چاڪ

{short description|نرم ڪاربونيٽ پٿر}}

چاڪ (Chalk)

رسوبي (Sedimentary) پٿر
بيچي هيڊ ڏکڻ انگلينڊ جي وسيع چاڪ جي بناوت جو هڪ حصو آهي.
ترڪيب
ڪيلسائٽ (ڪيلشيم ڪاربونيٽ)

چاڪ (Chalk) هڪ نرم، اڇو، سوراخدار، رسوبي پٿر آهي. هي چوني جي پٿر جي هڪ شڪل آهي جيڪا معدني ڪيلسائٽ مان ٺهيل هوندي آهي. هي اصل ۾ سمنڊ جي اندر خوردبيني جاندارن، خاص طور تي پلانڪٽن جي سخت حصن جي جمع ٿيڻ سان ٺهيو هو. چاڪ سڄي مغربي يورپ ۾ عام آهي، جتي ان جا ذخيرا فرانس جي ڪجهه حصن جي هيٺان موجود آهن، ۽ ڊوور جي ٽڪرين وانگر ساحلي علائقن تي ان جون اڀيون لڪون اڪثر نظر اينديون آهن. چاڪ کي صنعتي استعمال لاءِ کاڻين مان ڪڍيو ويندو آهي، جهڙوڪ ان ٻجهل چونو (Quicklime)، سرون ۽ بلڊرز پٽي ٺاهڻ لاءِ. ان کان علاوه زراعت ۾ تيزابيت واري زمين جي pH وڌائڻ لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. هي "بليڪ بورڊ چاڪ" طور لکڻ ۽ چٽسالي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جيتوڻيڪ اڄڪلهه اهي ٻين معدنيات يا جپسم مان به ٺاهيا وڃن ٿا.== وضاحت ==

"نتزانا چاڪ ڪيروز" جيڪي اسرائيل ۾ موجود آهن، اهي ميسوزوڪ دور جي چاڪ جا ذخيرا آهن.

چاڪ چوني جي پٿر جو هڪ سنهي بناوت وارو قسم آهي جيڪو پنهنجي هلڪي رنگ، نرمي ۽ وڌيڪ سوراخدار هجڻ ڪري سڃاتو وڃي ٿو. هي گهڻو ڪري پلانڪٽن (جهڙوڪ foraminifera يا coccolithophores) جي ڪيلسائٽ خولن يا ڍانچي جي ننڍڙن ٽڪرن مان ٺهيل هوندو آهي.

چاڪ عام طور تي لڳ ڀڳ خالص ڪيلسائٽ (CaCO₃) هوندو آهي، جنهن ۾ صرف 2% کان 4% ٻيون معدنيات شامل هونديون آهن. چاڪ ظاهري طور تي جپسم ۽ ڊائٽومائيٽ سان مشابهت رکي ٿو، پر ان کي ان جي سختي، فوسل مواد، ۽ تيزاب سان عمل (رئڪشن) ذريعي سڃاڻي سگهجي ٿو (تيزاب سان ملڻ تي هي گڦ پيدا ڪندو آهي).

بناوت

مغربي يورپ ۾، چاڪ ڪريٽيسيئس (Cretaceous) دور جي آخر ۾ (100 کان 61 ملين سال اڳ) ٺهيو هو. هي سمنڊ جي 100 کان 600 ميٽر جي گهرائيءَ ۾ جمع ٿيو هو. ان وقت موسم خشڪ هئي جنهن ڪري ويجهي پٿرن جي کاڌ (Erosion) گهٽ ٿي، جنهن ڪري چاڪ تمام گهڻو خالص حالت ۾ ملي ٿو.

فيلنٽ (Flint) پٿر جا تهه اڪثر چاڪ جي اندر مليا آهن. هي شايد خوردبيني سامونڊي جاندارن مان نڪتل سليڪا مان ٺهن ٿا.

جيوگرافيائي ورڇ

چاڪ ڪريٽيسيئس دور جي سمنڊ جي تهن ۾ ايترو عام آهي جو ان دور جو نالو ئي لاطيني لفظ creta (چاڪ) تان رکيو ويو آهي. انگلينڊ جون مشهور اڇيون ٽڪريون (White Cliffs of Dover) چاڪ مان ٺهيل آهن. ان کان علاوه فرانس جي شيمپين (Champagne) علائقي جي هيٺان به چاڪ جا وڏا ذخيرا آهن، جتي شراب رکڻ لاءِ هٿرادو غارون ٺاهيون ويون آهن. چاڪ جا ذخيرا اتر آمريڪا، مصر ۽ مغربي آسٽريليا ۾ پڻ مليا آهن.

کوٽائي (Mining)

چاڪ کي زمين جي مٿان ۽ زير زمين کاڻين ذريعي ڪڍيو ويندو آهي. صنعتي انقلاب دوران سيمينٽ ۽ سرن جي وڌندڙ گهرج سبب چاڪ جي کوٽائيءَ ۾ تمام گهڻو اضافو ٿيو هو.

استعمال

مختلف رنگن جا چاڪ

گهڻا ماڻهو چاڪ کي اسڪول ۾ بليڪ بورڊ تي لکڻ واري ڪاٺيءَ طور سڃاڻندا آهن. اڄڪلهه بليڪ بورڊ وارا چاڪ جپسم مان به تيار ڪيا وڃن ٿا. "ڊسٽ ليس" (ڌوڙ کان پاڪ) چاڪ ڪاربونيٽ مان ٺاهيا ويندا آهن جيڪي وڏا ذڙا پيدا ڪن ٿا جيڪي هوا ۾ نٿا اڏرن.

• ورزش: جمناسٽڪ ۽ جبلن تي چڙهندڙ ماڻهو هٿن جي گرفت مضبوط ڪرڻ لاءِ ميگنيشيم ڪاربونيٽ چاڪ استعمال ڪندا آهن ته جيئن پگهر جذب ٿي سگهي.
• زراعت: چاڪ کي تيزابيتي زمين جي pH کي برابر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.
• صفائي: ٽوٿ پيسٽ ۾ چاڪ جي معمولي مقدار شامل ڪئي ويندي آهي جيڪا ڏندن جي صفائيءَ ۾ مدد ڪري ٿي.
• درزڪو ڪم: درزي ڪپڙي تي نشان لڳائڻ لاءِ "فرينچ چاڪ" استعمال ڪندا آهن، جيڪو اصل ۾ ٽالڪ (Talc) مان ٺهيل هوندو آهي.

لٽلنگٽن وائٽ هارس، جيڪو جبل جي سطح تان گاهه هٽائي چاڪ کي ظاهر ڪري ٺاهيو ويو آهي.

انگلينڊ ۾ چاڪ جي جبلن تي وڏا نقش نگار (Hill figures) ٺاهيا ويا آهن. گاهه کي هٽائي هيٺيان اڇو چاڪ ظاهر ڪيو ويندو آهي، جنهن سان خوبصورت تصويرون ٺهنديون آهن، جهڙوڪ "لٽلنگٽن وائٽ هارس".