ڊپ

خوف يا ڊپ (Fear) هڪ ناپسنديده موضوعي جذباتي حالت آهي جيڪا محسوس ڪيل خطرن جي جواب ۾ پيدا ٿيندي آهي ۽ جڏهن اها محسوس ٿئي ٿي، ته عام طور تي جسماني ۽ نفسياتي تبديلين سان لاڳاپيل هوندي آهي.^[1] اهي تبديليون اڪثر ڪري رويي جي ردعملن جهڙوڪ "لڙو يا ڀڄو" (fight-or-flight response) يا انتهائي حالتن ۾، جسم جي سڪي وڃڻ يا "ڄمي وڃڻ" (freeze response) جو سبب بڻجن ٿيون. ٻين جانورن جي برعڪس، انسان موجود يا متوقع خطرن سان گڏوگڏ خيالي واقعن جي جواب ۾ به خوف محسوس ڪري سگهن ٿا.^[2]

گهڻيون نفسياتي بيماريون جهڙوڪ ڊيپريشن، پريشاني، ۽ خودڪشي واري سوچ، خوفناڪ احساسن ۽ خيالن جي ڪري برقرار رهن ٿيون. فوبيا (Phobia)، يا حد کان وڌيڪ ۽ معذور ڪندڙ خوف، پڻ ان جي هڪ صورت آهي.

خوف کي اڪثر ڪري ارتقا جي نتيجي طور ڏٺو ويندو آهي.^[3] جيتوڻيڪ غير لفظي جانورن ۾ خوف جي موجودگي هڪ تڪراري بحث آهي، پر اهو ثابت ٿيل آهي ته اهي دفاعي ردعمل (defensive behaviors) ضرور ڏيکاريندا آهن. انساني خوف وري ثقافت، سماجي پسمنظر، ۽ انفرادي فرقن سان گهرو تعلق رکي ٿو.

جسماني نشانيون

خوف جي دوران جسم ۾ ڪيتريون ئي حياتياتي تبديليون اينديون آهن، جن کي گڏيل طور تي "لڙو يا ڀڄو" ردعمل چيو ويندو آهي. ان ۾ شامل آهن:

ساهه جي رفتار جو وڌڻ (hyperventilation).
دل جي ڌڙڪن تيز ٿيڻ.
رت جي نالين جو سڪڙجي وڃڻ.
اکين جي پتلي جو ڦهلجي وڃڻ.
عضون ۾ ڇڪ پيدا ٿيڻ ۽ لڱن ڪانڊارجي وڃڻ (goose bumps).
پگهر اچڻ ۽ رت ۾ شگر (glucose) جي سطح وڌڻ.
ننڊ ۾ خلل ۽ پيٽ ۾ بيچيني محسوس ٿيڻ.

اهي قديم نظام ڪنهن به جاندار کي خطري کان ڀڄڻ يا ان سان وڙهڻ ۾ مدد ڪن ٿا.^[4] ان کان علاوه، فرد کي چڪر اچڻ، بي هوشي محسوس ٿيڻ، ساھ جي تنگي يا الٽي جهڙيون ڪيفيتون به ٿي سگهن ٿيون.

سبب (Causes)

نفسيات دان جيفري ايلن گري (Jeffrey Alan Gray) خوف پيدا ڪندڙ عنصرن کي هيٺين درجن ۾ ورهايو آهي:^[5]

شدت (Intensity): اوچتو تيز آواز يا روشني.
جدت (Novelty): ڪا بلڪل نئين يا اڻڄاتل شيءِ.
ارتقائي خطرا: اهي شيون جيڪي فطري طور خطرناڪ آهن (جهڙوڪ نانگ يا اوچائي).
سماجي تعامل: ٻين ماڻهن سان ملڻ دوران پيدا ٿيندڙ خوف.

فطرت (Nature)

جيتوڻيڪ ڪيترائي خوف سکيا ويا هوندا آهن، پر خوف محسوس ڪرڻ جي صلاحيت انساني فطرت جو حصو آهي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه خوف (مثال طور اوچائي يا جانورن کان) ٻين خوفن (مثال طور گلن يا بادلن کان) جي مقابلي ۾ وڌيڪ عام آهن. هن عمل کي "تياري" (preparedness) چيو ويندو آهي. ارتقائي نفسيات جي مطابق، قديم انسان جيڪي خطرناڪ حالتن کان جلدي ڊڄندا هئا، انهن جي بچڻ ۽ نسل وڌائڻ جا امڪان وڌيڪ هوندا هئا؛ تنهن ڪري هي خاصيت اسان جي جينياتي نظام جو حصو بڻجي وئي آهي.^[6]

مختلف خوف مختلف دورن ۾ پيدا ٿيا هوندا، جهڙوڪ:

اوچائيءَ جو خوف (acrophobia): شايد تمام مستاني جانورن (mammals) ۾ عام آهي.
نانگن جو خوف: شايد باندرن ۽ انسانن جي گڏيل ارتقائي دور ۾ پيدا ٿيو.
ڪوئن ۽ جيتن جو خوف: شايد تڏهن پيدا ٿيو جڏهن انسانن اناج گڏ ڪرڻ شروع ڪيو ۽ اهي جيت بيمارين جو سبب بڻيا.

حوالا

↑ McVeigh, Kieran (March 2024). "Fear-related psychophysiological patterns". Emotion.
↑ Wilson-Mendenhall, Christine D. (2013). "Situating emotional experience". Frontiers in Human Neuroscience 7.
↑ "Social learning of fear". Nature Neuroscience 10. 2007.
↑ Edmundson LD. "The Neurobiology of Fear".
↑ The Psychology of Fear and Stress. 1987.
↑ "Fears, phobias, and preparedness". Psychological Review. 2001.

[1] McVeigh, Kieran (March 2024). "Fear-related psychophysiological patterns". Emotion.

[2] Wilson-Mendenhall, Christine D. (2013). "Situating emotional experience". Frontiers in Human Neuroscience 7.

[Olsson-3] "Social learning of fear". Nature Neuroscience 10. 2007.

[4] Edmundson LD. "The Neurobiology of Fear".

[5] The Psychology of Fear and Stress. 1987.

[6] "Fears, phobias, and preparedness". Psychological Review. 2001.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]