex Bodies) آهن،[50] جيڪي هي آهن:

سارڪ وٽ ان کان علاوه لڳ ڀڳ 18 تسليم ٿيل ادارا پڻ آهن.[52]

سارڪ آفتن جي انتظام جو مرڪز

[سنواريو]

ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم جو آفتن جي انتظام وارو مرڪز (SDMC-IU) گجرات انسٽيٽيوٽ آف ڊزاسٽر مينيجمينٽ (GIDM) جي ڪيمپس، گانڌي نگر، گجرات، ڀارت ۾ قائم هڪ ادارو آهي.

سارڪ جا اٺئي رڪن ملڪ، يعني افغانستان، بنگلاديش، ڀوٽان، ڀارت، مالديپ، نيپال، پاڪستان ۽ سري لنڪا هن مرڪز جي خدمتن مان فائدو وٺن ٿا. هي ادارو پاليسي بابت صلاحون، نظامن جي ترقي لاءِ فني سهائتا، صلاحيتن جي واڌاري جون خدمتون ۽ تربيت فراهم ڪري ٿو، جيئن سارڪ خطي ۾ آفتن جي خطري جو جامع انتظام ممڪن بڻائي سگهجي.

سياسي مسئلا

[سنواريو]

ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف جاري تڪرارن سبب پائيدار امن ۽ خوشحالي حاصل ڪرڻ ڏکيو رهيو آهي. سياسي ڳالهه ٻولهه گهڻو ڪري سارڪ جي اجلاسن جي پاسي تي ٿيندي رهي آهي، جڏهن ته تنظيم پنهنجي رڪن ملڪن جي اندروني معاملن ۾ مداخلت کان پاسو ڪندي آئي آهي.[53]

سارڪ جي 12هين ۽ 13هين سربراهي اجلاسن دوران دهشتگردي جي خاتمي لاءِ رڪن ملڪن جي وچ ۾ وڌيڪ سهڪار تي خاص زور ڏنو ويو.[54][55]

پاڪستان ۾ منعقد ٿيڻ وارو 19هون سارڪ سربراهي اجلاس ملتوي ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀارت، بنگلاديش، ڀوٽان ۽ افغانستان 2016ع يوري حملي کان پوءِ اجلاس جو بائيڪاٽ ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.[56][57]

اهو پهريون ڀيرو هو جو چار ملڪن گڏجي سارڪ اجلاس جو بائيڪاٽ ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اجلاس منسوخ ٿي ويو.[58][59]

سارڪ جي ناڪامي جو هڪ سبب ان جي ڪجهه رڪن ملڪن جي وچ ۾ موجود اختلافن کي پڻ قرار ڏنو وڃي ٿو. 2019ع ۾ هڪ اڳوڻي سريلنڪائي پرڏيهي سيڪريٽري رسالي دي ڊپلوميٽ کي ٻڌايو ته پاڪستان سربراهي اجلاسن دوران "بالواسطه طور ڀارت کي نشانو بڻائيندو هو" ۽ "ٻين رڪن ملڪن کي دهلي خلاف گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو". ٻئي طرف ڀارت پاڪستان سان لاڳاپيل دهشتگردي بابت پنهنجا خدشا بار بار اجاگر ڪندو رهيو ۽ ان کي ٻه طرفو مسئلو قرار ڏيندي گهڻ طرفي فورمن تي بحث لاءِ مناسب نه سمجهندو رهيو.[60]

سارڪ ڪيترن ئي ڏهاڪن کان دهشتگردي، سرحد پار هٿياربند سرگرمين ۽ رياستي سرپرستي هيٺ انتهاپسندي جي الزامن سان لاڳاپيل چئلينجن کي منهن ڏيندي رهي آهي. اهڙي صورتحال ۾ دهشتگردي تنظيم جي جمود جي علامت بڻجي وئي آهي، جنهن رڪن ملڪن جي وچ ۾ موجود اختلافن کي وڌيڪ گهرو ڪيو آهي. عالمي ۽ علائقائي تجزيه نگارن موجب ڏکڻ ايشيا ۾ دهشتگردي مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿي، جهڙوڪ رياستي سهڪار سان هلندڙ هٿياربند گروهه، مبينا رياستي حمايت رکندڙ انتهاپسند تنظيمون، عليحدگي پسند تحريڪون ۽ سرحد پار انتهاپسند نيٽ ورڪ، جيڪي خطي جي عدم استحڪام ۾ اضافو ڪن ٿا. 2016ع يوري حملي ٻنهي ملڪن جي سفارتي لاڳاپن تي نمايان اثر وڌو ۽ سارڪ جي اندر علائقائي سهڪار جي ڪوششن کي وڌيڪ متاثر ڪيو.[61]

ڏکڻ ايشيائي آزاد واپاري علائقو

[سنواريو]
ڏکڻ ايشيائي آزاد واپاري علائقي (SAFTA) ۾ شامل ملڪ

SAFTA (ڏکڻ ايشيائي آزاد واپاري علائقو) کي بنيادي طور تي هڪ اهڙي پهرين قدم طور تصور ڪيو ويو هو، جيڪو اڳتي هلي ڏکڻ ايشيائي آزاد واپاري علائقو (SAFTA) کان ڪسٽم يونين، مشترڪ منڊي ۽ پوءِ اقتصادي اتحاد ڏانهن منتقلي جو سبب بڻجي. 1995ع ۾ وزيرن جي ڪائونسل جي سورهين اجلاس (نئين دهلي، 18–19 ڊسمبر 1995ع) ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته SAFTA جي قيام لاءِ ڪوششون تيز ڪيون وڃن. انهيءَ مقصد لاءِ 1996ع ۾ هڪ بين الحڪومتي ماهرن جو گروپ (IGEG) قائم ڪيو ويو، جنهن کي آزاد واپاري علائقي ڏانهن اڳڀرائي لاءِ ضروري قدمن جي سڃاڻپ ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.

سارڪ جي ڏهين سربراهي اجلاس (ڪولمبو، 29–31 جولاءِ 1998ع) ۾ ماهرن جي هڪ ڪميٽي (COE) قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو، جيڪا علائقي اندر آزاد واپاري علائقو قائم ڪرڻ لاءِ هڪ جامع معاهدي جو خاڪو تيار ڪري. ان دوران علائقي جي مختلف ملڪن جي ترقياتي فرقن کي به نظر ۾ رکيو ويو ۽ اهڙا هدف مقرر ڪرڻ تي زور ڏنو ويو جيڪي حقيقي ۽ حاصل ڪرڻ جوڳا هجن.

SAFTA جو معاهدو 6 جنوري 2004ع تي پاڪستان جي گاديءَ واري شهر اسلام آباد ۾ منعقد ٿيل سارڪ جي ٻارهين سربراهي اجلاس دوران صحيح ڪيو ويو.[62]

هي معاهدو 1 جنوري 2006ع کان لاڳو ٿيو، جڏهن ته واپاري آزاديءَ وارو پروگرام 1 جولاءِ 2006ع کان شروع ڪيو ويو.[63]

هن معاهدي تحت سارڪ جا رڪن ملڪ پنهنجا درآمدي محصول (ٽيڪس) 2009ع تائين گهٽائي 20 سيڪڙو ڪرڻ جا پابند ٿيا. معاهدي جي نفاذ کان پوءِ سارڪ وزارتي ڪائونسل (SMC) قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ سڀني رڪن ملڪن جا واپار بابت وزير شامل آهن.[64]

2012ع ۾ سارڪ ملڪن جي برآمدات 2009ع جي 206.7 ارب آمريڪي ڊالرن جي مقابلي ۾ وڌي 354.6 ارب آمريڪي ڊالرن تائين پهچي ويون.[65]

ساڳئي عرصي دوران درآمدات به 330 ارب آمريڪي ڊالرن مان وڌي 602 ارب آمريڪي ڊالرن تائين پهتيون. تنهن هوندي به، سارڪ جي اندروني واپار جو حصو اڃا به سارڪ جي مجموعي جي ڊي پي جو رڳو هڪ سيڪڙو کان ٿورو وڌيڪ آهي.

ان جي ابتڙ، آسيان ۾ ــ جيڪا اقتصادي لحاظ کان سارڪ کان ننڍي تنظيم آهي ــ اندروني واپار ان جي مجموعي جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي.

SAFTA کي مستقبل ۾ آهستي آهستي ڏکڻ ايشيائي اقتصادي اتحاد ۾ تبديل ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو هو، پر موجوده علائقائي واپار ۽ سيڙپڪاري جا لاڳاپا گهڻو حوصلا افزا ناهن، جنهن سبب اهو هدف حاصل ڪرڻ مشڪل نظر اچي ٿو.

سارڪ جي اندروني واپار جو حصو ڏکڻ ايشيا جي مجموعي واپار جو صرف پنج سيڪڙو آهي. ساڳيءَ طرح، علائقي اندر سڌي پرڏيهي سيڙپڪاري (پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري) جي شرح به تمام گهٽ آهي. علائقي اندر FDI جو وهڪرو ڪل پرڏيهي سيڙپڪاري جو لڳ ڀڳ چار سيڪڙو آهي.[66]

ايشيائي ترقياتي بينڪ (ADB) جي اندازي مطابق سارڪ علائقي ۾ اندروني واپار کي وڌائڻ سان زرعي برآمدات ۾ هر سال 14 ارب آمريڪي ڊالرن جو اضافو ٿي سگهي ٿو، يعني موجوده 8 ارب ڊالرن مان وڌي 22 ارب ڊالرن تائين پهچي سگهي ٿو.

ايشيائي ترقياتي بينڪ جي مطالعي موجب سارڪ ملڪن جي وچ ۾ امڪاني سالياني واپار 22 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جڏهن ته حقيقي واپار صرف لڳ ڀڳ 8 ارب آمريڪي ڊالر رهيو آهي. انهيءَ حساب سان علائقي اندر واپار جي اڻاستعمال ٿيل صلاحيت 14 ارب آمريڪي ڊالر سالياني آهي، جيڪا ڪل امڪاني صلاحيت جو تقريباً 68 سيڪڙو بڻجي ٿي.[67][68]

سارڪ ويزا استثنا اسڪيم

[سنواريو]

سارڪ ويزا استثنا اسڪيم 1992ع ۾ شروع ڪئي وئي. چوٿين سربراهي اجلاس (اسلام آباد، 29–31 ڊسمبر 1988ع) دوران اڳواڻن ان ڳالهه کي محسوس ڪيو ته سارڪ ملڪن جي عوام جي وچ ۾ رابطن کي وڌائڻ نهايت اهم آهي، تنهن ڪري فيصلو ڪيو ويو ته ڪجهه مخصوص درجن جي معزز شخصيتن کي هڪ خاص سفري دستاويز جاري ڪيو وڃي.

هي دستاويز کين سارڪ علائقي اندر ويزا حاصل ڪرڻ جي شرط کان آزاد ڪندو. سربراهي اجلاس جي هدايتن موجب وزيرن جي ڪائونسل باقاعدي طور انهن اهل درجن جي فهرست جو جائزو وٺندي رهي.

في الحال، اهل ماڻهن جي فهرست ۾ 24 درجا شامل آهن، جن ۾ معزز شخصيتون، اعليٰ عدالتن جا جج، پارليامينٽ جا ميمبر، سينيئر سرڪاري عملدار، واپاري ۽ صنعتڪار، صحافي ۽ رانديگر شامل آهن.

ويزا اسٽيڪر هر رڪن ملڪ پنهنجي ملڪ جي اهل درجن وارن ماڻهن کي جاري ڪندو آهي. ويزا اسٽيڪر جي مُدي عام طور تي هڪ سال هوندي آهي. هن اسڪيم جي عملدرآمد جو جائزو سارڪ رڪن ملڪن جون اميگريشن اختيارون باقاعدي وٺنديون آهن.[69]

انعام

[سنواريو]

سارڪ انعام

[سنواريو]

سارڪ جي ٻارهين سربراهي اجلاس (12th Summit) دوران سارڪ انعام جي منظوري ڏني وئي، جنهن جو مقصد علائقي جي فردن ۽ ادارن جي حوصلا افزائي ڪرڻ آهي.

سارڪ انعام جا بنيادي مقصد هي آهن:

  • ڏکڻ ايشيا جي فردن ۽ ادارن کي اهڙن پروگرامن ۽ سرگرمين لاءِ همٿائڻ، جيڪي سارڪ جي مقصدن جي تڪميل ڪن.
  • عورتن ۽ ٻارن جي حالتن کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڪم ڪندڙ فردن ۽ ادارن جي همت افزائي ڪرڻ.
  • امن، ترقي، غربت جي خاتمي، ماحولياتي تحفظ ۽ علائقائي سهڪار جي شعبن ۾ نمايان خدمتن ۽ ڪاميابين کي عزت ڏيڻ.
  • علائقي جي فردن ۽ ادارن جي ٻين اهم خدمتن ۽ ڪاميابين کي پڻ مڃتا ڏيڻ.

سارڪ انعام ۾ هڪ سون جو تمغو، تعريفي سند ۽ 25,000 آمريڪي ڊالر نقد انعام شامل هوندو آهي.

2004ع ۾ هن انعام جي قيام کان پوءِ اهو رڳو هڪ ڀيرو ڏنو ويو آهي، ۽ اهو بعد از وفات بنگلاديش جي اڳوڻي صدر ضياءُ الرحمان کي عطا ڪيو ويو.[70]

سارڪ ادبي انعام

[سنواريو]
2013ع جي سارڪ ادبي انعام جا وصول ڪندڙ

سارڪ اديبن ۽ ادب فائونڊيشن (FOSWAL) طرفان 2001ع کان سارڪ ادبي انعام هر سال ڏنو ويندو آهي.[71][72]

هي ادارو سارڪ جي اعليٰ ادارن مان هڪ آهي.[73]

هن انعام جا مشهور وصول ڪندڙن ۾ شمس الرحمان، مهاشويتا ديوي، جيانتا مهاپاترا، ابهي سودي، مارڪ ٽلي، سيتاڪانت مهاپاترا، ادَي پرڪاش، سمن پوکريل ۽ ابھي ڪي شامل آهن.[74]

نيپالي شاعر، نغمه نگار ۽ مترجم سمن پوکريل واحد شاعر/اديب آهي، جنهن کي هي انعام ٻه ڀيرا مليو آهي.[75]

سارڪ جا سيڪريٽري جنرل

[سنواريو]
ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم (سارڪ) جا سيڪريٽري جنرل
# نالو ملڪ عهدو سنڀاليو عهدو ڇڏيو
1 ابوالاحسن بنگلاديش 16 جنوري 1985ع 15 آڪٽوبر 1989ع
2 ڪانت ڪشور ڀارگاوا ڀارت 17 آڪٽوبر 1989ع 31 ڊسمبر 1991ع
3 ابراهيم حسين زاڪي مالديپ 1 جنوري 1992ع 31 ڊسمبر 1993ع
4 يادو ڪانت سلوال نيپال 1 جنوري 1994ع 31 ڊسمبر 1995ع
5 نعيم يو. حسن پاڪستان 1 جنوري 1996ع 31 ڊسمبر 1998ع
6 نهال روڊريگو سري لنڪا 1 جنوري 1999ع 10 جنوري 2002ع
7 ق. ا. م. ا. رحيم بنگلاديش 11 جنوري 2002ع 28 فيبروري 2005ع
8 چينڪياب دورجي ڀوٽان 1 مارچ 2005ع 29 فيبروري 2008ع
9 شيل ڪانت شرما ڀارت 1 مارچ 2008ع 28 فيبروري 2011ع
10 فاطمت ڌيانا سعيد مالديپ 1 مارچ 2011ع 11 مارچ 2012ع
11 احمد سليم مالديپ 12 مارچ 2012ع 28 فيبروري 2014ع
12 ارجن بهادر ٿاپا نيپال 1 مارچ 2014ع 28 فيبروري 2017ع
13 امجد حسين بي. سيال پاڪستان 1 مارچ 2017ع 29 فيبروري 2020ع
14 ايسالا روان ويراڪون سري لنڪا 1 مارچ 2020ع 3 مارچ 2023ع
15 گولام سرور بنگلاديش 4 مارچ 2023ع موجوده

سارڪ سربراهي اجلاس

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سارڪ سربراهي اجلاسن جي فهرست
سارڪ سربراهي اجلاس
نمبر تاريخ ملڪ ميزبان شهر ميزبان اڳواڻ
1هون 7–8 ڊسمبر 1985ع بنگلاديش ڍاڪا عطاءُ الرحمان خان
2هون 16–17 نومبر 1986ع ڀارت بينگلورو راجيو گانڌي
3هون 2–4 نومبر 1987ع نيپال ڪاٺمانڊو بيريندرا بير بڪرم شاهه
4هون 29–31 ڊسمبر 1988ع پاڪستان اسلام آباد بينظير ڀٽو
5هون 21–23 نومبر 1990ع مالديپ مالي مامون عبدالغيوم
6هون 21 ڊسمبر 1991ع سري لنڪا ڪولمبو رناسنگهي پريما داسا
7هون 10–11 اپريل 1993ع بنگلاديش ڍاڪا خالدہ ضياءَ
8هون 2–4 مئي 1995ع ڀارت نئين دهلي پي. وي. نرسمها رائو
9هون 12–14 مئي 1997ع مالديپ مالي مامون عبدالغيوم
10هون 29–31 جولاءِ 1998ع سري لنڪا ڪولمبو چندريڪا ڪماراتنگا
11هون 4–6 جنوري 2002ع نيپال ڪاٺمانڊو شير بهادر ديوبا
12هون 2–6 جنوري 2004ع پاڪستان اسلام آباد ظفرالله خان جمالي
13هون 12–13 نومبر 2005ع بنگلاديش ڍاڪا خالدہ ضياءَ
14هون 3–4 اپريل 2007ع ڀارت نئين دهلي منموهن سنگهه
15هون 1–3 آگسٽ 2008ع سري لنڪا ڪولمبو مهيندا راجاپڪسا
16هون 28–29 اپريل 2010ع ڀوٽان ٿمفو جگمي ٿنلي
17هون 10–11 نومبر 2011ع مالديپ ادو شهر محمد نشيد
18هون 26–27 نومبر 2014ع[76] نيپال ڪاٺمانڊو سشيل ڪوئرالا
19هون 15–16 نومبر 2016ع پاڪستان اسلام آباد منسوخ ڪيو ويو

سارڪ جا موجوده اڳواڻ

[سنواريو]

اڳواڻ يا ته رياست جا سربراهه هوندا آهن يا حڪومت جا سربراهه، ان بنياد تي ته ڪنهن ملڪ جي آئين موجب حڪومت جو اعليٰ انتظامي اختيار ڪنهن وٽ آهي.

موجوده اڳواڻ

[سنواريو]
سارڪ رڪن ملڪن جا موجوده اڳواڻ
ملڪ اعليٰ انتظامي عهدو موجوده عهديدار
افغانستان اعليٰ اڳواڻ (حقيقتي طور) هبت الله اخوندزاده
بنگلاديش وزيراعظم طارق رحمان
ڀوٽان وزيراعظم شيرنگ ٽوبگي
ڀارت وزيراعظم نريندر مودي
مالديپ صدر محمد معزّو
نيپال وزيراعظم باليندرا شاهه
پاڪستان وزيراعظم شهباز شريف
سري لنڪا صدر انورا ڪمارا دسانائڪي

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "World Urbanization Prospects — Population Division". United Nations. اصل نسخو مان 18 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 17 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ "Report for Selected Countries and Subjects". imf.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 July 2017 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ سنڌي آنلائين ڊڪشنري[مئل ڳنڍڻو] پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد
  4. ↑ "12th SAARC Summit Islamabad: History and Evolution of SAARC". اصل نسخو مان 4 March 2016 تي محفوظ ڪيل.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 Muhammad, Jamshed Iqbal. "SAARC: Origin, Growth, Potential and Achievements" (PDF). National Institute of Historical and Cultural Research in Islamabad. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 11 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 11 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  6. ↑ Bhushan, Bharat (2019). "Status of Regional Cooperation in South Asia". South Asians for Human Rights Research Study: 3. https://southasianrights.org/wp-content/uploads/2022/08/2-Status_of_Regional_Cooperation_in_South_Asia.pdf. Retrieved 8 June 2025.
  7. ↑ "History and mission of SAARC". Daily News. Colombo. 1 August 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 10 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  8. ↑ "A Brief on SAARC." South Asian Association for Regional Cooperation. آرڪائيو ڪيا ويا 2 December 2008 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. No date. See for a complete historical account of SAARC e.g. Michael, Arndt (2013). India's Foreign Policy and Regional Multilateralism (Palgrave Macmillan), pp. 57–112.
  9. ↑ "History and Evolution of SAARC". Jang Media Research Unit. اصل نسخو مان 11 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 11 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ "South Asian Association for Regional Cooperation (SAARC) | Treaties & Regimes | NTI". www.nti.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 13 September 2020 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ "About SAARC". SAARC Secretariat. اصل نسخو مان 11 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 11 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  12. 1 2 "1st Summit Declaration" (PDF). SAARC Secretariat. اصل نسخو (PDF) مان 7 June 2016 تي محفوظ ڪيل. 10 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  13. ↑ "Report for Selected Countries and Subjects". World Economic Outlook Database. International Monetary Fund. April 2015. اصل نسخو مان 2 July 2017 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2016 تي حاصل ڪيل.
  14. ↑ "World Population Prospects: The 2017 Revision". ESA.UN.org (custom data acquired via website). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. 10 September 2017 تي حاصل ڪيل.
  15. ↑ "World Economic Outlook Database". International Monetary Fund. October 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 October 2019 تي محفوظ ڪيل. 14 March 2020 تي حاصل ڪيل.
  16. ↑ "Data for South Asia, Afghanistan, Bangladesh, Bhutan, India, Maldives, Pakistan, Sri Lanka". World Bank Open Data. 2024-11-15 تي حاصل ڪيل.
  17. ↑ "School enrollment, secondary (% gross)". World Bank Open Data. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 December 2024 تي محفوظ ڪيل. 2024-11-15 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ Chapter 13 School enrollment in South Asia | South Asia Regional Micro Database (SARMD) User Guidelines. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 August 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 November 2024 تي حاصل ڪيل.
  19. ↑ "Gross enrollment ratio, secondary, both sexes (%) - Data". World Bank. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 May 2015 تي محفوظ ڪيل. 2 June 2015 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ Times, Zan (2023-05-11). "Analyzing the Taliban budget for 2023-24: Prioritizing military spending over citizen welfare". Zan Times (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 August 2024 تي محفوظ ڪيل. 2024-11-15 تي حاصل ڪيل.
  21. ↑ "South Asian Association for Regional Cooperation". SAARC Secretariat. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 27 June 2014 تي حاصل ڪيل.
  22. ↑ "Afghanistan keen to join SAARC". rediff web services. 28 August 2005. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 11 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ "Afghanistan inducted as 8th member: 14th Saarc summit begins". Dawn. 4 April 2004. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 11 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  24. 1 2 3 Sáez, Lawrence (2012). The South Asian Association for Regional Cooperation (SAARC): An emerging collaboration architecture. Abingdon, Oxon: Routledge. ص. 58–. ISBN 978-1-136-67108-1.
  25. ↑ Ewan W. Anderson; Liam D. Anderson (4 December 2013). An Atlas of Middle Eastern Affairs. Routledge. ص. 5. ISBN 978-1-136-64862-5., Quote: "To the east, Iran, as a Gulf state, offers a generally accepted limit to the Middle East. However, Afghanistan, also a Muslim state, is then left in isolation. It is not accepted as a part of Central Asia and it is clearly not part of the Indian subcontinent".
  26. ↑ O'Rourke, Breffni. "South Asia: Afghanistan Joins World's Largest Regional Grouping آرڪائيو ڪيا ويا 31 October 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.." Radio Free Europe/Radio Liberty, 3 April 2007.
  27. ↑ "Making a case for suspending Afghanistan from SAARC to prevent the crippling of the organisation". Observer Research Foundation. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 November 2023 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ "SAARC Secretary General Position not awarded to Afghanistan". ThePrint. 12 March 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 June 2023 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2023 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ "Bangladesh will get to pick new Saarc secretary general". kathmandu post (English ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 5 October 2023 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  30. ↑ "Cooperation with Observers". SAARC Secretariat. اصل نسخو مان 25 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 8 March 2014 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ "Sri Lanka, 7 - 30 - 2008: Australia and Myanmar to admit as SAARC observers - Sri Lanka official". ColomboPage. اصل نسخي مان 2 June 2017 تي محفوظ ڪيل. 31 July 2008 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑ "SAARC To Grant Observer Status To US, S Korea, EU". The Himalayan Times. اصل نسخو مان 9 February 2009 تي محفوظ ڪيل. 2 August 2006 تي حاصل ڪيل.
  33. ↑ "Australia, Myanmar seek SAARC observer status". The Island. اصل نسخو مان 10 July 2020 تي محفوظ ڪيل.
  34. ↑ "Cooperation with Observers". SAARC Secretariat. اصل نسخو مان 25 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 November 2012 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ "SAARC Secretariat". saarc-sec.org. اصل نسخو مان 11 April 2020 تي محفوظ ڪيل. 11 April 2020 تي حاصل ڪيل.
  36. 1 2 Kelegama, Saman (2016). "China as a Balancer in South Asia". The new great game : China and South and Central Asia in the era of reform. Thomas Fingar. Stanford, California: Stanford University Press. ص. 192. ISBN 978-0-8047-9764-1. OCLC 939553543.
  37. 1 2 "SAARC to grant observer status to US, S Korea, EU آرڪائيو ڪيا ويا 10 December 2008 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. ." Hindustan Times. 2 August 2006.
  38. ↑ Waliur Rahman. "US and S Korea to observe SAARC." BBC News , 11 April 2008.
  39. ↑ "Iran requests for observer status in SAARC". China Daily. 4 March 2007. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 September 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 October 2015 تي حاصل ڪيل.
  40. ↑ "SAARC and Myanmar: Observer Research Foundation". اصل نسخو مان 12 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 6 December 2012 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ Kumar, S. Y. Surendra (December 2015). "China's SAARC membership: The debate". International Journal of China Studies 6 (3): 299–311. https://icsum.org.my/wp-content/uploads/2020/02/IJCSV6N3-FULL-ISSUE-1.pdf. Retrieved 20 October 2020. آرڪائيو ڪيا ويا 18 July 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  42. 1 2 "Russia, Turkey seek observer status in SAARC". The Economic Times. Indo-Asian News Service. 16 February 2014. اصل نسخو مان 23 June 2017 تي محفوظ ڪيل.
  43. 1 2 SAARC The Changing Dimensions: UNU-CRIS Working Papers United Nations University آرڪائيو ڪيا ويا 20 October 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. , Comparative Regional Integration Studies
  44. 1 2 Russia keen to join SAARC as observer , Oneindia News
  45. ↑ "SAARC nations call for transparency in social sector". thaindian.com. اصل نسخو مان 4 April 2008 تي محفوظ ڪيل. 7 March 2008 تي حاصل ڪيل.
  46. ↑ "SAARC: Towards greater integration in South Asia". Daily News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 5 June 2017 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ "SAARC Secretariat". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 8 August 2017 تي حاصل ڪيل.
  48. ↑ "SAARC Secretariat". saarc-sec.org. اصل نسخو مان 9 August 2017 تي محفوظ ڪيل.
  49. ↑ Will SAARC have an anthem-like ASEAN? آرڪائيو ڪيا ويا 4 November 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Hindustan Times, 3 November 2014
  50. ↑ "South Asian Association For Regional Cooperation — Apex and Recognised Bodies". saarc-sec.org. اصل نسخو مان 30 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 28 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  51. ↑ "SAARCLAW — South Asian Association for Regional Co-operation in Law". saarclaw.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2013 تي حاصل ڪيل.
  52. ↑ "SAARC Recognized Bodies". SAARC Secretariat. اصل نسخو مان 3 April 2017 تي محفوظ ڪيل.
  53. ↑ See for this aspect Michael, Arndt (2013). Sovereignty vs. Security: SAARC and its Role in the Regional Security Architecture in South Asia. Harvard Asia Quarterly Summer 2013, Vol. VX, No.2: 37-45
  54. ↑ Jhawar, Shiv (2004). Building a Noble World. Noble World Foundation. ص. 44. ISBN 978-0-9749197-0-6.
  55. ↑ "The Nobel Peace Prize for 2012". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 April 2006 تي محفوظ ڪيل. 12 October 2012 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ "SAARC conference in Pakistan postponed". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 21 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  57. ↑ "SAARC summit to be called off as Dhaka, Kabul and Thimphu too slam Islamabad". The Indian Express. 29 September 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 21 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  58. ↑ "Saarc summit collapses after India and three other members pull out". Hindustan Times. 28 September 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 October 2016 تي محفوظ ڪيل. 21 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  59. ↑ "Saarc summit in Pakistan postponed after member states pull out". Dawn. 28 September 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 21 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ "China and Pakistan Mull a Beijing-led Alternative to SAARC". thediplomat.com (آمريڪي انگريزي ۾). 2025-07-03 تي حاصل ڪيل.
  61. ↑ "Beyond Terrorism: A Brief History of SAARC's Failures". thediplomat.com (آمريڪي انگريزي ۾). 2025-07-03 تي حاصل ڪيل.
  62. ↑ Maqbool, Asif; Chattha, Muhammad Waqas Alam; Azeem, Masood. "Challenges and opportunities for Pakistan under SAFTA" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 27 January 2022 تي حاصل ڪيل.
  63. ↑ "Agreement on South Asian Free Trade Area (SAFTA)" (PDF). Department of Commerce. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 8 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 9 January 2022 تي حاصل ڪيل.
  64. ↑ "South Asian Association For Regional Cooperation — Area of Cooperation". saarc-sec.org. اصل نسخو مان 8 April 2020 تي محفوظ ڪيل. 18 November 2012 تي حاصل ڪيل.
  65. ↑ "Potential for Enhancing Intra-SAARC Trade: A Brief Analysis" (PDF). Export-Import Bank of India. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 9 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 January 2022 تي حاصل ڪيل.
  66. ↑ "SAFTA meet likely next month". The Himalayan Times. 25 March 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 22 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  67. ↑ "ADB urges Safta to exploit rich trade potential of member countries". The News International. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 22 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  68. ↑ Ranjan, Prabhash (8 September 2016). "Coming closer together for trade". The Hindu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 22 January 2017 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ "South Asian Association For Regional Cooperation — SAARC Visa Exemption Scheme". saarc-sec.org. اصل نسخو مان 6 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 18 November 2012 تي حاصل ڪيل.
  70. ↑ "South Asian Association For Regional Cooperation — SAARC Award". saarc-sec.org. اصل نسخو مان 7 August 2020 تي محفوظ ڪيل. 18 November 2012 تي حاصل ڪيل.
  71. ↑ "SAARC Literary Awards". Foundation Of SAARC Writers And Literature. اصل نسخو مان 3 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 2 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  72. ↑ "Five writers honoured at SAARC Literature Festival". Hindustan Times. اصل نسخو مان 10 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 2 November 2013 تي حاصل ڪيل.
  73. ↑ "Apex and Recognised Bodies". SAARC. اصل نسخو مان 30 May 2013 تي محفوظ ڪيل.
  74. ↑ Mahasweta Devi to get SAARC Literary Award Oneindia.in 30 March 2007
  75. ↑ Hindustan Times, New Delhi, Saturday, 14 February 2015
  76. ↑ "Press Releases, 18th SAARC Summit Declaration, 27 November 2014". SAARC. اصل نسخو مان 8 December 2015 تي محفوظ ڪيل. 2 December 2015 تي حاصل ڪيل.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:SAARC countries

حوالا

[سنواريو]
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ڏکڻ_ايشيائي_علاقائي_تعاون_جي_تنظيم&oldid=405006" تان ورتل