مواد ڏانھن هلو

ڊجيٽل اليڪٽرانڪس

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
ڊجيٽل اليڪٽرانڪس
ڊجيٽل سگنل جون ٻه يا وڌيڪ سڃاڻي سگهجندڙ موجي شڪليون هونديون آهن؛ هن مثال ۾ وڏي وولٽيج ۽ گهٽ وولٽيج، جن مان هر هڪ کي ڪنهن عدد سان لاڳاپيل ڪري سگهجي ٿو.
هڪ صنعتي ڊجيٽل ڪنٽرولر

ڊجيٽل اليڪٽرانڪس اليڪٽرانڪس جو اهو شعبو آهي، جنهن ۾ ڊجيٽل سگنلن جو مطالعو ۽ اهڙن اوزارن جي انجنيئرنگ شامل آهي، جيڪي اهي سگنل استعمال ڪن ٿا يا پيدا ڪن ٿا. هي شعبو ٻنائي ان پٽ ۽ آئوٽ پٽ جي لاڳاپي سان واسطو رکي ٿو، جنهن ۾ برقي سگنلن کي منطقي گيٽن، رزسٽرن، ڪئپيسيٽرن، ايمپليفائرن ۽ ٻين اليڪٽرانڪ جزن مان گذاريو ويندو آهي. ڊجيٽل اليڪٽرانڪس جو شعبو اينالاگ اليڪٽرانڪس جي ابتڙ آهي، جيڪا بنيادي طور اينالاگ سگنلن سان ڪم ڪري ٿي، يعني اهڙا سگنل جن ۾ شدت جا مختلف درجا هوندا آهن، جڏهن ته ڊجيٽل سگنل آن/آف ٻن حالتن واري ٻنائي صورت ۾ هوندا آهن. نالي جي باوجود، ڊجيٽل اليڪٽرانڪس جي ڊزائنن ۾ اهم اينالاگ ڊزائن جون گهرجون پڻ شامل هونديون آهن.

لاجڪ گيٽن جا وڏا مجموعا، جيڪي وڌيڪ پيچيده خيالن جي نمائندگي لاءِ استعمال ٿيندا آهن، اڪثر مربوط سرڪٽن ۾ بند ڪيا ويندا آهن. پيچيده اوزارن ۾ بولين منطق جي ڪمن جون ساديون اليڪٽرانڪ نمائندگيون ٿي سگهن ٿيون.[1]

تاريخ

[سنواريو]

ٻنائي عدد نظام کي گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز وڌيڪ بهتر ڪيو، جيڪو 1705ع ۾ شايع ٿيو، ۽ هن اهو پڻ ثابت ڪيو ته ٻنائي نظام استعمال ڪندي حساب ۽ منطق جا اصول گڏ ڪري سگهجن ٿا. ڊجيٽل منطق، جيئن اڄ ڄاتو وڃي ٿو، 19هين صدي جي وچ ڌاري جارج بول جي ايجاد هئي. 1886ع جي هڪ خط ۾ چارلس سينڊرس پيرس بيان ڪيو ته منطقي عملن کي برقي سوئچنگ سرڪٽن ذريعي ڪيئن انجام ڏئي سگهجي ٿو.[2] آخرڪار منطقي عملن لاءِ رليز جي جاءِ ويڪيوم ٽيوبن ورتي. لي ڊي فاريسٽ طرفان 1907ع ۾ فليمنگ والو ۾ ڪيل تبديلي کي AND گيٽ طور استعمال ڪري سگهجي پيو. لڊوگ وٽگنسٽائن پنهنجي ڪتاب Tractatus Logico-Philosophicus (1921ع) جي قضيي 5.101 ۾ 16 قطارن واري سچائي جدول جو هڪ نسخو پيش ڪيو. والٿر بوٿي، جيڪو اتفاقي سرڪٽ جو موجد هو، 1924ع ۾ پهريون جديد اليڪٽرانڪ AND گيٽ ٺاهڻ تي 1954ع جو طبعيات جو نوبل انعام گڏيل طور حاصل ڪيو.

ميڪانيڪي اينالاگ ڪمپيوٽر پهرين صديءَ ۾ ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا ۽ پوءِ وچئين دور ۾ فلڪياتي حسابن لاءِ استعمال ٿيا. ٻي عالمي جنگ دوران ميڪانيڪي اينالاگ ڪمپيوٽر خاص فوجي استعمالن لاءِ ڪم آيا، جهڙوڪ تارپيڊو جي نشاني جو حساب. انهيءَ زماني ۾ پهريان اليڪٽرانڪ ڊجيٽل ڪمپيوٽر تيار ڪيا ويا، ۽ ڊجيٽل جو اصطلاح جارج اسٽيبٽز 1942ع ۾ تجويز ڪيو. شروعات ۾ اهي هڪ وڏي ڪمري جيترا هوندا هئا ۽ ڪيترن سو جديد پي سيز جيتري بجلي استعمال ڪندا هئا.[3]

ڪلاڊ شينن 1937ع جي پنهنجي ماسٽرز ٿيسز ۾ اهو ڏيکاريو ته بولين الجبرا جون برقي لاڳو صورتون ڪنهن به منطقي عددي لاڳاپي کي تعمير ڪري سگهن ٿيون، جنهن سان ڊجيٽل ڪمپيوٽنگ ۽ ڊجيٽل سرڪٽن جا بنياد پيا. اها ٿيسز اڪثر تاريخ جي سڀ کان اهم ماسٽرز ٿيسز مان هڪ سمجهي ويندي آهي ۽ ان تي هن 1939ع جو الفريڊ نوبل انعام حاصل ڪيو.[4][5]

زي 3 هڪ برقي-ميڪانيڪي ڪمپيوٽر هو، جنهن کي ڪونراڊ زوزه ڊزائن ڪيو. 1941ع ۾ مڪمل ٿيل هي دنيا جو پهريون ڪم ڪندڙ، پروگرام لائق، مڪمل خودڪار ڊجيٽل ڪمپيوٽر هو.[6] ان جي ڪم کي 1904ع ۾ جان امبروز فليمنگ جي ايجاد ڪيل ويڪيوم ٽيوب آسان بڻايو.

جڏهن ڊجيٽل حساب ڪتاب اينالاگ حساب ڪتاب جي جاءِ وٺي رهيو هو، تڏهن خالص اليڪٽرانڪ سرڪٽ جا جزا جلد ئي پنهنجي ميڪانيڪي ۽ برقي-ميڪانيڪي هم منصبن جي جاءِ وٺڻ لڳا. جان بارڊين ۽ والٽر براٽين 1947ع ۾ بيل ليبز ۾ پوائنٽ-ڪانٽيڪٽ ٽرانزسٽر ايجاد ڪيو، جنهن کان پوءِ وليم شاڪلي 1948ع ۾ بيل ليبز ۾ بائي پولر جنڪشن ٽرانزسٽر ايجاد ڪيو.[7][8]

يونيورسٽي آف مانچسٽر ۾ ٽام ڪلبرن جي اڳواڻي هيٺ هڪ ٽيم ويڪيوم ٽيوبن بدران نئين تيار ڪيل ٽرانزسٽرن کي استعمال ڪري هڪ مشين ڊزائن ۽ تعمير ڪئي.[9] سندن "ٽرانزسٽرائيزڊ ڪمپيوٽر"، جيڪو دنيا جو پهريون هو، 1953ع تائين ڪم ڪندڙ ٿي ويو، ۽ ان جو ٻيو نسخو اپريل 1955ع ۾ مڪمل ٿيو. 1955ع کان پوءِ ڪمپيوٽر ڊزائنن ۾ ٽرانزسٽرن ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ ورتي، جنهن سان ڪمپيوٽرن جي "ٻئي نسل" جو آغاز ٿيو. ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ ٽرانزسٽر ننڍا، وڌيڪ ڀروسي جوڳا، غير معين عمر وارا ۽ گهٽ بجلي استعمال ڪندڙ هئا؛ تنهنڪري اهي گهٽ گرمي پيدا ڪندا هئا ۽ نسبتاً ننڍي جاءِ ۾ ڏهاڪن هزارن تائين سرڪٽن جي گهڻي گنجائش ممڪن بڻائيندا هئا.[حوالو گهربل]

1955ع ۾ ڪارل فروش ۽ لنڪن ڊيرڪ سليڪان ڊاءِ آڪسائيڊ جي سطح جي پاسيويشن جا اثر دريافت ڪيا.[10] 1957ع ۾ فروش ۽ ڊيرڪ ماسڪنگ ۽ پري ڊپوزيشن استعمال ڪندي سليڪان ڊاءِ آڪسائيڊ فيلڊ افيڪٽ ٽرانزسٽر ٺاهڻ ۾ ڪامياب ٿيا؛ اهي پهريان پلانر ٽرانزسٽر هئا، جن ۾ ڊرين ۽ سورس ساڳئي سطح تي هڪ ٻئي جي ڀرسان هئا.[11] بيل ليبز ۾ فروش ۽ ڊيرڪ جي ٽيڪنيڪ ۽ ٽرانزسٽرن جي اهميت فوراً سمجهي وئي. سندن ڪم جا نتيجا 1957ع ۾ شايع ٿيڻ کان اڳ بيل ليبز ۾ BTL ميموز جي صورت ۾ گردش ڪندا رهيا. شاڪلي سيميڪنڊڪٽر ۾ شاڪلي ڊسمبر 1956ع ۾ سندن مضمون جو پري پرنٽ پنهنجي سڀني سينيئر عملي ۾ ورهايو، جن ۾ جين هورني به شامل هو،[12][13][14][15] جنهن بعد ۾ 1959ع ۾ فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر ۾ ڪم ڪندي پلانر پروسيس ايجاد ڪيو.[16][17]

بيل ليبز ۾ J. R. Ligenza ۽ W. G. Spitzer حرارتي طور وڌندڙ آڪسائيڊس جي ميڪانيزم جو مطالعو ڪيو، اعليٰ معيار جو Si/SiO2 اسٽيڪ ٺاهيو ۽ 1960ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.[18][19][20] بيل ليبز جي هن تحقيق کان پوءِ محمد عطالا ۽ ڊاون ڪاهنگ 1959ع ۾ سليڪان MOS ٽرانزسٽر تجويز ڪيو[21] ۽ 1960ع ۾ پنهنجي بيل ليبز ٽيم سان گڏ ڪم ڪندڙ MOS ڊوائيس ڪاميابي سان ڏيکاريو.[22][23] ٽيم ۾ E. E. LaBate ۽ E. I. Povilonis شامل هئا، جن ڊوائيس ٺاهي؛ M. O. Thurston، L. A. D’Asaro ۽ J. R. Ligenza ڊفيوزن عمل تيار ڪيا، ۽ H. K. Gummel ۽ R. Lindner ڊوائيس جي خاصيتن جو جائزو ورتو.[24][25]

ٽيڪساس انسٽرومينٽس ۾ جولاءِ 1958ع دوران ڪم ڪندي جيڪ ڪلبي مربوط سرڪٽ (IC) بابت پنهنجا ابتدائي خيال قلمبند ڪيا، ۽ پوءِ 12 سيپٽمبر 1958ع تي پهريون ڪم ڪندڙ مربوط سرڪٽ ڪاميابي سان ڏيکاريو.[26] ڪلبي جي چپ جرمينيم مان ٺهيل هئي. ايندڙ سال رابرٽ نوئس فيئرچائلڊ سيميڪنڊڪٽر ۾ سليڪان مربوط سرڪٽ ايجاد ڪيو. نوئس جي سليڪان IC جو بنياد هورني جو پلانر پروسيس هو.[حوالو گهربل]

MOSFET جي فائدن ۾ وڏي پيماني تي ننڍو ۽ وڌيڪ ڳاڙهو ڪرڻ جي صلاحيت،[27] گهٽ قيمت،[28] گهٽ بجلي خرچ ۽ وڏي ٽرانزسٽر کثافت شامل آهن.[29] ان جي تيز آن–آف اليڪٽرانڪ سوئچنگ رفتار ان کي پلس ٽرين پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ مناسب بڻائي ٿي،[30] جيڪا اليڪٽرانڪ ڊجيٽل سگنلن جو بنياد آهي،[31][32] جڏهن ته BJT نسبتاً آهستي سائن موج جهڙا اينالاگ سگنل پيدا ڪندا آهن.[30] MOS وڏي پيماني جي انٽيگريشن (LSI) سان گڏ اهي عنصر MOSFET کي ڊجيٽل سرڪٽن لاءِ هڪ اهم سوئچنگ ڊوائيس بڻائين ٿا.[33] MOSFET اليڪٽرانڪس صنعت ۾ انقلاب آندو،[34][35] ۽ اهو سڀ کان وڌيڪ عام سيميڪنڊڪٽر ڊوائيس آهي.[36][37]

مربوط سرڪٽن جي شروعاتي ڏينهن ۾ هر چپ صرف چند ٽرانزسٽرن تائين محدود هوندي هئي، ۽ انضمام جي گهٽ درجي سبب ڊزائن جو عمل نسبتاً سادو هوندو هو. اڄ جي معيارن جي ڀيٽ ۾ پيداوار جي ڪاميابي شرح پڻ ڪافي گهٽ هئي. 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين MOSFET ٽرانزسٽر جي وسيع قبوليت پهرين وڏي پيماني جي انٽيگريشن (LSI) چپن تائين پهتي، جن ۾ هڪ ئي چپ تي 10,000 کان وڌيڪ ٽرانزسٽر هوندا هئا.[38] 1980ع واري ڏهاڪي تائين CMOS، جيڪو MOSFET منطق جو هڪ قسم آهي، جي وسيع استعمال کان پوءِ ٽيڪنالاجي جي ترقي سان هڪ چپ تي لکين ۽ پوءِ اربين MOSFET رکڻ ممڪن ٿي ويا،[39] ۽ سٺين ڊزائنن لاءِ تفصيلي منصوبابندي ضروري ٿي وئي، جنهن سان نوان ڊزائن طريقا وجود ۾ آيا. ڊوائيسن ۾ ٽرانزسٽر ڳڻپ ۽ مجموعي پيداوار بي مثال حدن تائين وڌي وئي. 2018ع تائين پيدا ڪيل ٽرانزسٽرن جو ڪل تعداد 1.3×1022 (13 سڪسٽيلين) اندازو ڪيو ويو آهي.[40]

وائرليس انقلاب، يعني وائرليس نيٽ ورڪن جو تعارف ۽ ڦهلاءُ، 1990ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو ۽ اهو MOSFET تي ٻڌل آر ايف پاور ايمپليفائرن، جهڙوڪ پاور MOSFET ۽ LDMOS، ۽ آر ايف سرڪٽن، جهڙوڪ RF CMOS، جي وسيع استعمال سبب ممڪن ٿيو.[41][42][43] وائرليس نيٽ ورڪن ڪيبلن جي ضرورت کان سواءِ عوامي ڊجيٽل ترسيل کي ممڪن بڻايو، جنهن جي نتيجي ۾ 1990ع کان 2000ع واري ڏهاڪي دوران ڊجيٽل ٽيليويزن، سيٽلائيٽ ۽ ڊجيٽل ريڊيو، GPS، وائرليس انٽرنيٽ ۽ موبائل فون عام ٿيا.[حوالو گهربل]

خاصيتون

[سنواريو]

اينالاگ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ ڊجيٽل سرڪٽن جو هڪ فائدو اهو آهي ته ڊجيٽل صورت ۾ ظاهر ڪيل سگنلن کي شور سبب ٿيندڙ خرابي کان سواءِ منتقل ڪري سگهجي ٿو.[44] مثال طور، جيڪڏهن هڪ لڳاتار آڊيو سگنل کي 1 ۽ 0 جي سلسلي طور منتقل ڪيو وڃي، ته ان کي غلطي کان سواءِ ٻيهر تيار ڪري سگهجي ٿو، بشرطيڪ ترسيل دوران شامل ٿيل شور ايترو وڌيڪ نه هجي جو 1 ۽ 0 جي سڃاڻپ ناممڪن بڻجي وڃي.

ڊجيٽل نظام ۾ سگنل جي وڌيڪ درست نمائندگي وڌيڪ ٻنائي عدد استعمال ڪري حاصل ڪري سگهجي ٿي. جيتوڻيڪ ان لاءِ سگنلن جي پروسيسنگ لاءِ وڌيڪ ڊجيٽل سرڪٽن جي ضرورت پوي ٿي، پر هر عدد ساڳئي قسم جي هارڊويئر سان سنڀاليو ويندو آهي، جنهن سان نظام آساني سان اسڪيليبل بڻجي ويندو آهي. اينالاگ نظام ۾ وڌيڪ ريزوليوشن حاصل ڪرڻ لاءِ سگنل چين جي هر مرحلي ۾ لڪيريت (Linearity) ۽ شور جي خاصيتن ۾ بنيادي بهتري گهربل هوندي آهي.

ڪمپيوٽر سان ڪنٽرول ٿيندڙ ڊجيٽل نظامن ۾ نوان ڪم سافٽ ويئر جي ترميم ذريعي شامل ڪري سگهجن ٿا ۽ هارڊويئر ۾ تبديلي جي ضرورت نه پوندي آهي. اڪثر اهڙو ڪم ڪارخاني کان ٻاهر به پيداوار جي سافٽ ويئر کي اپڊيٽ ڪري ڪري سگهجي ٿو. اهڙي طريقي سان پيداوار جي ڊزائن جون غلطيون، پيداوار گراهڪ جي هٿ ۾ پهچڻ کان پوءِ به درست ڪري سگهجن ٿيون.

ڊجيٽل نظامن ۾ معلومات کي محفوظ ڪرڻ اينالاگ نظامن جي ڀيٽ ۾ آسان ٿي سگهي ٿو. ڊجيٽل نظامن جي شور کان بچاءُ واري صلاحيت سبب ڊيٽا کي خرابي کان سواءِ محفوظ ۽ واپس حاصل ڪري سگهجي ٿو. اينالاگ نظام ۾ عمر وڌڻ ۽ استعمال سبب پيدا ٿيندڙ شور محفوظ ڪيل معلومات کي خراب ڪري ڇڏيندو آهي. ڊجيٽل نظام ۾، جيستائين مجموعي شور هڪ مقرر حد کان هيٺ رهي ٿو، معلومات کي مڪمل طور واپس حاصل ڪري سگهجي ٿو. جڏهن وڌيڪ شور موجود هجي، تڏهن به فالتوپڻي جي استعمال سان اصل ڊيٽا واپس حاصل ڪري سگهجي ٿي، بشرطيڪ غلطيون تمام گهڻيون نه ٿين.

ڪجهه حالتن ۾ ڊجيٽل سرڪٽ ساڳيا ڪم انجام ڏيڻ لاءِ اينالاگ سرڪٽن کان وڌيڪ توانائي استعمال ڪندا آهن، جنهن سبب وڌيڪ گرمي پيدا ٿيندي آهي ۽ سرڪٽن جي پيچيدگي وڌندي آهي، جهڙوڪ هيٽ سنڪ شامل ڪرڻ جي ضرورت. پورٽيبل يا بيٽري سان هلندڙ نظامن ۾ هي ڳالهه ڊجيٽل نظامن جي استعمال کي محدود ڪري سگهي ٿي. مثال طور، بيٽري سان هلندڙ سيلولر فون اڪثر بيس اسٽيشن کان ايندڙ ريڊيو سگنلن کي وڌائڻ ۽ ٽيون ڪرڻ لاءِ گهٽ بجلي استعمال ڪندڙ اينالاگ فرنٽ اينڊ استعمال ڪندا آهن. بهرحال، بيس اسٽيشن وٽ گرڊ بجلي موجود هوندي آهي ۽ اها وڌيڪ بجلي استعمال ڪندڙ پر تمام لچڪدار سافٽ ويئر ريڊيو استعمال ڪري سگهي ٿي. اهڙيون بيس اسٽيشنون نون سيلولر معيارن ۾ استعمال ٿيندڙ سگنلن جي پروسيسنگ لاءِ آساني سان ٻيهر پروگرام ڪري سگهجن ٿيون.

ڪيترن ئي مفيد ڊجيٽل نظامن کي لڳاتار اينالاگ سگنلن کي جدا جدا ڊجيٽل سگنلن ۾ تبديل ڪرڻو پوندو آهي. ان سان ڪوانٽائيزيشن غلطيون پيدا ٿينديون آهن. ڪوانٽائيزيشن غلطي گهٽائي سگهجي ٿي، جيڪڏهن نظام سگنل کي گهربل درستگي جي سطح تائين ظاهر ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊجيٽل ڊيٽا محفوظ ڪري. نائيڪوسٽ-شينن سيمپلنگ ٿيورم هڪ اهم اصول فراهم ڪري ٿو ته ڪنهن ڏنل اينالاگ سگنل کي صحيح نموني ظاهر ڪرڻ لاءِ ڪيتري ڊجيٽل ڊيٽا گهربل آهي.

جيڪڏهن ڊجيٽل ڊيٽا جو هڪ حصو وڃائجي وڃي يا غلط سمجهيو وڃي، ته ڪجهه نظامن ۾ صرف ننڍي غلطي پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته ٻين نظامن ۾ لاڳاپيل ڊيٽا جي وڏن حصن جو مطلب مڪمل طور تبديل ٿي سگهي ٿو. مثال طور، لينيئر پلس ڪوڊ موڊوليشن طور سڌي طرح محفوظ ڪيل آڊيو ڊيٽا ۾ هڪ بٽ جي غلطي وڌ ۾ وڌ هڪ ننڍو ٻڌڻ جوڳو ڪلڪ پيدا ڪري ٿي. پر جڏهن محفوظ جاءِ ۽ ترسيل وقت گهٽائڻ لاءِ آڊيو ڪمپريشن استعمال ڪئي وڃي، ته هڪ بٽ جي غلطي گهڻو وڏو خلل پيدا ڪري سگهي ٿي.

ڪلف اثر سبب صارفن لاءِ اهو ڄاڻڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو ته ڪو خاص نظام ناڪامي جي بلڪل ڪناري تي آهي يا ناڪام ٿيڻ کان اڳ اڃا وڌيڪ شور برداشت ڪري سگهي ٿو. ڊجيٽل ڪمزوري کي مضبوطي لاءِ ڊجيٽل نظام ڊزائن ڪري گهٽائي سگهجي ٿو. مثال طور، سگنل جي رستي ۾ پيريٽي بٽ يا غلطي سنڀالڻ جو ٻيو طريقو شامل ڪري سگهجي ٿو. اهي طريقا نظام کي غلطيون سڃاڻڻ ۾ مدد ڏين ٿا ۽ پوءِ يا ته غلطيون درست ڪن ٿا، يا ڊيٽا جي ٻيهر ترسيل جي درخواست ڪن ٿا.

تعمير

[سنواريو]
بائنري گهڙي، بريڊ بورڊن تي هٿ سان وائرنگ ڪيل

ڊجيٽل سرڪٽ عام طور تي ننڍن اليڪٽرانڪ سرڪٽن مان ٺهندو آهي، جن کي لاجڪ گيٽ چيو ويندو آهي. انهن جي مدد سان ڪمبينيشنل لاجڪ ۽ سيڪوينشل لاجڪ تيار ڪئي ويندي آهي. هر لاجڪ گيٽ کي اهڙي نموني ڊزائن ڪيو ويندو آهي، جو اهو منطقي سگنلن تي عمل ڪندي بولين منطق جو هڪ مخصوص ڪم انجام ڏئي. لاجڪ گيٽ عام طور تي هڪ يا وڌيڪ برقي طور تي ڪنٽرول ٿيندڙ سوئچن، خاص طور ٽرانزسٽرن، مان ٺهندو آهي، جيتوڻيڪ تاريخي طور ٿرميونڪ والو پڻ استعمال ڪيا ويندا هئا. هڪ لاجڪ گيٽ جو آئوٽ پٽ وري ٻين لاجڪ گيٽن کي ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو يا انهن ڏانهن موڪلي سگهجي ٿو.

ڊجيٽل سرڪٽن جي هڪ ٻي صورت لوڪ اپ ٽيبلن تي ٻڌل هوندي آهي، جن مان گهڻيون پروگراميبل لاجڪ ڊوائيس طور وڪرو ٿينديون آهن، جيتوڻيڪ PLD جا ٻيا قسم پڻ موجود آهن. لوڪ اپ ٽيبلون لاجڪ گيٽن تي ٻڌل نظامن جهڙا ئي ڪم سرانجام ڏئي سگهن ٿيون، پر انهن کي وائرنگ تبديل ڪرڻ کان سواءِ آساني سان ٻيهر پروگرام ڪري سگهجي ٿو. ان جو مطلب اهو آهي ته ڊزائنر اڪثر تارن جي ترتيب ۾ تبديلي آڻڻ کان سواءِ ڊزائن جون غلطيون درست ڪري سگهي ٿو. انهيءَ سبب ننڍي مقدار ۾ تيار ٿيندڙ شين لاءِ پروگراميبل لاجڪ ڊوائيس اڪثر پسنديده حل هوندا آهن. اهي عام طور اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن سافٽ ويئر جي مدد سان انجنيئرن طرفان ڊزائن ڪيا ويندا آهن.

مربوط سرڪٽ هڪ ئي سليڪان چپ تي ڪيترن ئي ٽرانزسٽرن تي مشتمل هوندا آهن ۽ وڏي تعداد ۾ پاڻ ۾ ڳنڍيل لاجڪ گيٽ تيار ڪرڻ جو سڀ کان گهٽ خرچ وارو طريقو آهن. مربوط سرڪٽ عام طور تي پرنٽيڊ سرڪٽ بورڊ تي لڳايا ويندا آهن، جيڪو هڪ اهڙو بورڊ هوندو آهي، جنهن تي برقي جزا لڳايا ويندا آهن ۽ انهن کي ٽامي جي لائينن (Copper Traces) ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيو ويندو آهي.

ڊزائن

[سنواريو]

انجنيئر سرڪٽ جي پيچيدگي گهٽائڻ لاءِ منطقي فالتوپڻو (Logic Redundancy) کي گهٽ ڪرڻ جون ڪيترين ئي طريقن سان ڪوششون ڪندا آهن. پيچيدگي ۾ گهٽتائي سان جزن (Components) جو تعداد ۽ ممڪن غلطيون گهٽ ٿينديون آهن، جنهن جي نتيجي ۾ عام طور تي خرچ پڻ گهٽجي ويندو آهي. منطقي فالتوپڻي کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪيترائي مشهور طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ ٻنائي فيصلا ساز خاڪو (Binary Decision Diagrams)، بولين الجبرا، ڪارنا نقشو (Karnaugh Maps)، ڪوائن–ميڪ ڪلسڪي الگورٿم، ۽ هيورسٽڪ ڪمپيوٽري طريقو. اهي سڀئي عمل عام طور تي ڪمپيوٽر جي مدد سان ڊزائن (Computer-Aided Design) واري نظام اندر انجام ڏنا ويندا آهن.

ايمبيڊڊ سسٽم، جيڪي مائڪرو ڪنٽرولرن ۽ پروگراميبل لاجڪ ڪنٽرولرن تي ٻڌل هوندا آهن، اڪثر اهڙن پيچيده نظامن ۾ ڊجيٽل منطق لاڳو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، جن ۾ انتهائي اعليٰ ڪارڪردگي گهربل نه هوندي آهي. اهڙا نظام عام طور تي سافٽ ويئر انجنيئرن يا برقي انجنيئرن طرفان ليڊر لاجڪ استعمال ڪندي پروگرام ڪيا ويندا آهن.

نمائندگي

[سنواريو]

ڊجيٽل سرڪٽ جي ان پٽ ۽ آئوٽ پٽ جي وچ ۾ لاڳاپي کي سچائي جدول (Truth Table) جي صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي ٿو. ان جي برابر هڪ اعليٰ سطحي سرڪٽ لاجڪ گيٽن تي مشتمل هوندو آهي، جن مان هر هڪ کي مختلف معياري شڪل سان ظاهر ڪيو ويندو آهي، جيڪا IEEE ۽ ANSI 91–1984 مطابق معياري بڻايل آهي.[45] هيٺين سطح تي ان جي نمائندگي برقي سوئچن (عام طور تي ٽرانزسٽرن) جي برابر سرڪٽ ذريعي ڪئي ويندي آهي.

گهڻا ڊجيٽل نظام ٻن بنيادي قسمن ۾ ورهايل هوندا آهن: ڪمبينيشنل لاجڪ ۽ سيڪوينشل لاجڪ. ڪمبينيشنل نظام جو آئوٽ پٽ صرف موجوده ان پٽن تي دارومدار رکي ٿو، جڏهن ته سيڪوينشل نظام ۾ ڪجهه آئوٽ پٽ وري ان پٽ طور موٽايا ويندا آهن، تنهنڪري ان جو آئوٽ پٽ موجوده ان پٽن سان گڏ گذريل ان پٽن تي پڻ دارومدار رکي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ عملن جو هڪ سلسلو پيدا ٿيندو آهي. انهن جي رويي جي سادي نمائندگي، جنهن کي اسٽيٽ مشين چيو ويندو آهي، ڊزائن ۽ جاچ کي آسان بڻائي ٿي.

سيڪوينشل نظام وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايل هوندا آهن. هم وقتي (Synchronous) سيڪوينشل نظام تڏهن ئي پنهنجي حالت تبديل ڪندا آهن، جڏهن ڪلاڪ سگنل جي حالت تبديل ٿيندي آهي. جڏهن ته غير هم وقتي (Asynchronous) سيڪوينشل نظام ۾ ان پٽن ۾ تبديلي ايندي ئي تبديليون اڳتي منتقل ٿيڻ لڳنديون آهن. هم وقتي سيڪوينشل نظام عام طور تي فلپ فلاپن جي مدد سان ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي ڪلاڪ جي تبديلي وقت ان پٽ وولٽيج کي هڪ بٽ جي صورت ۾ محفوظ ڪندا آهن.

هم وقتي نظام

[سنواريو]
هڪ ڊي-قسم فلپ فلاپ استعمال ڪندڙ 4-بٽ رنگ ڳڻپيندڙ (Ring Counter)، جيڪو هم وقتي منطق جو مثال آهي. هر ڊوائيس ڪلاڪ سگنل سان ڳنڍيل هوندو آهي ۽ سڀ گڏجي تازه ڪاري (Update) ٿيندا آهن.
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو هم وقتي منطق

هم وقتي سيڪوينشل اسٽيٽ مشين کي لاڳو ڪرڻ جو عام طريقو اهو آهي ته ان کي ٻن حصن ۾ ورهايو وڃي: هڪ ڪمبينيشنل لاجڪ جو حصو ۽ ٻيو فلپ فلاپن جو مجموعو، جنهن کي اسٽيٽ رجسٽر چيو ويندو آهي. اسٽيٽ رجسٽر موجوده حالت کي هڪ ٻنائي عدد جي صورت ۾ محفوظ ڪندو آهي. ڪمبينيشنل لاجڪ ايندڙ حالت جي ٻنائي نمائندگي تيار ڪندي آهي. هر ڪلاڪ چڪر (Clock Cycle) تي اسٽيٽ رجسٽر، ڪمبينيشنل لاجڪ جي گذريل حالت مان پيدا ٿيل فيڊ بيڪ کي محفوظ ڪري، ان کي اسٽيٽ مشين جي ڪمبينيشنل حصي ڏانهن هڪ مستقل ان پٽ طور موٽائيندو آهي. ڪلاڪ جي رفتار ڪمبينيشنل لاجڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ وقت وٺندڙ منطقي حساب سان محدود ٿيندي آهي.

رجسٽر منتقلي نظام

[سنواريو]
هڪ سادي سرڪٽ جو مثال، جنهن ۾ آئوٽ پٽ بار بار تبديل ٿيندو رهي ٿو. هن سرڪٽ ۾ اِنورٽر ڪمبينيشنل لاجڪ جو ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جڏهن ته رجسٽر حالت (State) کي محفوظ رکي ٿو.

گهڻا ڊجيٽل نظام ڊيٽا فلو مشينن تي ٻڌل هوندا آهن. اهڙا نظام عام طور تي هم وقتي رجسٽر منتقلي منطق (Register Transfer Logic) استعمال ڪندي ڊزائن ڪيا ويندا آهن ۽ انهن کي هارڊويئر وضاحتي ٻولين، جهڙوڪ VHDL يا Verilog، ۾ لکيو ويندو آهي.

رجسٽر منتقلي منطق ۾ ٻنائي عدد فلپ فلاپن جي گروهن ۾ محفوظ ڪيا ويندا آهن، جن کي رجسٽر چيو ويندو آهي. هڪ سيڪوينشل اسٽيٽ مشين ڪنٽرول ڪندي آهي ته هر رجسٽر پنهنجي ان پٽ مان نئون ڊيٽا ڪڏهن قبول ڪندو. هر رجسٽر جا آئوٽ پٽ تارن جي هڪ مجموعي تي مشتمل هوندا آهن، جنهن کي بس چيو ويندو آهي، ۽ اها بس اهو عدد ٻين حسابي عملن ڏانهن منتقل ڪندي آهي.

هر حسابي عمل صرف ڪمبينيشنل لاجڪ جو هڪ حصو هوندو آهي. هر حسابي عمل وٽ پڻ هڪ آئوٽ پٽ بس هوندي آهي، جيڪا ڪيترن ئي رجسٽرن جي ان پٽن سان ڳنڍي سگهجي ٿي. ڪڏهن ڪڏهن ڪنهن رجسٽر جي ان پٽ تي ملٽي پليڪسر لڳايو ويندو آهي، جنهن جي ذريعي اهو مختلف بسن مان ڪنهن هڪ تي موجود عدد کي محفوظ ڪري سگهي ٿو.[lower-alpha 1]

غير هم وقتي رجسٽر منتقلي نظامن (جهڙوڪ ڪمپيوٽرن) لاءِ هڪ عام حل موجود آهي. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪجهه محققن اهو دريافت ڪيو ته تقريباً سڀئي هم وقتي رجسٽر منتقلي مشينون فرسٽ اِن، فرسٽ آئوٽ (FIFO) هم وقت سازي منطق استعمال ڪندي غير هم وقتي ڊزائنن ۾ تبديل ڪري سگهجن ٿيون. هن طريقي ۾ ڊجيٽل مشين کي ڊيٽا جي وهڪرن (Data Flows) جي هڪ مجموعي طور بيان ڪيو ويندو آهي. وهڪري جي هر مرحلي تي هڪ هم وقت سازي وارو سرڪٽ اهو طئي ڪندو آهي ته ان مرحلي جا آئوٽ پٽ ڪڏهن صحيح آهن، ۽ پوءِ ايندڙ مرحلي کي هدايت ڪندو آهي ته انهن آئوٽ پٽن کي ڪڏهن استعمال ڪيو وڃي.[حوالو گهربل]

غير هم وقتي نظام

[سنواريو]

گهڻي ڀاڱي ڊجيٽل منطق هم وقتي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هم وقتي ڊزائن کي تيار ڪرڻ ۽ ان جي تصديق ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي. بهرحال، غير هم وقتي منطق جو اهم فائدو اهو آهي ته ان جي رفتار ڪنهن مقرر ڪيل ڪلاڪ سگنل سان محدود نه هوندي، بلڪه اها پنهنجي لاجڪ گيٽن جي وڌ کان وڌ رفتار تي ڪم ڪندي آهي.[lower-alpha 2]

تنهن هوندي به، گهڻن نظامن کي ٻاهران ايندڙ غير هم وقتي سگنلن کي پنهنجي هم وقتي منطقي سرڪٽن ۾ قبول ڪرڻو پوندو آهي. اهڙو ڳانڍاپو فطري طور غير هم وقتي هوندو آهي ۽ ان جو اهڙيءَ ريت ئي تجزيو ڪرڻ ضروري هوندو آهي. وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ غير هم وقتي سرڪٽن ۾ سنڪرونائزر فلپ فلاپ، سوئچ ڊي بائونسر ۽ آربيٽر شامل آهن.

غير هم وقتي منطقي جزن جي ڊزائن نسبتاً ڏکي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر ممڪن حالت ۽ ان جي هر ممڪن وقتي ترتيب تي غور ڪرڻ ضروري هوندو آهي. عام طور تي ان لاءِ هر حالت جي گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ ممڪن وقت جي جدول تيار ڪئي ويندي آهي، ۽ پوءِ سرڪٽ ۾ اهڙيون تبديليون ڪيون وينديون آهن، جن سان اهڙين حالتن جو تعداد گهٽجي وڃي. ڊزائنر کي اهو پڻ يقيني بڻائڻو پوندو آهي ته سرڪٽ وقت بوقت انتظار ڪري، جيستائين ان جا سڀئي حصا هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ حالت ۾ نه پهچي وڃن. هن عمل کي خود هم وقت سازي (Self-resynchronization) چيو ويندو آهي. جيڪڏهن ڊزائن احتياط سان نه ڪئي وڃي، ته آساني سان اهڙي غير هم وقتي منطق ٺهي سگهي ٿي، جيڪا غير مستحڪم هجي؛ اهڙي حالت ۾ حقيقي اليڪٽرانڪ سرڪٽ، برقي جزن جي قيمتن ۾ معمولي فرق سبب پيدا ٿيندڙ گڏيل دير (Cumulative Delays) جي ڪري غير متوقع نتيجا ڏئي سگهي ٿو.

ڪمپيوٽر ڊزائن

[سنواريو]
Intel 80486DX2 مائڪرو پروسيسر

رجسٽر منتقلي منطق تي ٻڌل سڀ کان عام مقصد واري مشين ڪمپيوٽر آهي. بنيادي طور تي اهو هڪ خودڪار ٻنائي ايبيڪس هوندو آهي. ڪمپيوٽر جو ڪنٽرول يونٽ عام طور تي هڪ مائڪرو پروگرام جي صورت ۾ ڊزائن ڪيو ويندو آهي، جيڪو مائڪرو سيڪوينسر ذريعي هلندو آهي. مائڪرو پروگرام ڪنهن خودڪار پيانو جي رول (Player Piano Roll) وانگر هوندو آهي. مائڪرو پروگرام جي جدول ۾ موجود هر داخلا ڪمپيوٽر کي ڪنٽرول ڪندڙ هر بٽ جي حالت جو حڪم ڏيندي آهي. ان کان پوءِ مائڪرو سيڪوينسر ڳڻپ ڪندو آهي، ۽ اها ڳڻپ ميموري يا انهيءَ ڪمبينيشنل لاجڪ مشين کي ايڊريس ڪندي آهي، جنهن ۾ مائڪرو پروگرام محفوظ هوندو آهي. مائڪرو پروگرام مان حاصل ٿيندڙ بٽ رياضياتي ۽ منطقي يونٽ (ALU)، ميموري، ڪمپيوٽر جي ٻين حصن ۽ خود مائڪرو سيڪوينسر کي ڪنٽرول ڪندا آهن. اهڙيءَ ريت ڪمپيوٽر جي ڪنٽرول نظام جي پيچيده ڊزائن کي ڪيترين ئي سادي منطقي مشينن جي پروگرامنگ واري نسبتاً آسان ڪم ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي.

تقريباً سڀئي ڪمپيوٽر هم وقتي هوندا آهن، جيتوڻيڪ غير هم وقتي ڪمپيوٽر پڻ تيار ڪيا ويا آهن. انهن مان هڪ مثال ASPIDA DLX ڪور آهي.[47] ٻيو مثال ARM Holdings طرفان پيش ڪيو ويو.[48] بهرحال، جديد ڪمپيوٽر ڊزائن اڳ ئي پنهنجي سڀ کان سست جز، عام طور تي ميموري، جي رفتار تي هلندي آهي، تنهنڪري انهن کي رفتار جي حوالي سان ڪو خاص فائدو حاصل نه ٿيندو آهي. البت، انهن ۾ ڪلاڪ سگنلن جي ورڇ واري نيٽ ورڪ جي ضرورت نه هجڻ سبب بجلي جو استعمال ڪجهه گهٽ هوندو آهي. هڪ غير متوقع فائدو اهو به آهي ته غير هم وقتي ڪمپيوٽر ريڊيو فريڪوئنسي تي خالص اسپيڪٽرل شور پيدا نه ڪندا آهن. انهيءَ سبب اهي ڪجهه ريڊيو-حساس موبائل فون بيس اسٽيشن ڪنٽرولرن ۾ استعمال ٿيندا آهن. اهي ڪرپٽوگرافي جي استعمالن ۾ پڻ وڌيڪ محفوظ ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا برقي ۽ ريڊيو اخراج سمجهڻ يا تجزيو ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي.[48]

ڪمپيوٽر آرڪيٽيڪچر

[سنواريو]

ڪمپيوٽر آرڪيٽيڪچر انجنيئرنگ جو هڪ خاص شعبو آهي، جنهن جو مقصد رجسٽرن، حسابي منطق، بسن ۽ ڪمپيوٽر جي ٻين حصن کي ڪنهن خاص مقصد لاءِ بهترين ممڪن طريقي سان ترتيب ڏيڻ هوندو آهي. ڪمپيوٽر آرڪيٽيڪٽن ڪمپيوٽرن جي رفتار وڌائڻ، خرچ گهٽائڻ ۽ پروگرامنگ جي غلطين جي خلاف انهن جي مزاحمت بهتر ڪرڻ لاءِ گهڻي تحقيق ۽ ترقي ڪئي آهي. اڄڪلهه ڪمپيوٽر آرڪيٽيڪٽن جو هڪ وڌندڙ مقصد بيٽري سان هلندڙ ڪمپيوٽر نظامن، جهڙوڪ سمارٽ فونن، ۾ بجلي جي استعمال کي گهٽائڻ پڻ آهي.

ڊجيٽل سرڪٽن ۾ ڊزائن جا مسئلا

[سنواريو]

ڊجيٽل سرڪٽ اصل ۾ اينالاگ جزن مان ٺهندا آهن. ان ڪري ڊزائن اهڙي هجڻ گهرجي، جيڪا يقيني بڻائي ته انهن جزن جي اينالاگ خاصيتون سرڪٽ جي گهربل ڊجيٽل رويي تي غالب نه اچن. ڊجيٽل نظامن کي شور (Noise)، وقتي مارجن (Timing Margins)، ۽ غير ارادي انڊڪٽنس ۽ ڪئپيسيٽنس جهڙن اثرن جو مناسب انتظام ڪرڻو پوندو آهي.

ناقص ڊزائن سبب وقفي وقفي سان ظاهر ٿيندڙ مسئلا پيدا ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ گليچ، انتهائي مختصر دورانيي وارا نبض نما سگنل (Pulses)، جيڪي ڪجهه منطقي سرڪٽن کي ته متحرڪ ڪن ٿا پر ٻين کي نه، يا رنٽ پلس، جيڪي صحيح ٿريشولڊ وولٽيج تائين نه پهچندا آهن. ان کان علاوه، جڏهن ڪلاڪ سان هلندڙ ڊجيٽل نظام اينالاگ نظامن يا مختلف ڪلاڪ سگنلن سان هلندڙ نظامن سان ڳنڍيا وڃن ٿا، ته انهن ۾ ميٽاسٽيبلٽي پيدا ٿي سگهي ٿي. اها حالت تڏهن پيدا ٿيندي آهي، جڏهن ان پٽ ۾ تبديلي ڊجيٽل اِن پٽ ليچ جي سيٽ اپ ٽائيم جي گهرج جي ڀڃڪڙي ڪري. ڇاڪاڻ⁠تہ ڊجيٽل سرڪٽ اينالاگ جزن مان ٺهيل هوندا آهن، تنهنڪري اهي ساڳئي جڳهه ۽ توانائي استعمال ڪندڙ گهٽ درست اينالاگ سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ حساب نسبتاً آهستي ڪندا آهن. بهرحال، شور جي خلاف وڌيڪ مزاحمت هجڻ سبب ڊجيٽل سرڪٽ ساڳيا نتيجا بار بار وڌيڪ اعتماد سان پيدا ڪندا آهن.

خودڪار ڊزائن جا اوزار

[سنواريو]

وڏين منطقي مشينن جي ڊزائن ۾ ٿيندڙ وڏي حصي جي انجنيئرنگ محنت کي اليڪٽرانڪ ڊزائن آٽوميشن (EDA) جي استعمال سان خودڪار بڻايو ويو آهي. منطق جي سادي سچائي جدولن (Truth Tables) تي ٻڌل وضاحتن کي EDA سافٽ ويئر پاڻمرادو بهتر بڻائيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ لاجڪ گيٽن جا گهٽ تعداد وارا نظام يا ننڍيون لوڪ اپ ٽيبلون تيار ٿينديون آهن، جيڪي ساڳيا گهربل آئوٽ پٽ پيدا ڪن ٿيون. اهڙي قسم جي سافٽ ويئر جو سڀ کان مشهور مثال Espresso heuristic logic minimizer آهي. وڏن منطقي نظامن کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڪوائن–ميڪ ڪلسڪي الگورٿم يا ٻنائي فيصلا ساز خاڪو (Binary Decision Diagrams) استعمال ڪيا ويندا آهن. جينياتي الگورٿم ۽ اينيلنگ آپٽيمائيزيشن جي استعمال بابت پڻ اميد افزا تجربا ڪيا پيا وڃن. مهانگي انجنيئرنگ جي عملن کي خودڪار بڻائڻ لاءِ ڪجهه EDA اوزار اسٽيٽ ٽيبلن، جيڪي اسٽيٽ مشينن کي بيان ڪن ٿيون، مان پاڻمرادو سچائي جدول يا اسٽيٽ مشين جي ڪمبينيشنل لاجڪ لاءِ فنڪشن ٽيبل تيار ڪندا آهن. اسٽيٽ ٽيبل هڪ متني فائل هوندي آهي، جنهن ۾ هر حالت، ان ڏانهن منتقل ٿيڻ جون شرطون، ۽ انهن سان لاڳاپيل آئوٽ پٽ سگنل درج هوندا آهن. حقيقي منطقي نظام اڪثر ڪيترن ئي ننڍن ذيلي منصوبن (Sub-projects) جي صورت ۾ تيار ڪيا ويندا آهن، جيڪي بعد ۾ هڪ ٽول فلو (Tool Flow) ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيا ويندا آهن. ٽول فلو عام طور تي اسڪرپٽنگ ٻولي جي مدد سان ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي، جيڪا هڪ سادي ڪمپيوٽري ٻولي هوندي آهي ۽ ڊزائن سافٽ ويئر کي صحيح ترتيب سان هلائڻ جي قابل بڻائيندي آهي. وڏن منطقي نظامن، جهڙوڪ مائڪرو پروسيسرن، لاءِ ٽول فلو هزارين حڪمن تي مشتمل ٿي سگهي ٿو ۽ سوين انجنيئرن جي ڪم کي گڏ ڪري سگهي ٿو. اهڙن ٽول فلوز کي لکڻ ۽ انهن جي خرابين کي درست ڪرڻ، ڊجيٽل ڊزائن تيار ڪندڙ ڪمپنين ۾ هڪ باقاعده انجنيئرنگ خصوصيت آهي. ٽول فلو جو آخري نتيجو عام طور تي هڪ تفصيلي ڪمپيوٽر فائل يا فائلن جو مجموعو هوندو آهي، جنهن ۾ اهو بيان ٿيل هوندو آهي ته منطقي سرڪٽ کي عملي طور ڪيئن تيار ڪيو وڃي. گهڻو ڪري ان ۾ مربوط سرڪٽ يا پرنٽيڊ سرڪٽ بورڊ تي ٽرانزسٽرن ۽ تارن جي ترتيب بابت هدايتون شامل هونديون آهن. ٽول فلو جي مختلف حصن جي درستگي کي، سموليٽ ڪيل منطق جي آئوٽ پٽن کي متوقع ان پٽن سان ڀيٽي جانچيو ويندو آهي. جاچ جا اوزار ان پٽ ۽ آئوٽ پٽ تي مشتمل ڪمپيوٽر فائلون استعمال ڪري سموليشن جي نتيجن ۽ متوقع نتيجن جي وچ ۾ اختلاف ظاهر ڪندا آهن. جڏهن ان پٽ ڊيٽا کي صحيح سمجهيو وڃي، تڏهن به خود ڊزائن جي درستگي جي تصديق ضروري هوندي آهي. ڪجهه ٽول فلوز پهرين ڊزائن تيار ڪندا آهن، پوءِ ان کي اسڪين ڪري ٽول فلو سان مطابقت رکندڙ ان پٽ ڊيٽا پيدا ڪندا آهن. جيڪڏهن اسڪين ٿيل ڊيٽا اصل ان پٽ سان ملي وڃي، ته گهڻو امڪان هوندو آهي ته ٽول فلو ۾ ڪا غلطي شامل نه ٿي هجي. فعالي تصديق لاءِ استعمال ٿيندڙ ڊيٽا کي عام طور ٽيسٽ ويڪٽر چيو ويندو آهي. اهي فعالي ٽيسٽ ويڪٽر محفوظ ڪري ڪارخاني ۾ پڻ استعمال ڪري سگهجن ٿا ته جيئن نوان تيار ڪيل منطقي سرڪٽ صحيح ڪم ڪن ٿا يا نه. بهرحال، فعالي ٽيسٽ نمونا تياري دوران پيدا ٿيندڙ سڀني خرابين کي ظاهر نٿا ڪن. انهيءَ لاءِ پيداوار واري جاچ اڪثر خودڪار ٽيسٽ نمونو تياري (Automatic Test Pattern Generation) سافٽ ويئر ذريعي تيار ڪئي ويندي آهي. هي اوزار منطقي جوڙجڪ جو تجزيو ڪري ممڪن خرابين لاءِ مخصوص ٽيسٽ ويڪٽر پيدا ڪندا آهن. اهڙيءَ طرح خرابي جي ڪوريج (Fault Coverage) لڳ ڀڳ 100٪ تائين پهچي سگهي ٿي، بشرطيڪ ڊزائن کي صحيح نموني جاچ لائق بڻايو ويو هجي (اڳيون سيڪشن ڏسو). جڏهن ڊزائن تيار، تصديق ٿيل ۽ جاچ لائق بڻجي وڃي، تڏهن ان کي پيداوار لاءِ به مناسب بڻائڻ ضروري هوندو آهي. جديد مربوط سرڪٽن جون خاصيتون ان روشني جي طولِ موج کان به ننڍيون هونديون آهن، جيڪا فوٽو ريزسٽ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. انهيءَ ڪري پيداوار لاءِ ڊزائن (Design for Manufacturability) واري سافٽ ويئر ماسڪن ۾ مداخلتي نمونا (Interference Patterns) شامل ڪندو آهي ته جيئن کليل سرڪٽن کان بچي سگهجي ۽ ماسڪن جي تضاد (Contrast) ۾ بهتري اچي.

جاچ لائق ڊزائن

[سنواريو]

منطقي سرڪٽ جي جاچ ڪرڻ جا ڪيترائي سبب هوندا آهن. جڏهن سرڪٽ پهريون ڀيرو تيار ڪيو ويندو آهي، تڏهن اهو تصديق ڪرڻ ضروري هوندو آهي ته ڊزائن گهربل فعالي ۽ وقتي وضاحتن کي پورو ڪري ٿي يا نه. جڏهن هڪ صحيح ڊزائن ڪيل سرڪٽ جون گهڻيون ڪاپيون تيار ڪيون وڃن، تڏهن هر ڪاپي جي جاچ ڪرڻ ضروري هوندي آهي ته جيئن يقين ٿي سگهي ته پيداوار واري عمل دوران ڪا خرابي پيدا نه ٿي آهي.[49]

هڪ وڏي منطقي مشين (مثال طور، جنهن ۾ سئو کان وڌيڪ منطقي متغير هجن) ۾ ممڪن حالتن جو تعداد انتهائي وڏو هوندو آهي. ظاهر آهي ته اهڙي مشين جي هر حالت کي ڪارخاني ۾ جاچڻ عملي طور ناممڪن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جيڪڏهن هر حالت جي جاچ صرف هڪ مائڪرو سيڪنڊ وٺي، تڏهن به ممڪن حالتن جو تعداد ڪائنات جي شروعات کان وٺي گذريل مائڪرو سيڪنڊن کان به وڌيڪ هوندو.

انهيءَ ڪري وڏيون منطقي مشينون عام طور تي ننڍين منطقي مشينن جي مجموعي طور ڊزائن ڪيون وينديون آهن. وقت بچائڻ لاءِ انهن ننڍين ذيلي مشينن کي مستقل طور نصب ڪيل جاچ لاءِ ڊزائن (Design for Test) سرڪٽ ذريعي الڳ ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ انهن جي الڳ الڳ جاچ ڪئي ويندي آهي. هڪ عام جاچ واري طريقي ۾ ٽيسٽ موڊ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪو منطقي مشين جي ڪنهن حصي کي ٽيسٽ چڪر (Test Cycle) ۾ داخل ٿيڻ تي مجبور ڪندو آهي. هي ٽيسٽ چڪر عام طور تي مشين جي وڏن ۽ هڪ ٻئي کان آزاد حصن کي آزمائيندو آهي.

بارڊرِي اسڪين (Boundary Scan) هڪ مشهور جاچ وارو طريقو آهي، جنهن ۾ ٻاهرين جاچ واري سامان سان سيريل مواصلات ذريعي هڪ يا وڌيڪ شفٽ رجسٽرن، جن کي اسڪين چين (Scan Chain) چيو ويندو آهي، جي مدد سان رابطو ڪيو ويندو آهي. سيريل اسڪين ۾ ڊيٽا منتقل ڪرڻ لاءِ صرف هڪ يا ٻه تارون گهربل هونديون آهن، جنهن سان گهٽ استعمال ٿيندڙ جاچ واري منطق جي جسماني سائيز ۽ خرچ گهٽجي ويندو آهي.

جڏهن سمورا جاچ وارا ڊيٽا بٽ پنهنجي جڳهه تي پهچي وڃن ٿا، تڏهن ڊزائن کي ٻيهر عام موڊ (Normal Mode) ۾ آندو ويندو آهي ۽ هڪ يا وڌيڪ ڪلاڪ نبضون (Clock Pulses) لاڳو ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ممڪن خرابين، جهڙوڪ هميشه گهٽ (Stuck-at-Low) يا هميشه وڌيڪ (Stuck-at-High)، جي جاچ ڪري نتيجا اسڪين شفٽ رجسٽرن جي فلپ فلاپن يا ليچن ۾ محفوظ ڪيا وڃن. آخر ۾ جاچ جا نتيجا بلاڪ جي حد تائين شفٽ ڪري ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن ۽ انهن جو مقابلو اڳواٽ متوقع صحيح مشين جي نتيجن سان ڪيو ويندو آهي.

بورڊ جي جاچ واري ماحول ۾ سيريل کان متوازي (Serial-to-Parallel) جاچ کي JTAG معيار جي صورت ۾ معياري بڻايو ويو آهي.

سمجھوتو (Trade-offs)

[سنواريو]

خرچ

[سنواريو]

ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ ڊجيٽل نظام ۾ ڪيترائي لاجڪ گيٽ استعمال ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري ڪمپيوٽر ٺاهڻ جو مجموعي خرچ لاجڪ گيٽ جي قيمت سان ويجهي لاڳاپيل هوندو آهي. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ابتدائي ڊجيٽل منطقي نظام ٽيليفون رليز مان ٺاهيا ويندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي نسبتاً سستا ۽ ڀروسي جوڳا هوندا هئا.

پهريان مربوط سرڪٽ وزن گهٽائڻ ۽ اپولو گائيڊنس ڪمپيوٽر کي خلائي جهاز جي جڙت واري رهنمائي نظام (Inertial Guidance System) کي ڪنٽرول ڪرڻ جي قابل بڻائڻ لاءِ تيار ڪيا ويا. شروعاتي مربوط سرڪٽ لاجڪ گيٽن جي قيمت لڳ ڀڳ 50 آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا 2021 جي حساب سان اڄ جي لڳ ڀڳ $غلطي: {{Inflation}} استعمال ڪندي |index=US (پيراميٽر 1) سڃاتل اشاريو نه آهي. جي برابر آهي. وڏي پيماني تي تيار ڪيل مربوط سرڪٽن جا گيٽ بعد ۾ ڊجيٽل منطق ٺاهڻ جو سڀ کان گهٽ خرچ وارو طريقو بڻجي ويا.

مربوط سرڪٽن جي عام ٿيڻ سان استعمال ٿيندڙ چپن جو ڪل تعداد گهٽائڻ خرچ گهٽائڻ جو هڪ ٻيو اهم طريقو بڻجي ويو. ڊزائنر جو مقصد صرف سڀ کان سادو سرڪٽ تيار ڪرڻ نه هوندو آهي، پر جزن جو تعداد به گهٽ رکڻ هوندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن ان مقصد لاءِ بنيادي ڊجيٽل منطق وڌيڪ پيچيده بڻجي ويندي آهي، پر ان جي باوجود جزن، بورڊ جي سائيز ۽ ڪڏهن ڪڏهن بجلي جي استعمال ۾ به گهٽتائي اچي ويندي آهي.

منطقي خاندان

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو منطقي خاندان

ڊجيٽل ڊزائن جي شروعات رلي لاجڪ سان ٿي، جيڪا نسبتاً سست هئي. ڪڏهن ڪڏهن ان ۾ ميڪانيڪي خرابيون پڻ پيدا ٿينديون هيون. عام طور تي ان جو فين آئوٽ لڳ ڀڳ 10 هوندو هو، جيڪو ڪوائلن جي مزاحمت ۽ وڌيڪ وولٽيج سبب رابطن تي پيدا ٿيندڙ چڻنگن (Arcing) جي ڪري محدود هوندو هو.

بعد ۾ ويڪيوم ٽيوب استعمال ٿيڻ لڳيون. اهي تمام تيز هيون، پر گهڻي گرمي پيدا ڪنديون هيون ۽ مڪمل طور ڀروسي جوڳيون نه هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا فلامينٽ سڙي ويندا هئا. انهن جو عام فين آئوٽ 5 کان 7 جي وچ ۾ هوندو هو، جيڪو ٽيوبن مان گذرندڙ رو سبب پيدا ٿيندڙ گرمي سان محدود هوندو هو. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪمپيوٽرن لاءِ خاص ويڪيوم ٽيوبون تيار ڪيون ويون، جن جي فلامينٽن ۾ سليڪان جهڙا اُڏامندڙ عنصر شامل نه هوندا هئا. اهي ٽيوبون لکين ڪلاڪن تائين ڪم ڪري سگهنديون هيون.

پهريون سيميڪنڊڪٽر منطقي خاندان رزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ (RTL) هو. اهو ويڪيوم ٽيوبن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ هزار ڀيرا وڌيڪ ڀروسي جوڳو هو، گهٽ گرمي پيدا ڪندو هو ۽ گهٽ بجلي استعمال ڪندو هو، پر ان جو فين آئوٽ صرف 3 هوندو هو. ڊائيوڊ–ٽرانزسٽر لاجڪ (DTL) فين آئوٽ کي لڳ ڀڳ 7 تائين وڌايو ۽ بجلي جو استعمال پڻ گهٽايو. ڪجهه DTL ڊزائنن ۾ فين آئوٽ وڌائڻ لاءِ NPN ۽ PNP ٽرانزسٽرن جي بدلجندڙ تہن سان ٻه بجلي فراهم ڪندڙ ذريعا استعمال ڪيا ويندا هئا.

ٽرانزسٽر–ٽرانزسٽر لاجڪ (TTL) انهن سڀني جي ڀيٽ ۾ هڪ وڏي بهتري هئي. شروعاتي ڊوائيسن ۾ فين آئوٽ 10 تائين پهتو، جڏهن ته بعد وارن قسمن ۾ اهو اعتماد سان 20 تائين پهچي ويو. TTL پڻ تيز رفتار هئي، ۽ ان جي ڪجهه قسمن ۾ سوئچنگ جو وقت صرف 20 نانو سيڪنڊ تائين گهٽجي ويو. TTL اڄ به ڪجهه ڊزائنن ۾ استعمال ڪئي وڃي ٿي.

ايميٽر ڪپلڊ لاجڪ (ECL) تمام تيز رفتار آهي، پر اها تمام گهڻي بجلي استعمال ڪندي آهي. انهيءَ سبب ان کي اعليٰ ڪارڪردگي وارن ڪمپيوٽرن، جهڙوڪ Illiac IV، ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو، جيڪي ڪيترن ئي وچولي درجي جي مربوط جزن تي مشتمل هئا.

اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڊجيٽل مربوط سرڪٽ سي موس منطق (CMOS) تي ٻڌل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تيز رفتار، وڌيڪ سرڪٽ ڪثافت ۽ هر گيٽ تي گهٽ بجلي جي استعمال جون خاصيتون رکي ٿي. انهيءَ ڪري ان کي وڏن ۽ تيز رفتار ڪمپيوٽرن، جهڙوڪ آء بي ايم نظام z، ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.

تازيون اڳڀرائيون

[سنواريو]

2009ع ۾ محققن اهو دريافت ڪيو ته ميمريسٽر بولين حالت کي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا ۽ روايتي CMOS سيميڪنڊڪٽر عملن کي استعمال ڪندي تمام گهٽ جڳهه ۽ توانائي سان مڪمل منطقي خاندان (لاجڪ فيملي) مهيا ڪري سگهن ٿا.[50]

سپر ڪنڊڪٽيوٽي جي دريافت تيز واحد فِلڪس ڪوانٽم (ريپڊ سنگل فلڪس ڪوانٽم؛ RSFQ) سرڪٽ ٽيڪنالاجي جي ترقي کي ممڪن بڻايو، جيڪا ٽرانزسٽرن جي بدران جوزفسن جنڪشن استعمال ڪري ٿي. تازو سالن ۾ اهڙن مڪمل بصري ڪمپيوٽنگ (آپٽيڪل ڪمپيوٽنگ) نظامن جي تعمير جون پڻ ڪوششون جاري آهن، جيڪي غير لڪيري بصريات (مان لينيئر آپٽڪس) جي عنصرن جي مدد سان ڊجيٽل معلومات جي پروسيسنگ ڪري سگهن.

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ Null, Linda; Lobur, Julia (2006). The essentials of computer organization and architecture. Jones & Bartlett Publishers. ص. 121. ISBN 978-0-7637-3769-6. We can build logic diagrams (which in turn lead to digital circuits) for any Boolean expression...
  2. ↑ Peirce, C. S., "Letter, Peirce to A. Marquand", dated 1886, Writings of Charles S. Peirce, v. 5, 1993, pp. 541–3. Google Preview. See Burks, Arthur W., "Review: Charles S. Peirce, The new elements of mathematics", Bulletin of the American Mathematical Society v. 84, n. 5 (1978), pp. 913–18, see 917. PDF Eprint.
  3. ↑ In 1946, ENIAC required an estimated 174 kW. By comparison, a modern laptop computer may use around 30 W; nearly six thousand times less. "Approximate Desktop & Notebook Power Usage". University of Pennsylvania. اصل نسخو مان 3 جُونِ 2009 تي محفوظ ڪيل. 20 جُونِ 2009 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ Kennedy, Noah (2018). The Industrialization of Intelligence: Mind and Machine in the Modern Age (انگريزي ۾). London New York: Routledge, Taylor & Francis Group. ص. 87–89. ISBN 978-0-8153-4954-9.
  5. ↑ Chow, Rony (2021-06-05). "Claude Shannon: The Father of Information Theory". History of Data Science (آمريڪي انگريزي ۾). 2024-11-05 تي حاصل ڪيل.
  6. ↑ "A Computer Pioneer Rediscovered, 50 Years On". The New York Times. April 20, 1994.
  7. ↑ Lee, Thomas H. (2003). The Design of CMOS Radio-Frequency Integrated Circuits (PDF). Cambridge University Press. ISBN 9781139643771. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 2022-10-09 تي محفوظ ڪيل.
  8. ↑ Puers, Robert; Baldi, Livio; Voorde, Marcel Van de; Nooten, Sebastiaan E. van (2017). Nanoelectronics: Materials, Devices, Applications, 2 Volumes. John Wiley & Sons. ص. 14. ISBN 9783527340538.
  9. ↑ Lavington, Simon (1998), A History of Manchester Computers (2 ڇاپو), Swindon: The British Computer Society, ص. 34–35
  10. ↑ سانچو:Cite patent
  11. ↑ Frosch, C. J.; Derick, L (1957). "Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon" (en ۾). Journal of the Electrochemical Society 104 (9): 547. doi:10.1149/1.2428650. https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650.
  12. ↑ Moskowitz, Sanford L. (2016). Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century. John Wiley & Sons. ص. 168. ISBN 978-0-470-50892-3.
  13. ↑ Christophe Lécuyer; David C. Brook; Jay Last (2010). Makers of the Microchip: A Documentary History of Fairchild Semiconductor. MIT Press. ص. 62–63. ISBN 978-0-262-01424-3.
  14. ↑ Claeys, Cor L. (2003). ULSI Process Integration III: Proceedings of the International Symposium. The Electrochemical Society. ص. 27–30. ISBN 978-1-56677-376-8.
  15. ↑ Lojek, Bo (2007). History of Semiconductor Engineering. Springer Science & Business Media. ص. 120. ISBN 9783540342588.
  16. ↑ سانچو:Patent
  17. ↑ سانچو:Patent
  18. ↑ Ligenza, J. R.; Spitzer, W. G. (1960-07-01). "The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen". Journal of Physics and Chemistry of Solids 14: 131–136. doi:10.1016/0022-3697(60)90219-5. ISSN 0022-3697. Bibcode: 1960JPCS...14..131L. https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0022369760902195.
  19. ↑ Deal, Bruce E. (1998). "Highlights Of Silicon Thermal Oxidation Technology". Silicon materials science and technology. The Electrochemical Society. ص. 183. ISBN 978-1566771931.
  20. ↑ Lojek, Bo (2007). History of Semiconductor Engineering. Springer Science & Business Media. ص. 322. ISBN 978-3540342588.
  21. ↑ Bassett, Ross Knox (2007). To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology. Johns Hopkins University Press. ص. 22–23. ISBN 978-0-8018-8639-3.
  22. ↑ Atalla, M.; Kahng, D. (1960). "Silicon-silicon dioxide field induced surface devices". IRE-AIEE Solid State Device Research Conference.
  23. ↑ "1960 – Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated". The Silicon Engine (Computer History Museum). https://www.computerhistory.org/siliconengine/metal-oxide-semiconductor-mos-transistor-demonstrated/. Retrieved 2023-01-16.
  24. ↑ KAHNG, D. (1961). "Silicon-Silicon Dioxide Surface Device". Technical Memorandum of Bell Laboratories: 583–596. doi:10.1142/9789814503464_0076. ISBN 978-981-02-0209-5. https://doi.org/10.1142/9789814503464_0076.
  25. ↑ Lojek, Bo (2007). History of Semiconductor Engineering. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag Berlin Heidelberg. ص. 321. ISBN 978-3-540-34258-8.
  26. ↑ "The Chip that Jack Built". Texas Instruments. 2008. 29 May 2008 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ Motoyoshi, M. (2009). "Through-Silicon Via (TSV)". Proceedings of the IEEE 97 (1): 43–48. doi:10.1109/JPROC.2008.2007462. ISSN 0018-9219.
  28. ↑ "Tortoise of Transistors Wins the Race - CHM Revolution". Computer History Museum. 22 July 2019 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ "Transistors Keep Moore's Law Alive". EETimes. 12 December 2018. 18 July 2019 تي حاصل ڪيل.
  30. 1 2 "Applying MOSFETs to Today's Power-Switching Designs". Electronic Design. 23 May 2016. 10 August 2019 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ B. SOMANATHAN NAIR (2002). Digital electronics and logic design. PHI Learning Pvt. Ltd. ص. 289. ISBN 9788120319561. Digital signals are fixed-width pulses, which occupy only one of two levels of amplitude.
  32. ↑ Joseph Migga Kizza (2005). Computer Network Security. Springer Science & Business Media. ISBN 9780387204734.
  33. ↑ 2000 Solved Problems in Digital Electronics. Tata McGraw-Hill Education. 2005. ص. 151. ISBN 978-0-07-058831-8.
  34. ↑ Chan, Yi-Jen (1992). Studies of InAIAs/InGaAs and GaInP/GaAs heterostructure FET's for high speed applications. University of Michigan. ص. 1. The Si MOSFET has revolutionized the electronics industry and as a result impacts our daily lives in almost every conceivable way.
  35. ↑ Grant, Duncan Andrew; Gowar, John (1989). Power MOSFETS: theory and applications. Wiley. ص. 1. ISBN 9780471828679. The metal–oxide–semiconductor field-effect transistor (MOSFET) is the most commonly used active device in the very large-scale integration of digital integrated circuits (VLSI). During the 1970s these components revolutionized electronic signal processing, control systems and computers.
  36. ↑ "Who Invented the Transistor?". Computer History Museum. 4 December 2013. 20 July 2019 تي حاصل ڪيل.
  37. ↑ Golio, Mike; Golio, Janet (2018). RF and Microwave Passive and Active Technologies. CRC Press. ص. 18–2. ISBN 9781420006728.
  38. ↑ Hittinger, William C. (1973). "Metal-Oxide-Semiconductor Technology". Scientific American 229 (2): 48–59. doi:10.1038/scientificamerican0873-48. ISSN 0036-8733. Bibcode: 1973SciAm.229b..48H.
  39. ↑ Peter Clarke (14 October 2005). "Intel enters billion-transistor processor era". EE Times.
  40. ↑ "13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History". Computer History Museum. April 2, 2018. 12 October 2020 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ Golio, Mike; Golio, Janet (2018). RF and Microwave Passive and Active Technologies. CRC Press. ص. ix, I-1, 18–2. ISBN 9781420006728.
  42. ↑ Rappaport, T. S. (November 1991). "The wireless revolution". IEEE Communications Magazine 29 (11): 52–71. doi:10.1109/35.109666. Bibcode: 1991IComM..29k..52R.
  43. ↑ "The wireless revolution". The Economist. January 21, 1999. 12 September 2019 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ پال هورووٽز ۽ Winfield Hill, The Art of Electronics 2nd Ed. Cambridge University Press, Cambridge, 1989 ISBN 0-521-37095-7 page 471
  45. ↑ Maini. A.K. (2007). Digital Electronics Principles, Devices and Applications. Chichester, England: John Wiley & Sons Ltd.
  46. ↑ Pentagon symposium: Commercially Available General Purpose Electronic Digital Computers of Moderate Price, Washington, D.C., 14 MAY 1952
  47. ↑ "ASODA sync/async DLX Core". OpenCores.org. September 5, 2014 تي حاصل ڪيل.
  48. 1 2 Clarke, Peter. "ARM Offers First Clockless Processor Core". eetimes.com. UBM Tech (Universal Business Media). 5 September 2014 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ Brown S & Vranesic Z. (2009). Fundamentals of Digital Logic with VHDL Design. 3rd ed. New York, N.Y.: Mc Graw Hill.
  50. ↑ Lehtonen, Eero; Laiho, Mika (2009). Stateful implication logic with memristors. 2009 IEEE/ACM International Symposium on Nanoscale Architectures. ص. 33–36. doi:10.1109/NANOARCH.2009.5226356. ISBN 978-1-4244-4957-6.
  1. ↑ متبادل طور، ڪيترن ئي جزن جا آئوٽ پٽ ٽي-اسٽيٽ بفرن ذريعي هڪ ئي بس سان ڳنڍيا ويندا آهن، جيڪي هڪ کانسواءِ باقي سڀني ڊوائيسن جا آئوٽ پٽ بند ڪري سگهن ٿا.
  2. ↑ شروعاتي غير هم وقتي ڊجيٽل ڪمپيوٽرن مان هڪ مثال Jaincomp-B1 هو، جيڪو 1951ع ۾ Jacobs Instrument Company طرفان تيار ڪيو ويو.[46]

وڌيڪ مطالعي لاءِ

[سنواريو]
  • Douglas Lewin, Logical Design of Switching Circuits, Nelson, 1974.
  • R. H. Katz, Contemporary Logic Design, The Benjamin/Cummings Publishing Company, 1994.
  • P. K. Lala, Practical Digital Logic Design and Testing, Prentice Hall, 1996.
  • Y. K. Chan and S. Y. Lim, Progress In Electromagnetics Research B, جلد 1، صفحا 269–290، 2008، "Synthetic Aperture Radar (SAR) Signal Generation"، Faculty of Engineering & Technology، Multimedia University، Jalan Ayer Keroh Lama، Bukit Beruang، Melaka 75450، Malaysia.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Digital systems سانچو:Electronic components

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=ڊجيٽل_اليڪٽرانڪس&oldid=390243" تان ورتل