ڀريا تعلقو

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
Jump to navigation ڳولا ڏانهن هلو
ڀريا روڊ
ڀريا
تعلقو
تعلقه ڀريا روڊ
ڀريا روڊ is located in سنڌ
ڀريا روڊ
ڀريا روڊ
سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام
ڀريا روڊ is located in Pakistan
ڀريا روڊ
ڀريا روڊ
ڀريا روڊ (Pakistan)
متناسقات: 26°54′N 68°11′E / 26.900°N 68.183°E / 26.900; 68.183مڪانيت: 26°54′N 68°11′E / 26.900°N 68.183°E / 26.900; 68.183
ملڪپاڪستان پاڪستان
صوبوسنڌ
ضلعونوشھروفيروز ضلعو
ٽائيم زونپاڪستان جو معياري وقت (UTC+5)

ڀريا تعلقو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي نوشهرو فيروز جو هڪ تعلقو آهي.

بَھراوَر کان ڀِريا تائين تاريخ جو سفر[سنواريو]

جيئن تاريخ جي وَروَڪڙ پيچرن تان لنگھندي سنڌ جا ڪيترائي آباد شھر، ڳوٺ ۽ وستيون واھڻ ميسارجي چُڪا آھن، تيئن وري ڪيترن ئي شھرن ۽ وستين واھڻن جا نالا مٽجي ويا آھن ـ انگريز آفيسر ايڊوَرڊ ٿارنٽن Edward Thornton جو 1844 ۾ لنڊن ۾ ڇپيل ٻن جِلدن وارو گزيٽيئر A Gazetteer of the Countries Adjacent to India on the North-West (Sinde, Afghanistan, Beloochistan, The Punjab and the neighbouring States) پڙھڻ سان ڄاڻ ٿئي ٿي ته انھيءَ ۾ ڄاڻايل سنڌ جا ڪيترائي قديم شھر ۽ آباديون اڄ پنھنجو وجود وڃائي چُڪيون آھن ۽ ڪيترن ئي شھرن جا نالا به مٽجي چُڪا آھن ـ انھيءَ حقيقت جو اظھار انگريزن جي وفادار مُنشي خان بھادر خُداداد خان به عيسوي سال 1900 ۾ لکيل ڪتاب ”لُبِ تاريخِ سنڌ“ ۾ به ڪيو آھي ـ مثال طور سندس چوڻ آھي ته صدين جي تاريخي سفر ۾ شھرن جا نالا تبديل ٿيڻ جي عمل جو وڏو ثبوت سيوھڻ شھر آھي، جيڪو شِيو آستان، سيستان ۽ سيوستان مان ڦرندو گھرندو سيوھڻ جي شڪل اختيار ڪري ويو آھي.

نالي مٽجڻ وارو ساڳيو حال ڀريا سِٽيءَ سان به ٿيو آھي پر شُڪر آھي ته انھيءَ تاريخي وسنديءَ جو وجود اڄ به قائم آھي. سنڌ جي ساھتي پرڳڻي ۾ نوشھري فيروز ضلعي جو شھر ڀِريا، جنھن جو تاريخن ۾ ذڪر ته گھٽ ٿيو آھي، پر سندس وڏي تاريخي اھميت رھي آھي ـ ڀِريا جي تاريخ جا پيرا کڻڻ جي ڪوشش ۾ معلوم ٿئي ٿو ته ماضيءَ ۾ ڀِريا جي جاگرافيائي بيھڪ ۾ تبديليون اچڻ سان گڏ انھيءَ جي نالي ۾ به مَٽ سَٽ ٿي آھي ـ جڏھن ڀِريا جو ذڪر ڪجي ٿو ته ممڪن آھي ته ڪجھ پڙھندڙن جي ذھن ۾ ڀِريا روڊ جو نالو اچڻ سبب مونجھارو ٿئي ـ اصل ۾ ڀريا شھر ۽ ڀريا روڊ ٻه الڳ وسنديون آھن ـ ڀِريا روڊ جو اصل نالو ”ماڇڪي“ ڳوٺ ھو، جنھن تي ڀريا روڊ جو نالو تڏھن پيو جڏھن انگريزن 19 ھين صديءَ ۾ ريلوي لائين وڇائي ۽ ھتي ريلوي اسٽيشن ٺھي جتي ڪراچي يا ٻين ھنڌن تان ايندڙ مسافر لھندا ھئا ۽ ڇھه ميل (10 ڪلوميٽر) اولھه ۾ ڀريا سٽيءَ ۽ ٻين وسندين ڏانھن ويندا ھئا ـ ڀيرومل مھرچند آڏواڻي ورھاڱي کان اڳ ڇپيل پنھنجي ڪتاب ”سنڌ جي ھندن جي تاريخ“ (نئون ڇاپو روشني پبليڪيشن 2006) ۾ لکي ٿو ته پڊعيدن وارو ريل جو رستو (جيڪو ڀريا روڊ کان لنگھي ٿو) 1896 ۾ کُليو ـ سندس چوڻ موجب انھيءَ کان اڳ ڀرين (ڀريا) ۽ ٺاروشاھه جا شاگرد درياھه پار ڪري ڦُلجي اسٽيشن تائين ڪھي ويندا ھئا ۽ اُتان آگ گاڏيءَ (ٻاڦ تي ھلندڙ گاڏي) ۾ چڙھي ڪوٽڙيءَ تائين ويندا ھئا، جتان وري ڪوٽڙي ۽ گِدوءَ وچ ۾ ھلندڙ پاڻيءَ واري جھاز ۾ درياھه پار ڪري گِدوءَ کان گھوڙي گاڏين ذريعي حيدرآباد پھچندا ھئا ڇو ته ساھتيءَ وارن پنھنجا اسڪول پوءِ کوليا.

اسان جا وڏڙا ٻڌائيندا ھئا ته ڀريا روڊ اسٽيشن کُلڻ کانپوءِ ڀريا شھر ۾ ريلوي بُڪنگ ايجنسي قائم ٿي جتان ھندستان جي ڪنھن به علائقي ڏانھن اچڻ وڃڻ جي ٽڪيٽ ملي سگھندي ھئي ۽ مسافرن کي ڀريا روڊ پھچائڻ ۽ کڻي اچڻ لاءِ ٻاڦ تي ھلندڙ لاري ھلائي ويندي ھئي. ان لاريءَ جي پٺيان انجڻ ۽ ٻاڦ ٺاھڻ واري مشينري لڳل ھوندي ھئي. بُڪنگ ايجنسيءَ جي ڪري ڀريا شھر جي مُکيه چونڪ تي نالو ئي ”ايجنسي“ پئجي ويو جيڪو اڄ تائين سڏبو پيو اچي

ريلوي اسٽيشن ھجڻ ڪري ڀريا روڊ واپاري مرڪز ٿي ويو ۽ سندس آبادي به وڌندي وئي. ھاڻ ٿي سگھي ٿو ته آھي ته ڀريا روڊ جي آبادي پنجاھ ھزارن کان به ٽپي وئي ھجي. باقي ٻي ترقيءَ جو ھتي ڪو به تصور ڪونھي.

ڀِريا (سِٽي) نالي جي اصل وسندي، جيئن مٿي ذڪر ٿيو آھي، ڀِريا روڊ جي اولھه ۾ قومي شاھراھه تي آھي، جنھن جي ڏکڻ ۾ 10 ڪلوميٽر پري نوشھري فيروز جو تاريخي شھر، 10 ڪلوميٽر اولھه ۾ ٻيو تاريخي شھر ٺاروشاھه ۽ 22 ڪلوميٽر اُتر ۾ ٽيون تاريخي شھر ڪنڊيارو آھي ـ ٻنھي ڀِريائن جي وچ ۾ وڏو وارياسو پَٽُ آھي، جنھن جي اولھ ۾ روھڙي ڪئنال وھي ٿو جيڪو 1932 ۾ تعمير ٿيل سکر بئراج مان نڪري ٿو ـ روھڙي ڪئنال ڀريا سٽيءَ کان اڌ ميل اوڀر ۾ آھي جنھن جي پُل ٽپڻ سان ڪجھه پنڌ تي دريا خان جلباڻي ڳوٺ آباد آھي ـ دريا خان جلباڻي ڳوٺ ۽ ڀريا روڊ وچ ۾ وارياسي پَٽ لاءِ تاريخي آثارن آڌار چيو وڃي ٿو ته ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياھه اتان وھندو ھو ـ نوشھرو فيروز، جنھن کي 1990 ۾ ضلعي جو درجو مليو، اڳي حيدرآباد ۽ پوءِ نوابشاھه جو حصو ھو، جنھن لاءِ سنڌ جي ھڪ وڏي محقق محمد حسن پنھور 1964 ۾ ڇپيل سندس ڪتاب Ground Water in Hyderabad and Khairpur ۾ انگريز ماھر ھينري ڪزنس Henry Cousens جي ڪتاب Antiquities of Sindh جو حوالو ڏيندي لکيو آھي ته سنڌوءَ جي وھڪري ۾ تبديليون نوابشاھه ضلعي اندر گھڻيون ٿيون ۽ سڪندر اعظم جي زماني کان وٺي سنڌو درياھه پنھنجو وھڪرو مٽائيندو 18 ميل اولھه ۾ ھليو ويو آھي ـ اڳي سنڌو لُھاڻي ڍوري مان لنگھندو ھو جيڪو نوشھري فيروز تعلقي ۾ ھو ـ پنھور صاحب لکي ٿو ته جڏھن ستين عيسوي صديءَ (641 عيسويءَ ۾ _ بن قاسم جي حملي کان ستر ورھيه اڳ) ۾ چيني سياح يان چانگ Yuan Chwang سنڌ ۾ آيو ھو ته ان وقت ھتي چچ جي بادشاھت ھئي ۽ سنڌو ندي ڪنڊياري تعلقي ۾ اُترئين پاسي 17 ميل پري وھندي ھئي جتان ديھات نالي ھنڌ وٽان چچ ندي ٽِپي بغاوت کي چيڀاٽڻ آيو ھو ـ ھُو وڌيڪ لکي ٿو ته اٺين عيسوي صديءَ ۾ به سنڌو ندي لُھاڻي ڍوري مان لنگھندي ھئي جيڪو نوشھري فيروز کان ٻه ٽي ميل اوڀر ۾ لنگھندو ھو ۽ ذري گھٽ نائين صديءَ ۾ به سنڌوءَ جو وھڪرو لُھاڻي ڍوري وٽان ھو ـ انگريز ليکڪ ايڇ ٽِي لئمبرڪ به پنھنجي ڪتاب ”ھسٽري آف سنڌ _ اَ جنرل انٽروڊڪشن“ (جِلد پھريون _ سنڌي ادبي بورڊ 1964) ۾ لکي ٿو ته چچ بادشاھه ديھات ڳوٺ وٽان مھراڻ ندي ٽپيو ھو جيڪو ڪنڊياري تعلقي جي سرحد تي ھو، جتي موجوده سنڌو درياھه جو پراڻو وھڪرو لُھاڻي ڍوري مان لنگھندو ھو ـ ڀيرومل مھرچند آڏواڻيءَ به پنھنجي ڪتاب ”سنڌ جي ھندن جي تاريخ“ ۾ لکي ٿو :”ڪنڊياري کان وٺي نوشھري فيروز، موري ۽ سڪرنڊ تائين ڪيترا شھر ۽ ڳوٺ وڏن دڙن تي ٻڌل آھن ۽ ڪيترن ھنڌن تي وارِي آھي ـ اھي وڏا دڙا ۽ وارِيءَ جا ڍِڳ اھوئي اُھڃاڻ ڏين ٿا ته اڳي درياھه ڪنڊياري، نوشھري ۽ موري تعلقن مان انھن دڙن وٽان وھندو ھو ـ“ ھتي سنڌوءَ جي وھڪري جو ذڪر ڪرڻ ضروري ھو ڇو ته ڀريا جو وجود درياھه جي ڪري ئي اھميت رکندڙ ھو، جتان اناج جو واپار ٻيڙين ذريعي ٻين علائقن سان ٿيندو ھو.

موجوده ڀريا سِٽيءَ جو نالو اڳي ڇا ھو ۽ ڪڏھن کان اھا وسندي ھتي يا آسپاس قائم ھئي، اھو تحقيق طلب معاملو آھي. ھيٺ ڪجھه تاريخي بيانن ذريعي ان ڏس ۾ بحث ڪبو.

فارسيءَ منجھان سنڌيءَ ۾ ترجمو ٿيل ڪتاب ”فتحنامه سنڌ چچنامو“ (سنڌيڪار مخدوم امير احمد _ تصحيح ۽ تحقيق ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ _ سنڌي ادبي بورڊ ٽيون ڇاپو 1976) ۾ بيان ڪيو ويو آھي ته ”محمد بن قاسم برھمڻ آباد جي بندوبست ۽ اُڀرندي، اُلھندي جي ڳوٺن ۽ پسگردائي جي معاملن کي مضبوط ڪرڻ کانپوءِ منزل پٽي سائونديءَ جي پسگردائيءَ ۾ انھيءَ جاءِ تي لٿو جنھن کي ”منھل“ چون ٿا ـ اُتي ھڪ فرحت افزا ڍنڍ ۽ سرسبز چراگاھه ھو جنھن کي وڪر بھار چوندا ھئا ـ ھن اُتي ڍنڍ جي ڪناري منزل ڪئي ـ اُتان جا سڀ ماڻھو شمني ۽ ٻُڌ واپاري ھئا جن سندس فرمانبرداري ڪئي ـ پوءِ ھو اُتان منزل پٽي وڃي ”بھراور“ ۾ لٿو ۽ پنھنجي ماڻھن کي (ھتي انھن عربن جا نالا ڏيڻ ضروري ڪونھي) اھلِ بھراور علائقي جي دنگ ڏانھن موڪليائين ـ ھڪ راوي علي بن محمد جي روايت لکندي وڌيڪ بيان ڪيو ويو آھي ته جڏھن محمد بن قاسم لُھاڻي پرڳڻي جي ڪم کان وندو ٿي سھته (قوم جي پرڳڻي) جي منزل تي آيو ته سندن رئيسن ۽ مُکيه ماڻھن مٿا ۽ پير اُگھاڙا ڪري سندس استقبال ڪيو ۽ اَمان گھري ـ انھن کي پڻ اَمان ڏئي مٿن ڍل مقرر ڪري ضامن ورتائين ۽ رستي جون منزلون طئه ڪري اروڙ پھچڻ گھريائين ۽ سُونھنِ کي اڳ ۾ ڪري اروڙ تائين آيو جيڪو تختگاھه ۽ سنڌ جو وڏو شھر ھو جتي جا رھاڪو اڪثر واپاري، ھنرمند ۽ ھاري ھئا ـ راجا ڏاھر جو پُٽ گوپي انھيءَ قلعي تي قبضو ڪيو ويٺو ھو ۽ ڪوبه ماڻھو راجا ڏاھر جي ڪُسجي وڃڻ جي خبر سندس اڳيان بيان ڪري نٿي سگھيو ـ ھُو چوندو ٿي رھيو ته راجا ڏاھر اڃان جيئرو آھي ۽ ھند جي لشڪر وٺي اچڻ لاءِ ويل آھي ـ محمد بن قاسم ھڪ مھينو ان قلعي جي سامھون ھڪ ميل پنڌ تي ڇانوڻي ھڻي ويٺو ۽ پوءِ اروڙ وارن سان جنگ شروع ڪيائين ـ بيان موجب جيئن ته اروڙ وارن راجا ڏاھر جي ڪُسجي وڃڻ واري خبر نٿي مڃِي، تنھنڪري راجا ڏاھر جي زال لاڏيءَ کي ڪاري اُٺ تي سوار ڪري اعتماد جوڳن ماڻھن سان گڏ قلعي اڳيان موڪليائين جنھن قلعي وارن کي ٻڌايو ته راجا ڏاھر ڪُسجي ويو آھي ـ“

چچنامي ۾ بيان ڪيل مٿئين روايت ۾ سھته قوم (ذات يا برادري) جي پرڳڻي جو ذڪر آھي، جنھن کي ساھتي پرڳڻو ئي سمجھڻ گھرجي جنھن ۾ موجوده نوشھرو فيروز ضلعي جون حدون شامل آھن ۽ ڀريا شھر انھيءَ جو اھم حصو آھي ـ اھو به گُمان ٿئي ٿو ته راجا ڏاھر اروڙ کان اڳ ئي ٻئي ھنڌ عرب لشڪر سان ويڙھه ۾ شھيد ٿي چُڪو ھو ـ اِھو ڪھڙو ھنڌ ھو جتي راجا ڏاھر عرب لشڪر سان مقابلو ڪيو، تنھن بابت گمان آھي ته اھو مقابلو بھراور جي علائقي ۾ ٿيو ھوندو، پر بھراور جو علائقو ڪھڙو ۽ ڪٿي ھو، تنھن لاءِ چچنامي جي پڇاڙيءَ ۾ شامل ڪيل پنھنجي تحقيق ۾ ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ ھن ريت بيان ڪيو آھي : ”محمد بن قاسم ساوندري يعني ساوڙي (چچنامي ۾ سائوندي لکيل آھي) مان ڪُوچ ڪري وڃي بھراور ۾ لٿو ـ جيئن ته محمد بن قاسم اروڙ طرف وڃي رھيو ھو، تنھنڪري بھراور جي تلاش ساوڙيءَ کان اُتر طرف ڪرڻ گھرجي ـ ھن کان اڳ ڏٺو ويو آھي ته محمد بن قاسم برھمڻ آباد ڏانھن ايندي ”جلوالي“ جي ڍوري تي اچي منزل انداز ٿيو ھو ۽ ساوندڙيءَ ۾ به وڪر بھار جي ڍنڍ تي اچي لٿو ـ انھيءَ مان گمان نڪري ٿو ته پاڻيءَ جي سھولت جي لحاظ کان محمد بن قاسم جي فوج اڪثر درياءَ جي ڦاٽن جو ڪنارو وٺي پئي ھلي ـ تنھنڪري قرين قياس آھي ته محمد بن قاسم ساوندڙي ڇڏڻ کانپوءِ مھراڻ جي ڪنھن شاخ يا ڍوري جو ڪپ وٺي اُتر طرف ڪُوچ ڪيو ھجي ـ انھيءَ قديم ڍوري جا نشان ھن ساوڙيءَ کان اُتر طرف کارجاڻي، آمرجي، مسرجي وانءِ، چيھي جي اولھه طرف ڀريا ۽ ھالاڻي بھلاڻيءَ وٽان اڃان تائين ظاھر بيٺا آھن ـ“

بلوچ صاحب وڌيڪ لکي ٿو : ”انھيءَ قديم ڍوري جي رُخ ۽ رستي جي لحاظ سان بھراور مان ڀريا ۽ بھلاڻي جو گمان نڪري ٿو ـ بھلاڻي ڪافي پراڻي بستي آھي ۽ جيئن ھالاڻي (ھالا قوم جي بستي) تي ھالا قوم جي پويان نالو پيل آھي، تيئن ممڪن آھي ته بھلاڻي (ڀلاڻي، ڀراڻي، ڀرياڻي) تي به ڀريا قوم جي پويان اھو نالو پيل ھجي ـ انھيءَ گمان موجب بھلاڻي توڙي ڀريا ، اھي ٻئي نالا ڀريا قوم جي بستين پويان پيل ٿا ڀائنجن ـ ڀريا قوم به سھتن ۽ لاکن وانگر شايد سنڌ جي آڳاٽي قوم ھئي ـ ٿي سگھي ٿو ته بھراور (ڀراور _ ڀريا) ڀريا قوم جي ڏاکڻي بستي ھجي جيڪا موجوده ڀريا شھر جي آسپاس ھئي ـ “

”سرزمين تي تلاش ۽ تحقيق ڪرڻ مان معلوم ٿيو ته اھو قديم ڍورو، جنھن جا نشان ڀريا جي اوڀر طرف موجود آھن، انھيءَ جي ڪناري تي قديم کنڊرات موجود آھن ـ انھن کنڊرات مان ڪافي عربي ۽ ٻيا قديم سڪا لڌا آھن جيڪي ڀريا جي رئيس سيد امام علي شاھه وٽ موجود آھن (بدقسمتيءَ سان ۽ عوام منجھه شعور نه ھجڻ سبب اھي کنڊر ھن وقت ميسارجي چُڪا آھن ۽ عربي توڙي ٻين قديم سِڪن جو به نالو نشان ڪونھي). انھن کنڊرن ۽ سڪن مان پڪي ثابتي ملي ٿي ته اھي قديم بستيون عرب دور کان اڳ توڙي عرب دور ۾ موجود ھيون ـ ساڳي نموني هاڻوڪن بھلاڻي به قديم کنڊرن تي ٻڌل آھي ۽ انھيءَ ڪري فتحنامي جو بھراور ٿي سگھي ٿو ته ڀريا جي لڳ يا بھلاڻيءَ وٽ ھو،“ ھُو لکي ٿو۔ [1]

ڀريا جو شهر ڪنهن ٻَڌايو هو[سنواريو]

تاريخ جي ڪتابن ۾ ڀريا جو ھڪ ٻيو نالو به آڏو اچي ٿو ـ جيئن چچ نامي ۾ بھراور نالي وسنديءَ جو ذڪر ملي ٿو، تيئن انگريز ليکڪ ائڊرين ڊارٽ Adrian Duarte پنھنجي ڪتاب ھسٽري آف برٽش رليشنز وِٿ سِند A History of British Relations With Sind 1613-1843 ۾ بھرالا نالي وسنديءَ جو ذڪر ڪيو آھي ـ پنھنجي تحقيقي ڪتاب ۾ ھُو لکي ٿو : ”ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ 1641 ۾ احمد آباد مان پنھنجي آفيسر جان اسپائلر John Spiller کي ٺٽي ۾ واپاري ڪوٺيءَ جو انچارج ڪري موڪليو، جيڪو 1652 تائين اُتي رھيو ـ ھن 1645 جي برساتن واري مُند اُتر سنڌ ۾ گذاري ته جيئن ڪپڙي ۽ نير جو گھربل مقدار خريد ڪري سگھي ـ ڪپڙي جي حوالي سان ھن ڪنڊياري ۽ درٻيلي مان بھترين معيار جي ڪپڙي جا ڏھه ھزار ٽُڪر (ھڪ ٽُڪر 20 والن جو) حاصل ڪري ورتا ـ بوبڪن جو ڪپڙو گھڻو سُٺو ڪونه ھو پر وري به نصرپور کان سُٺو ھو جنھنڪري ھن ايندڙ مُند کان نصرپور جي ڪپڙي جي خريداري بند ڪرڻ جو سوچيو ـ ڪپڙي رڱڻ لاءِ نِير خريد ڪرڻ جي حوالي سان ھُو پريشان ھو ڇو ته آبادگار غريب ھجڻ ڪري نِير جي پوک لاءِ خرچ برداشت نٿي ڪري سگھيا، پر سندس مسئلو درٻيلي ويجھو بَھرالا مان ايندڙ نِير حل ڪري وڌو ـ“

ائڊرين ڊارٽ لکي ٿو ته اُتر سنڌ ۾ درياھه جي ڪناري وارن شھرن بکر، گمبٽ، ڪنڊيارو ۽ درٻيلو ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جا خريداري مرڪز قائم ھئا ـ ”وچولو يا سنڌ جي وچ وارو علائقو جنھن ۾ سيوھڻ، بُوبڪ، بَھِرالا ۽ سَن اچي ٿي ويا، نِير جا اھم مرڪز ھئا ۽ انھن مان ھر مرڪز تي ڪمپنيءَ جو ايجنٽ مقرر ھو ـ“ سندس انھن تاريخي حوالن مان اندازوٿئي ٿو ته موجوده شھر ڀريا سترھين صديءَ ۾ به وجود رکندڙ ھو ۽ ان وقت اھو بَھِرالا جي نالي سان سڏيو ويندو ھو ـ انگريز ليکڪ بَھِرالا جي حوالي سان لکيو آھي ته اھو درٻيلي جي ويجھو ھو، جنھن سان پڻ اھو يقين ٿئي ٿو ڇو ته درٻيلو، جنھن کي ڊڀريو به چيو ويندو آھي، ھڪ تاريخي شھر آھي ۽ ڀريا جي ويجھو ئي آھي ـ اَي ڊبليو ھِيوز به پنھنجي 1876 ۾ ڇپيل گزيٽيئر ۾ ھن خطي ۾ ٿيندڙ ڪاروبار جو حوالو ڏيندي لکيو آھي ته ڀريا جي ڀرسان ڪوٽ بھادر ۾ لوڻ جو وڏو مرڪز ھو جتان ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جا گماشتا لوڻ خريد ڪندا ھئا.

انگريز ليکڪ ائڊرين ڊارٽ جنھن دور جو ذڪر ڪيو آھي، اھو سنڌ تي ڪلھوڙن جي حڪمرانيءَ کان به اڳ جو زمانو ھو. سن 1701 ۾ سنڌ تي ڪلھوڙن جو راڄ شروع ٿيو جنھن کانپوءِ 1783 کان ٽالپرن جو راڄ آيو ۽ 1843 ۾ سنڌ کي فتح ڪرڻ تائين انگريزسنڌ جي مختلف شھرن مان ڪپڙو، نير ۽ ٻيو مال خريد ڪندا رھيا ـ انھيءَ مان ظاھر ٿئي ٿو ته ان عرصي ۾ ڀريا شھر اوج تي ھو ـ خانائي صاحب جو به اھو ئي خيال آھي ته ڀريا جو موجوده شھر ڪلھوڙن جي دور ۾ سنڌو درياھه جي ٻوڏ سبب تباھه ٿيڻ کان پوءِ وري آباد ٿيو جنھن کي اوج نصيب ٿيو ـ اھو شھر سموري ساھتي پرڳڻي ۾ ھر لحاظ کان مشھور ٿيو ۽ ھتي ھندو، لُھاڻا، ڀائيبند، عامل ۽ مسلمان برادريون اچي آباد ٿيون ـ ڀريا جو اھو اوج ڪلھوڙن جي حڪومت ختم ٿيڻ کانپوءِ ٽالپرن جي زماني ۾ به قائم رھيو.

ھڪ ٻئي انگريز ليکڪ جيمس مِڪمرڊو James McMurDo پنھنجي ڪتاب”مِڪمرڊوز اڪائونٽ آف سنڌ (اوڪسفورڊ يونيورسٽي پريس 2007) McMurdo’s Account of Sind ۾ ھڪ ھنڌ ڪنڊيارو ۽ بھلاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آھي پر ٻئي ھنڌ ”ڀِرالوُ“ نالي شھر جي ڳالھه ڪندي ان کي بکر جي پسگردائيءَ ۾ ڄاڻايو آھي، جيڪو پڪ سان ڀريا شھر نه پر پريالوءِ ھوندو، ڇو ته انگريز ليکڪ سنڌ جي شھرن ۽ ماڻھن جا نالا مشڪل سان ئي اُچاري سگھندا آھن.

تاريخ جي مٿين حوالن سان ٿيل بحث کانپوءِ اھي سوال پنھنجي جاءِ تي موجود رھن ٿا ته ڀريا جو شھر ڪنھن ٻڌايو. ان تي ڀلي ڪير متفق نه ٿئي پر ڪنھن حد تائين اتفاق ھيءُ ٿي سگھي ٿو ته اھو شھر بَھراوَر ۽ بَھرالا جي نالن سان قديم زماني کان موجوده علائقي ۾ ھنڌ مٽائيندو قائم رھندو آيو آھي ـ جيڪڏھن مٿي ڄاڻايل انگريزن جي تاريخ کي ڏسجي ته سترھين صديءَ جي وچ ڌاري به اھو شھر بَھرالا جي نالي سان موجود ھو. انھيءَ جو مطلب ته ھن وسنديءَ تي ڀريا جو نالو ان کانپوءِ پيو ھوندو جڏھن اھو ٻوڏن جي نتيجي ۾ ھڪ ھنڌان ٻئي ھنڌ منتقل ٿيندو نيٺ موجوده ھنڌ قائم ٿيو جنھن لاءِ اندازو آھي ته اھو عمل سترھين صديءَ جي آخر ۾ يا ارڙھين صديءَ ۾ ٿيو ھوندو ـ ڀيرومل مھرچند به ورھاڱي کان اڳ ان لاءِ لکي ٿو ته ھاڻوڪي شھر ٻڌئي ڏيڍ سئو کن ورھيه ٿيا آھن پر اندازو آھي ته موجوده ڀريا شھر اڍائي سئو کن ورھيه پراڻو آھي.

اُڻويھين صديءَ جي ٻئي اڌ ڌاري انگريزن جي تيار ڪيل گزيٽيئرن ۾ به ھن شھر جو نالو ”ڀِريا“ ڄاڻايل آھي ۽ جنھن ۾ ڪنھن به وسطڙي جو ذڪر ڪونھي ـ امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا (جِلد ٻيو صفحو 98) جيڪو 1881 ۾ ڇپيو، تنھن ۾ لکيل آھي ته ”ڀريا، حيدرآباد ضلعي ۾ ميونسپل ٽائون آھي ۽ اھو زرعي علائقو آھي، جنھن ۾ 1488 سِک، 135 ھندو (لُھاڻا) ۽ 926 مسلمان (سيد ۽ ميمڻ) رھن ٿا ـ

اھڙي طرح 1876 ۾ ڇپيل (ٻيو ايڊيشن) اَي ڊبليو ھيوز A. W. Hughes جي گزيٽيئر A Gazetteer of Sindh Province ۾ لکيل آھي ته 1852 ۾ ڀريا جي ڪُل آبادي 2798 ھئي ۽ شھر ۾ 231 گھر ۽ 100 دُڪان ھئا ـ ھيءُ شھر واپاري منڊي ھو جتي کاڌي جو تيل تيار ٿيندو ھو (ڀريا ۾ گھاڻن ذريعي تيل ڪڍيو ويندو ھو ـ اتي ڏاندن ذريعي گھاڻا ھلائي سرنھن ۽ ڄانڀي جو تيل ڪڍبو ھو ـ اھڙا گھاڻا 1960 واري ڏھاڪي ۾ به ھئا) ـ ان کانسواءِ وڏي مقدار ۾ اناج جي اُپت ٿيندي ھئي، جيڪا سنڌوءَ رستي ٻين علائقن ڏانھن موڪلي ويندي ھئي ـ گزيٽيئر موجب 1873-74 ۾ ڀريا شھر جي ميونسپل آمدني 182 پائونڊ اسٽرلنگ ھئي ـ سال 1876 ۾ نوشھرو فيروز کي سب ڊويزن (تعلقي) جي حيثيت مليل ھئي جنھن ۾ ڀريا، نوشھري جو ھڪ تپو ھو ـ نوشھري تعلقي ۾ 10 تپا ھئا جن ۾ سڪرنڊ، مورو ۽ ڪنڊيارو به شامل ھئا ـ ساڳئي گزيٽيئر جي ڊجٽل ڪاپيءَ ۾، جيڪو آن لائين موجود آھي، لکيو ويو آھي ته ڀريا، نوشھري واري ڊپٽي ڪليڪٽوريٽ جو ھڪ گورنمينٽ ٽائون آھي، جيڪو حيدرآباد کان روھڙي ويندڙ روڊ تي آھي ـ ھن گزيٽيئر ۾ ڪنڊياري ۽ ھالاڻيءَ کي خيرپور جي علائقي ۾ ڏيکاريل آھي ـ ڀريا بابت لکيل آھي ته نوشھري کان ٺاروشاھه ويندڙ پوسٽل روڊ به انھيءَ جي ڀرسان لنگھي ٿو ۽ ھتي تپيدار جو ديرو ۽ پوليس لائين به آھي جتي چار پوليس وارا مقرر آھن ـ ڀريا ۾ ورناڪيولر اسڪول، مارڪيٽ ۽ ڌرمشالو به آھي ـ ھتي 1861 ۾ ميونسيپلٽي قائم ٿي ۽ 1873-74 ۾ جنھن جي آمدني 1825 رُپيا ۽ خرچ 1707 رُپيا ھو.

انگريز جنرل سر چارلس نيپيئر 1843 ۾ جڏھن سنڌ تي مڪمل قبضو ڪيو تڏھن به ڀريا جو ساڳيو نالو ھو. انھيءَ جي ثابتي اسماعيلي برادريءَ جي ويب سائيٽ تي ڄاڻايل تاريخ مان ملي ٿي جنھن ۾ ٻڌايو ويو آھي ته ”9 آگسٽ 1942 تي ڪنڌار مان برطانوي فوجون ڪوئٽا ڏانھن روانيون ٿيون ته آغا خان اول ڇھهن ھفتن لاءِ ڪنڌار ۾ ئي سردار شيردل خان وٽ رھي پيو ـ انگريز آفيسر رالنسن Rawlinson کي جيئن ته ساڻس ھمدردي ھئي، تنھنڪري ھن آغا خان کي انڊيا وڃڻ جي صلاح ڏني جنھن بعد ھو 5 آڪٽوبر 1842 تي ڪوئٽا پھتو ۽ پوءِ مھيني کان وڌيڪ عرصو خان آف قلات مير شاھنواز وٽ ترسيو ـ ڪوئٽا مان روانگيءَ وقت انگريز آفيسر مئڪناٽن ۾Mac Naghten کيس سر چارلس نيپئر لاءِ ھڪ سفارشي خط ڏنو ـ چارلس نيپئر ان وقت سنڌ ۾ ھو جنھن کي لارڊ ايلنبرو آگسٽ 1842 ۾ سمورا سياسي ۽ فوجي اختيار ڏئي موڪليو ھو ـ نومبر 1842 جي آخر ڌاري آغا خان سکر پھتو ۽ چارلس نيپئر سان مليو ـ آغا خان پنھنجي سٺ گھوڙيسوارن سميت جنوري 1943 ۾ چارلس نيپئر سان گڏ ڀريا ۾ برطانوي ڪئمپ ۾ ويو جتان پوءِ ساڻس حيدرآباد ڏانھن روانو ٿيو جتي مياڻي ۽ دُٻي وارين جنگين ۾ حصو ورتائين ـ“ (چارلس نيپئر ڀريا ۾ جنھن ھنڌ پڙاءُ ڪيو، اھو اڄ به منزل گاھه جي نالي سان مشھور آھي ـ منزل گاھه جو علائقو ڀريا جي تاريخي ڪي سي اڪئڊمي ھاءِ اسڪول واري عمارت جي پٺيان آھي جتي ھاڻ وڏي رھائشي آبادي آھي ) ـ

انگريز ليکڪ ڊاڪٽر ائڊرين ڊارٽ (Dr. Adrian Duarte) پڻ پنھنجي ڪتاب A History Of British Relations With Sind – 1613-1843 (نيشنل بُڪ فائونڊيشن 1976) ۾ لکي ٿو ته چارلس نيپئر 30 جنوري 1843 تي جڏھن ڳوٺ ڀريا وٽان لنگھيو پئي ته مير نصير خان، مير محمد ۽ شھداد جي موڪليل ٽن اعلى عھدن وارن ايلچين ساڻس ملاقات ڪئي ـ ميرن جا ٽئي وڪيل نيپئر جي پٺيان سندس ڪئمپ تائين آيا ـ نيپئر کين ھدايت ڪئي ته ھُو ميرن کي معاھدن کي قبول ڪرڻ لاءِ راضي ڪن جنھن کانپوءِ ميجر آئوٽرام 6 فبروريءَ تي حيدرآباد ۾ ميرن سان ملي قطعي منظوري حاصل ڪندو ـ نيپئر ميرن جي وڪيلن کي واضح ڪيو ته ھُو 6 فبروريءَ تائين نوشھري فيروز ۾ پنھنجي ايندڙ ڪئمپ تي ترسندو ۽ جيڪڏھن شرطن موجب جواب نه مليو ته خيرپور وارن ميرن ۽ حيدرآباد وارن ميرن جي سرحد ٽِپي اڳتي وڌندو (حيدرآباد وارن ميرن جي حد نوشھري فيروز کانپوءِ شروع ٿيندي ھئي) ـ ايئن چارلس نيپئر چوٿينءَ کان ڇھين فبروريءَ تائين نوشھري فيروز واري ڪئمپ ۾ ترسيو ـ (ڊاڪٽر ائڊرين ڊارٽ کي 1945 ۾ سنڌ حڪومت ذميواري ڏني ھئي ته راجڪوٽ ريزيڊنسي رڪارڊ آفيس مان سنڌ متعلق دستاويز گڏ ڪري ـ ھُو 1943 کان 1945 تائين ملٽري ٽريننگ سينٽرن ۾ سنڌ جي نمائندگي ڪندو رھيو ۽ 1944 کان 1947 تائين ھسٽاريڪل رڪارڊس ڪميشن توڙي انڊين ھسٽري ڪانگريس ۾ به سنڌ جو نمائندو رھيو ـ سال 1954 ۾ کيس انٽر يونيورسٽي بورڊ آف پاڪستان جو ميمبر پڻ مقرر ڪيو ويو ھو) ـ

ھڪ ٻئي انگريز ليکڪ اليگزينڊر اِنَيس شاند Alexander Innes Shand پنھنجي ڪتاب جنرل جان جيڪب General John Jacob – Commander of the Sind Irregular Horse and Founder of Jacobabad (سِيلي اينڊ ڪو لميٽيڊ، لنڊن 1901) ۾ پڻ اھڙو ذڪر ڪيو آھي. ڪتاب موجب ”نيپئر 30 جنوري 1843 تي جنرل جان جيڪب کي خط لکيو ته ميرن جا وڪيل آيا آھن ۽ مون کين راضپو ڏنو آھي ته پنجين فبروريءَ تائين نوشھري فيروز ۾ ترسندس ۽ جيڪڏھن ميرن اطاعت قبول نه ڪئي ۽ حيدرآباد ۾ آئوٽرام سان نه مليا ته مان ميرن کي دشمن قرار ڏئي اڳتي مارچ ڪندس ـ“ ڪتاب موجب نيپئر چوٿين فبروريءَ تي نوشھري فيروز مان وري ھڪ خط جنرل جان جيڪب کي لکيو ۽ کيس مير رُستم ڏانھن ويندڙ 1500 گھڙيسوارن جي خطري کان آگاھ ڪندي ٻڌايو ته ھُو پاڻ ڇھين فبروريءَ کان اڳ اڳتي نه وڌندو ـ

مٿئين تاريخي بحث مان ظاھر ٿئي ٿو ته ڀريا شھر مختلف نالن سان قديم زماني کان آباد ھو جڏھن ساھتي پرڳڻي ۾ نوشھرو فيروز ۽ مورو شھرن جو به ڪو وجود ڪونه ھو.[2]

حوالا[سنواريو]

  1. ڪاوش اخبار 29 جولاءِ 2018ع، پھرين قسط، ڪالم نويس: نصير اعجاز
  2. ڪاوش اخبار 12 آگسٽ 2018ع تي ڪاوش مئگزين ۾ ڇپيل، ٽئين قسط، ليکڪ ۽ ڪالم نويس: نصير اعجاز