ڌماڪيدار مادو
ڌماڪيدار مادو يا ايڪسپلوسِو (انگريزي ٻولي: Explosive) اهڙو تيز ردِعمل ڪندڙ مادو آهي جنهن ۾ وڏي مقدار ۾ امڪاني توانائي (potential energy) موجود هوندي آهي، جيڪا اوچتو خارج ٿيڻ تي ڌماڪو پيدا ڪري سگهي ٿي. ڌماڪي دوران عام طور تي روشني، گرمي، آواز ۽ دٻاءُ پيدا ٿين ٿا.
ڪنهن مخصوص مقدار ۾ ماپيل ڌماڪيدار مادي کي ڌماڪيدار چارج چيو ويندو آهي. هي مادو هڪ ئي جز تي مشتمل ٿي سگهي ٿو يا ٻن يا وڌيڪ مادن جي ملاوٽ به ٿي سگهي ٿي.
توانائي جا ذريعا
[سنواريو]ڌماڪيدار مادو مختلف قسمن جي توانائي تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ:
- ڪيميائي توانائي — مثال: نائيٽروگليسرين يا اناج جي مٽي (grain dust)
- دٻايل گئس — مثال: گئس سلينڊر، ايروسول ڪين، يا Boiling Liquid Expanding Vapor Explosion (BLEVE)
- جوھري توانائي — مثال: يورينيم-235 ۽ پلوٽونيئم-239 جهڙا فِسائل آئسوٽوپس
رفتار جي بنياد تي درجابندي
[سنواريو]ڌماڪيدار مواد کي ان رفتار جي بنياد تي ورهايو ويندو آهي جنهن سان ڪيميائي ردعمل مادّي ۾ پکڙجي ٿو:
- اعليٰ ڌماڪيدار مادو (High explosives) — جڏهن ردعمل جو محاذ آواز جي رفتار کان تيز هجي، جنهن کي ڊيٽونيشن چيو وڃي ٿو.
- گهٽ درجي جو ڌماڪيدار مادو (Low explosives) — جڏهن ردعمل آواز جي رفتار کان گهٽ هجي، جنهن کي ڊي فليگريشن چيو وڃي ٿو.
حساسيت جي بنياد تي
[سنواريو]ڌماڪيدار مواد کي حساسيت جي لحاظ کان به ورهايو وڃي ٿو:
- ابتدائي ڌماڪيدار مادو (Primary explosives) — ٿوري گرمي يا دٻاءُ سان به چالو ٿي سگهن ٿا.
- ثانوي يا ثالثي ڌماڪيدار مادو (Secondary/Tertiary explosives) — نسبتاً گهٽ حساس هوندا آهن ۽ کين چالو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ توانائي گهربل هوندي آهي.
عام ۽ خاص مواد
[سنواريو]گهڻا ڪيميائي مادا ڌماڪو ڪري سگهن ٿا، پر رڳو ڪجهه خاص طور ڌماڪيدار مقصد لاءِ تيار ڪيا ويندا آهن. ٻين ڪيترن مادن ۾ هي مسئلا ٿي سگهن ٿا:
- تمام گهڻي حساسيت
- زهريلو هجڻ
- غير مستحڪم هجڻ
- تيزيءَ سان ٽٽڻ يا خراب ٿيڻ
ڌماڪيدار ۽ ٻرندڙ مواد ۾ فرق
[سنواريو]ڪجهه مادا صرف ٻرندڙ يا آتشگير (flammable) هوندا آهن، يعني اهي باهه وٺن ٿا پر لازمي طور ڌماڪو نٿا ڪن. بهرحال، هي فرق هميشه واضح ناهي.
مثال طور، ڪجهه مٽي، پائوڊر، گئس يا ٻرندڙ مائع عام حالتن ۾ صرف ٻرندڙ هوندا آهن، پر جيڪڏهن اهي هوا ۾ پکڙجي وڃن يا بند جڳهه ۾ گڏ ٿي اوچتو آزاد ٿين، ته اهي ڌماڪيدار بڻجي سگهن ٿا.