ڊجيٽل لائبريري
ڊجيٽل لائبريري (Digital library)، جنھن کي آن لائن لائبريري، انٽرنيٽ لائبريري، ڊجيٽل ذخيرو (digital repository)، يا ڊجيٽل مجموعو پڻ چيو ويندو آهي، ڊجيٽل وسيلن جو هڪ آن لائن ڊيٽابيس آهي. ان ۾ لکت (text)، تصويرون، آواز (audio)، وڊيو، ڊجيٽل دستاويز، يا ٻيا ڊجيٽل ميڊيا فارميٽ شامل ٿي سگهن ٿا.[1] اهي شيون ڊجيٽائيز ٿيل مواد (جهڙوڪ اسڪين ٿيل ڪتاب يا فوٽوگرافي) تي مشتمل ٿي سگهن ٿيون، يا وري اهڙو مواد جيڪو اصل ۾ ئي ڊجيٽل طور تيار ڪيو ويو هجي (born-digital)، جهڙوڪ ورڊ فائلون يا سوشل ميڊيا پوسٽون. مواد کي محفوظ ڪرڻ کان علاوه، ڊجيٽل لائبريريون ان کي منظم ڪرڻ، ڳولڻ (searching) ۽ حاصل ڪرڻ (retrieval) لاءِ طريقا پڻ مهيا ڪن ٿيون. ڊجيٽل لائبريريون سائيز ۽ دائري ۾ تمام مختلف ٿي سگهن ٿيون، ۽ انهن کي فرد يا تنظيمون سنڀالي سگهن ٿيون.[2]
تاريخ
[سنواريو]ڊجيٽل لائبريرين جي شروعاتي تاريخ تمام گهڻي واضح ناهي، پر ڪجهه اهم سوچيندڙ هن تصور جي اڀرڻ سان ڳنڍيل آهن.[3] ان جي پيشروئن ۾ پال اوٽليٽ ۽ هينري لا فونٽين جو منڊيانيوم (Mundaneum) شامل آهي، جيڪو 1895ع ۾ دنيا جي علم کي گڏ ڪرڻ ۽ منظم ڪرڻ جي هڪ ڪوشش هئي.[4] ڊجيٽل لائبريريءَ جا خواب لڳ ڀڳ هڪ صدي پوءِ انٽرنيٽ جي تيز واڌاري دوران حقيقت بڻجي سامهون آيا.[5]
وينيور بش (Vannevar Bush) ۽ جي سي آر لڪلائيڊر (J. C. R. Licklider) ٻه اهڙيون شخصيتون هيون جن هن خيال کي ان دور جي ٽيڪنالاجي ذريعي اڳتي وڌايو. بش هڪ اهڙي مشين ٺاهڻ چاهيندو هو جيڪا تباهي بجاءِ علم جي سمجھاڻي لاءِ استعمال ٿئي. هن ان کي "ميميڪس" (Memex) جو نالو ڏنو هو.[6] 1956ع ۾، لڪلائيڊر تجزيو ڪيو ته ٽيڪنالاجي ذريعي لائبريرين کي ڪيئن بهتر بڻائي سگهجي ٿو. هن پنهنجي ڪتاب "Libraries of the Future" ۾ هڪ اهڙي سسٽم جو تصور ڏنو جيڪو ڪمپيوٽرن ۽ نيٽ ورڪن کي استعمال ڪندو ته جيئن انساني علم هر هڪ تائين پهچي سگهي.
1980ع واري ڏهاڪي تائين، اليڪٽرانڪ ڪارڊ ڪيٽلاگ جنهن کي OPAC چيو ويندو آهي، روايتي ڪارڊ ڪيٽلاگ جي جاءِ وٺڻ شروع ڪئي. 1964ع ۾ ERIC نالي ڊيٽابيس جو قيام ڊجيٽل لائبريري جي هڪ شروعاتي مثال طور سڃاتو وڃي ٿو، جيڪو 1969ع ۾ آن لائن دستياب ٿيو.[7]
1994ع ۾، آمريڪا جي ڇهن يونيورسٽين کي ڊجيٽل لائبريرين تي تحقيق لاءِ فنڊ ڏنا ويا، جن ۾ اسٽينفورڊ يونيورسٽي پڻ شامل هئي. اسٽينفورڊ جي تحقيق، جيڪا سيرگي برن ۽ ليري پيج ڪئي هئي، اڳتي هلي گوگل (Google) جي قيام جو سبب بڻي.
اصطلاح
[سنواريو]ڊجيٽل لائبريري جو اصطلاح پهريون ڀيرو 1994ع ۾ NSF/DARPA/NASA جي شروعات تحت مشهور ٿيو.[8] "ورچوئل لائبريري" جو اصطلاح پڻ شروع ۾ ان جي متبادل طور استعمال ڪيو ويو هو. اڪثر ڪري "born-digital" مواد (جيڪو شروع کان ڊجيٽل هجي) ۽ "ڊجيٽائيزڊ" مواد (جيڪو پيپر تان ڪنورٽ ڪيو ويو هجي) جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن لائبريري ۾ فزيڪل ۽ اليڪٽرانڪ ٻنهي قسمن جا مجموعا هجن ته ان کي "هائبرڊ لائبريري" پڻ چيو ويندو آهي.
ڊجيٽل لائبريرين جا قسم
[سنواريو]ادارتي ذخيرو (Institutional repositories)
[سنواريو]ڪيتريون ئي اڪيڊمي لائبريريون پنهنجي اداري جا ڪتاب، ٿيسز (theses) ۽ ٻيا تحقيقي مقالا محفوظ ڪرڻ لاءِ ڊجيٽل ذخيرو تيار ڪنديون آهن. اهي اڪثر "اوپن ايڪسيس" (Open access) جي تحت عام ماڻهن لاءِ دستياب هوندا آهن. اهڙي قسم جا ذخيرا تيار ڪرڻ لاءِ DSpace ۽ Greenstone جهڙا سافٽ ويئر استعمال ڪيا ويندا آهن.[9]
قومي لائبريري جا مجموعا
[سنواريو]قانوني جمع (Legal deposit) جي تحت، ڪنهن به ملڪ ۾ شايع ٿيندڙ هر مواد جي هڪ ڪاپي قومي لائبريريءَ ۾ محفوظ ڪرڻ لازمي هوندي آهي. هاڻي ان قانون ۾ ترميم ڪري اليڪٽرانڪ دستاويزن کي به ان ۾ شامل ڪيو ويو آهي.[10] مثال طور، آسٽريليا جو "National edeposit" سسٽم عام ماڻهن کي ريموٽ رسائي (remote access) ذريعي مواد پڙهڻ جي اجازت ڏئي ٿو.[11]
ڊجيٽل آرڪائيوز (Digital archives)
[سنواريو]فزيڪل آرڪائيوز عام لائبريرين کان مختلف هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ بنيادي ماخذ (primary sources) جهڙوڪ خط ۽ خانگي ڪاغذات محفوظ هوندا آهن. ڊجيٽل ٽيڪنالاجي آرڪائيوز لاءِ وڌيڪ انقلابي ثابت ٿي آهي، ڇاڪاڻ ته ان ذريعي منفرد ۽ پراڻي مواد تائين پهچ آسان ٿي وئي آهي.[12]
پڻ ڏسو
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- ↑ Witten, Ian H.; Bainbridge, David Nichols (2009). How to Build a Digital Library (2nd ed.). Morgan Kaufman. ISBN 9780080890395.
- ↑ Lanagan, James; Smeaton, Alan F. (September 2012). "Video digital libraries: contributive and decentralized". International Journal on Digital Libraries 12 (4): 159–178. doi:.
- ↑ Lynch, Clifford (2005). "Where Do We Go From Here? The Next Decade for Digital Libraries" (en ۾). D-Lib Magazine 11 (7/8). doi:. ISSN 1082-9873.
- ↑ Stocker, Gerfried (1 January 2014). "Beyond Archives (or the Internet 100 years before the Internet)". in Magalhães, Ana Gonçalves; Beiguelman, Giselle (en ۾). Possible Futures: Art, Museums and Digital Archives. Editora Peirópolis LTDA. ISBN 9788575963548. https://books.google.com/books?id=b3aCCwAAQBAJ. Retrieved 30 April 2018.
- ↑ Schatz, Bruce (1997). "Information Retrieval in Digital Libraries: Bringing Search to the Net". Science 275 (5298): 327–334. doi:. PMID 8994022.
- ↑ Bush, Vannevar (July 1945). "As We May Think". The Atlantic Monthly: 101–108. http://web.mit.edu/STS.035/www/PDFs/think.pdf. Retrieved 30 April 2018.
- ↑ Bourne, Charles P.; Hahn, Trudi Bellardo (2003). A History of Online Information Services, 1963–1976. MIT Press. pp. 169–170. ISBN 9780262261753. https://books.google.com/books?id=LTTvmUU8rskC&pg=PA170. Retrieved 30 April 2018.
- ↑ Fox, Edward A. (1999). "The Digital Libraries Initiative: Update and Discussion". Bulletin of the American Society for Information Science 26 (1). http://www.asis.org/Bulletin/Oct-99/fox.html. Retrieved 30 April 2018. آرڪائيو ڪيا ويا 3 April 2018 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ↑ Castagné, Michel (2013). Institutional repository software comparison: DSpace, EPrints, Digital Commons, Islandora and Hydra (Report). University of British Columbia. doi:10.14288/1.0075768. Retrieved 2016-04-25.
- ↑ "What is legal deposit?". National Library of Australia. 17 February 2016. Retrieved 3 May 2020.
- ↑ Lemon, Barbara (8 April 2020). "Building NED: Open Access to Australia's Digital Documentary Heritage". Publications 8 (2): 19. doi:.
- ↑ Pitti, D. and Duff, W. M. (2001). Introduction. In Pitti, D. and Duff, W. M., editors, Encoded Archival Description on the Internet, pages 1–6. The Haworth Press, Inc.