مواد ڏانھن هلو

پٽيالا رياست

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
پٽيالا رياست

Ri'āsat Paṭi'ālā
1762–1948
پٽيالا جو جهنڊو
پٽيالا جو نشانِ حڪومت
جهنڊو نشانِ حڪومت
قومي شعار: ديگ تيغ فتح
"خيرات ۽ هٿيارن جي فتح"
حيثيت
گاديءَ جو شهرپٽيالا
سرڪاري ٻوليون
عام ٻوليونپنجابي (اڪثريتي، خانداني)
مذهب
(1941)
رهواسي نالوپٽيالوي
حڪومتموروثي بادشاهت
تاريخي دور
1762
25 اپريل 1809ع
آگسٽ 1947ع
15 جولاءِ 1948
ايراضي
ڪل15,389 چورس ڪلوميٽر (5,942 چورس ميل)
آبادي
• 1941
1936259
• 1931
1625520
• 1921
1499739
• 1911
1407659
ڪرنسيمقامي سڪا (نوآبادياتي دور کان اڳ)
برطانوي هندستاني رپيو (نوآبادياتي)
اڄپنجاب، ڀارت

پٽيالا، سرڪاري طور پٽيالا رياست، هڪ پنجابي بادشاهت هئي، جيڪا 1762ع کان 1809ع تائين هڪ آزاد رياست طور موجود رهي، ۽ 1809ع کان 1947ع تائين برطانوي راڄ اندر هڪ نوابي رياست رهي. اها ڦلڪيان رياستن مان هڪ هئي، جن ڀارت جي آزادي ۽ ورهاڱي وقت ڀارت جي يونين سان الحاق ڪيو. الا سنگهه طرفان 1762ع ۾ قائم ڪيل پٽيالا، پنجاب ۾ بهاولپور کان پوءِ ٻي وڏي نوابي رياست هئي.[1][2][3]

رياست جو حڪمران، پٽيالا جو مهاراجا، 17 توپن جي سلامي جو حقدار هو ۽ برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ٻين سڀني شهزادن کان مٿانهين حيثيت رکندو هو.[1] رياست تي سڌو قبيلي جي جٽ سکن جي حڪومت هئي.[2]

بادشاهت جون شاهي فوجون پهرين عالمي جنگ ۽ ٻي عالمي جنگ ۾ پڻ برطانوي هندستاني سلطنت جي طرفان وڙهيون.

نالي جو اشتقاق

[سنواريو]

رياست پنهنجو نالو پنهنجي اهم شهر ۽ راڄڌاني، پٽيالا، تان ورتو؛ اهو پنجابي لفظ patti ("زمين جو ٽڪرو") ۽ ala (الا سنگهه ڏانهن اشارو) مان ٺهيو، جنهن جو گڏيل مطلب الا سنگهه، شهر ۽ رياست جي باني، سان لاڳاپيل زمين جو ٽڪرو آهي.[4][5]

تاريخ

[سنواريو]

خانداني پسمنظر

[سنواريو]

پٽيالا جي حڪمران خاندان ٻارهين صديءَ ۾ جيسلمير جي ڀٽي راجپوتن مان پنهنجي پري جي نسل جو دعويٰ ڪيو، خاص طور جادون ڀٽي سردار جيسل مان، جيڪو جيسلمير جو باني ۽ پهريون حڪمران هو.[6][5][7](p89)[8] ان بنياد تي، ڦلڪيان حڪمرانن ويهين صديءَ تائين راجپوت حيثيت جو دعويٰ ڪيو.[9] ڪنهن مرحلي تي، سندن ابن ڏاڏن راجسٿان جي جيسلمير مان پنجاب جي ڦل ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.[5] حڪمران گهراڻي جيسلمير جي رائو هيم هيل مان نسل جو دعويٰ ڪيو، جيڪو جيسل جو ٽيون پٽ هو ۽ 1185ع ۾ بٺنڊا ۾ اچي آباد ٿيو.[note 1][10] ٻيا ذريعا هيم هيل کي جيسل جو پوٽو بيان ڪن ٿا.[11] هيم هيل حصار تائين پنهنجي واڌ ڪئي، جتي کيس پرٿوي راج چوهان واپس بٺنڊا ڏانهن ڌڪي ڇڏيو.[11] هيم هيل مڪتسر جي ڏکڻ ۾ واقع علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو ۽ ان پٽي مان اڳوڻن پنوار حڪمرانن کي ڪڍي ڇڏيو.[12] هيم هيل 1214ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جاءِ سندس پٽ جئيدرٿ (جندار) ورتي.[12]

1526ع ۽ 1560ع جي وچ ۾، پوءِ وارن پٽيالا حڪمرانن جو اباڻو خاندان چوڌري بريام جي سربراهي هيٺ هو، جيڪو ڦلڪيان جٽ هو.[2][9] بريام کي مغل شهنشاهه بابر طرفان 1526ع ۾ چوڌريت جي عطا ڏني وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پاني پت جي پهرين جنگ ۾ مغل حملي آور جي حمايت ڪئي هئي.[9] هن عطا بريام کي دهلي جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع خراب زمينن مان محصول گڏ ڪرڻ جي اجازت ڏني.[9]

1560ع ۾ خاندان جي نگهباني مهراج جي هٿ ۾ آئي، جنهن کان پوءِ پڪو آيو.[2] پڪو کان پوءِ موهن آيو، جنهن 1618ع تائين خاندان جي اڳواڻي ڪئي.[2] موهن ۽ سندس پٽ روپ چند لڳ ڀڳ 1618ع ۾ ڀٽين سان هڪ جهڙپ دوران مارجي ويا.[7](p89)

1618ع کان پوءِ خاندان جي اڳواڻي ڪالا ڪئي، جيڪو موهن جو ٻيو پٽ هو.[2][7](p89) ڪالا کان پوءِ ڦل آيو، جيڪو روپ چند جو پٽ هو.[note 2][2][7](p89) روايت موجب، ڦل جي ملاقات گرو هرگوبند سان ٿي، جنهن پيشنگوئي ڪئي ته ڦل جو اولاد پکڙبو ۽ ڪامياب ٿيندو.[9] اها ڳالهه سک گرو طرفان ڦل جي نالي تي لفظي راند ذريعي ڪئي وئي، جنهن جو مطلب "گُل" آهي، ۽ اهو ته ڦل جو اولاد "ڪيترائي گل ڏيندو" ۽ "ڪيترن جي بک مٽائيندو".[9] ڦل کي ست پٽ ۽ ٻه زالون هيون، جن مان ٻه نمايان پٽ راما ۽ تلوڪا هئا، ۽ ٻئي هڪ ئي ماءُ مان ڄاوا هئا.[13][9] تلوڪا جو اولاد نابها ۽ جند جا گهراڻا ٺاهيندو، جڏهن ته راما جو اولاد پٽيالا جو حڪمران گهراڻو بڻيو.[6] ڦل 1652ع تائين خاندان جو سربراهه رهيو، جنهن کان پوءِ راما چند سندس جانشين ٿيو.[2] راما جو پٽ الا سنگهه هو.[6]

گرو گوبند سنگهه، قلعه مبارڪ، پٽيالا مان خراب ٿيل فريسڪو، لڳ ڀڳ 19هين صدي

1696ع ۾، مڃيو وڃي ٿو ته گرو گوبند سنگهه خاندان کي برڪت ڏني، جڏهن هن 2 آگسٽ 1696ع (2 ڀادون 1753 بڪ.[13]) تي هڪ حڪمنامو جاري ڪيو، جيڪو خاندان جي راما چند ۽ تلوڪا چند ڏانهن لکيل هو ۽ کين گرو جي درٻار ۾ اچڻ ۽ پاڻ سان ماڻهو ۽ گهوڙا آڻڻ جي ترغيب ڏني وئي هئي.[5][13] سک گرو راما ۽ تلوڪا کي هڪ جنگي جهنڊو ۽ يارهن هٿيار پڻ عطا ڪيا، جنهن کي خاندان لاءِ خاص موافقت عطا ڪرڻ طور ڏٺو وڃي ٿو.[5] 1702ع ۾، راما ۽ تلوڪا دمدما صاحب ۾ پهُل واري رسم مان گذريا، سندن خالصا بپتسما گرو گوبند سنگهه پاڻ ڪرائي.[5] ان کان پوءِ خاندان پنهنجي نالن سان سنگهه لقب لڳائڻ شروع ڪيو.[5] بهرحال، باربرا راموسيڪ موجب، الا سنگهه پهريون فرد هو جنهن سنگهه لقب اختيار ڪيو.[9] راما جي ڇهن پٽن مان ٻن پڻ پنهنجي نالي سان سنگهه شامل ڪيو، جن مان هڪ الا سنگهه هو.[5] 1714ع ۾ راما چند کان پوءِ الا سنگهه خاندان جو سربراهه ٿيو.[2][5] جڏهن ته راما جو اولاد پٽيالا رياست جو حڪمران گهراڻو بڻيو، تلوڪا جو اولاد نابها ۽ جند رياستن جا حڪمران گهراڻا بڻيا.[14][9]

الا سنگهه، پٽيالا رياست جو باني، جٽن جي سڌو قبيلي مان هو. هو ڦلڪيان خاندان ۾ ڄائو، جيڪو چوڌري ڦل سڌو-برار طرفان قائم ڪيل هڪ وفاق هو. الا پنهنجي پيءُ راما جو ٽيون پٽ هو.[9] الا سنگهه جي قيادت ۽ فوجي صلاحيت کيس پنجاب علائقي ۾ پٽيالا کي هڪ اهم نوابي رياست طور قائم ڪرڻ جي قابل بڻايو.[15][16]

بنياد ۽ علائقائي واڌ ويجھ

[سنواريو]

رياست انهن ڪيترن سردارين مان هڪ طور پيدا ٿي، جيڪي سکن هن علائقي ۾ مغل ۽ افغان اختيار جي زوال کان پوءِ اڳوڻي مغل صوبي دهلي ۾ قائم ڪيون هيون.[17] گياني گيان سنگهه جي تاريخ گرو خالصا موجب، الا سنگهه کي 1725ع عيسوي (1781 بڪ.) ۾ دهلي درٻار ۾ مغل سلطنت جي شهنشاهه محمد شاهه طرفان بغاوت ڪندڙن سان وڙهڻ ۾ سندس ڪوششن جي اعتراف طور راجا جو لقب ڏنو ويو.[7](p73) الا سنگهه کي اهو لقب سرهند جي وسيار خان طرفان ڏنو ويو.[7](p73) ان کان پوءِ الا سنگهه پنهنجي طاقت کي وڌايو ۽ مضبوط ڪيو.[7](p73) پٽيالا جي قائم ڪندڙ الا سنگهه لڳ ڀڳ 1730ع کان علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا هئا.[18]

پٽيالا جي مهاراجا الا سنگهه جي گهوڙي سوار تصوير، ڪاغذ تي سون سان نمايان ڪيل گواش

پٽيالا جو علائقو سردار الا سنگهه طرفان 1752ع ۾ قائم ڪيو ويو.[2] 1761ع ۾ افغانن برنالہ ۾ الا سنگهه جي فوجن کي شڪست ڏني.[5] احمد شاهه ابدالي پٽيالا سردار جي برنالہ علائقي کي نشانو بڻايو، ڇاڪاڻ⁠تہ الا سنگهه مرهٽن کي رسد فراهم ڪري سندن مدد ڪئي هئي.[19] الا سنگهه جي زال، مائي فتو، صورتحال کي سفارتي طريقي سان سنڀاليو ۽ ابدالي جي وزير شاهه ولي خان سان ڳالهين ذريعي الا سنگهه ۽ احمد شاهه ابدالي جي ملاقات جو انتظام ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي.[19] الا سنگهه کي افغانن گرفتار ڪري احمد شاهه ابدالي وٽ آندو.[5] اها ابدالي ۽ الا سنگهه جي پهرين ملاقات هئي.[19] افغانن الا سنگهه جي آزادي لاءِ چار لک رپين جو فديو طلب ڪيو.[5][19] ابدالي الا سنگهه کي پنهنجي مقصد ڏانهن مائل ڪرڻ چاهيو ۽ الا سنگهه افغانن جو تابع بڻجي ويو.[2][19] احمد شاهه ابدالي طرفان زين خان سرهندي ڏانهن 29 مارچ 1761ع تي جاري ڪيل هڪ فرمان ۾ ڄاڻايل آهي ته الا سنگهه وٽ 726 ڳوٺ هئا، خاص طور سنام (224)، سمانا (266)، سرهند (52)، سنور (89)، ڇٽ (8)، مسيگان (17)، ڪوهرام (6)، بنور (37)، ۽ منصورپور (23) جي پرڳڻن ۾، ۽ چار ڳوٺ ٻين هنڌن تي هئا.[19] سندس قبضي ۾ ڳوٺن جي تصديق کان علاوه، الا سنگهه ابدالي کان خلعت پڻ حاصل ڪئي.[19] فرمان زين خان کي حڪم ڏنو ته الا سنگهه کي هڪ آزاد سردار ۽ افغانن جو اتحادي تسليم ڪري.[19] الا سنگهه کان خراج وٺڻ لاءِ مير تقي مقرر ڪيو ويو.[19]

پٽيالا رياست الا سنگهه طرفان مارچ 1762ع ۾ ٿوري دير بعد هڪ سرداري طور قائم ڪئي وئي، جڏهن احمد شاهه ابدالي الا سنگهه کي راجا جو لقب عطا ڪيو، کيس خلعت، نگارا (جنگي طبل)، سڪو جاري ڪرڻ جو حق، ۽ ڀاڪر عطا ڪيو.[5] تنهن هوندي به الا سنگهه کان افغان حڪمران کي ساليانو خراج ڏيڻ جي اميد ڪئي وئي.[9] راموسيڪ هن عطا کي ڪجهه سال پوءِ 1765ع ۾ رکي ٿو.[9] 1763ع ۾، سرهند جي جنگ کان پوءِ، سک ڪنفيڊريشن سرهند جو علائقو ورهايو ۽ اهو علائقو الا سنگهه کي ڏنو.[1][2] سرهند جا علائقا، الا سنگهه جي ٻين فتح ڪيل علائقن سان گڏ، پٽيالا رياست جا شروعاتي علائقا بڻيا.[20] 1763ع ۾ ئي، الا سنگهه هڪ دڙي جي چوڌاري مٽيءَ جو قلعو تعمير ڪرايو، جيڪو قلعه مبارڪ جي نالي سان سڃاتو ويو (معنيٰ "برڪت وارو قلعو").[5] الا سنگهه وڏي پٽ جي حق تي ٻڌل جانشيني جا اصول قائم ڪيا.[5] اندو بنگا الا سنگهه کي پنهنجي ٻاهرين لاڳاپن ۾ سياسي طور مصلحت پسند بيان ڪري ٿو، جتي مقامي سک اڳواڻن اهڙي علائقي ۾ پيچيده لاڳاپن جي سلسلي مان فائدو ورتو، جتي مختلف ڌريون بالادستي لاءِ مقابلو ڪري رهيون هيون.[6][21]

الا سنگهه افغان حڪمران سان صلح ڪرڻ کان پوءِ، سندس تابع بڻجڻ ۽ خلعت حاصل ڪرڻ تي، دَل خالصا جي پنهنجن ساٿي سک سردارن طرفان غدار طور تنقيد جو نشانو بڻيو.[19] الا سنگهه پنهنجو دفاع ڪندي چيو ته هن وٽ فقط ٻه رستا هئا: ابدالي سان وڙهي هار کائڻ، جنهن جو مطلب ستلج جي هن پاسي واري علائقي تي سک ڪنٽرول جو خاتمو هو؛ يا سندس تابع بڻجي علائقي ۾ سک طاقت کي محفوظ رکڻ.[19] جسا سنگهه اهلوواليا الا سنگهه کي ٻين سک اڳواڻن آڏو پنهنجو موقف پيش ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، ۽ ٻين سک سردارن الا سنگهه کي ٻيهر قبول ڪيو.[19] ابدالي جي روانگي کان پوءِ، ستلج جي هن پاسي وارو علائقو ٻيهر تڪرار ۾ ڦاسي ويو، جتي سک حملن ذريعي سرهند علائقي مان خراج وصول ڪري رهيا هئا ۽ ان جو گورنر، زين خان سرهندي، صورتحال تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو.[19] زين خان جو ديوان، لکشمي نارائن، محصول گڏ ڪرڻ دوران رستي ۾ سکن جي حملي جو شڪار ٿيو، جن رقم کسي ورتي.[19] سرهند کان علاوه، لاهور صوبي ۾ به افغانن لاءِ صورتحال خراب هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ گورنر خواجه عبيد کي چڙت سنگهه جي اڳواڻي هيٺ سکن قتل ڪري ڇڏيو هو.[19] تنهن ڪري، ابدالي فيصلو ڪيو ته سکن کي سندن ڪاررواين جي سزا ڏني وڃي، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ وڏي قتلِ عام تائين ڳالهه پهتي، جنهن کي وڏو گهلوگهارو چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 12,000–15,000 سک مرد افغان فوجن هٿان قتل ڪيا ويا.[19]

ڪيترن موجب، الا سنگهه قتلِ عام دوران پنهنجي مذهبي ڀائرن جي مدد ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.[22] هو انهن واقعن دوران غيرجانبدار رهيو ۽ درانيَن خلاف دشمني شروع نه ڪئي.[22] بهرحال، اها غيرجانبداري الا سنگهه کي بچائي نه سگهي؛ زين خان ۽ بکن خان ابدالي کي ٻڌايو هو ته الا سنگهه "ماجهي سکن جو ڳجهو اتحادي" آهي، جنهن کان پوءِ ابدالي برنالا کي ساڙي ڇڏيو ۽ ڀواني ڳڙهه ڏانهن وڌيو، جتي الا سنگهه پناهه ورتي هئي.[22] الا سنگهه نجيب الدوله کان مدد طلب ڪئي ۽ ابدالي کي راضي ڪرڻ لاءِ کيس ذلت آميز رقم، يعني "پنج لک رپيا خراج طور ۽ هڪ لک پنجويهه هزار رپيا وڌيڪ ان اجازت لاءِ ته هو پنهنجي ڊگهن وارن سميت سندس آڏو پيش ٿي سگهي"، ادا ڪرڻي پئي.[22] ان کان پوءِ الا سنگهه ٿوري وقت لاءِ حراست ۾ رکيو ويو، پر ان واعدي تي آزاد ڪيو ويو ته سندس رياست درانيَن کي ساليانو خراج ادا ڪندي.[22]

ڪرپال سنگهه دليل ڏئي ٿو ته الا سنگهه قتلِ عام دوران پنهنجي هم مذهبن جي مدد ڪئي هئي.[23] هو چوي ٿو ته الا سنگهه جو وڪيل، جنهن جو نالو سيکو سنگهه همبالڪا هو، ڪُپ ۾ قتلِ عام دوران گهيريل سکن سان گڏ هو.[23] سندس دعويٰ آهي ته سيکو سنگهه ۽ سانگو سنگهه کي حڪم ڏنو ويو هو ته سک عورتن ۽ ٻارن کي حفاظت لاءِ برنالا ۽ ٺڪريوالا وٺي وڃن، جيڪي الا سنگهه جي علائقي اندر هئا.[23] ان جو ثبوت خزانهءِ امرا ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ لکيل آهي ته جڏهن ابدالي لاهور پهتو ته 200,000 ڀڄندڙ سکن جي سرهند ۽ "الا سنگهه جٽ" جي علائقي ويجهو حفاظت ڳولڻ بابت رپورٽ ڪئي وئي.[23] جڏهن ابدالي برنالا پهتو، تڏهن الا سنگهه اڳ ئي فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي چڪو هو.[23] ان سان الا سنگهه جا ابدالي سان لاڳاپا خراب ٿيا، جنهن کي اڳ ئي ديوان لکشمي نارائن طرفان الا سنگهه بابت منفي ڳالهيون ٻڌايون پئي ويون.[23] تنهن ڪري الا سنگهه کي گرفتار ڪيو ويو ۽ سندس وار تقريباً ڪٽيا وڃڻ وارا هئا، پر هن ان جي بدران رقم ادا ڪرڻ ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي.[23] جڏهن ابدالي مطالبو ڪيو ته الا سنگهه جا وار ڪٽيا وڃن، تڏهن الا سنگهه جواب ڏنو ته هو پنهنجا وار قربان ڪرڻ بدران مرڻ لاءِ تيار آهي.[23] الا سنگهه ان جي بدران هڪ لک رپيا ادا ڪرڻ جي آڇ ڪئي، ۽ ابدالي 125,000 رپين جي ادائيگي قبول ڪئي.[23] قتلِ عام کان پوءِ، الا سنگهه زين خان کي سزا ڏيڻ لاءِ سک فوجن جي اتحاد ۾ شامل ٿيو، ته جيئن ثابت ڪري سگهي ته هو اڃا به دَل خالصا سان گڏ آهي.[23] ان سان 13 جنوري 1764ع واري سرهند جي جنگ ٿي، جنهن ۾ سک فوجن زين خان جي فوجن کي شڪست ڏني ۽ هن زميني پٽي تي ايندڙ وقت لاءِ سک بالادستي جو رستو هموار ڪيو.[23]

پٽيالا رياست الا سنگهه جي جانشين، راجا راجگان امر سنگهه، جي حڪمراني دوران وڌندي رهي.[24][2]

پٽيالا جو امر سنگهه

الا سنگهه جي جانشين، امر سنگهه (پ. 1748ع، حڪ. 1765ع–1782ع)، 1767ع ۾ راجا-ءِ-راجگان بهادر جو لقب اختيار ڪيو.[2] امر سنگهه بپتسما ورتل سک بڻيو ۽ چالاڪ اتحادين ۽ حڪمت عملي واري فتوحات ذريعي رياست کي وڌايو.[6] امر سنگهه جي وفات کان پوءِ، پٽيالا ۾ جانشيني جا ڪيترائي تڪرار ٿيا، جن مان اتر طرف وڌندڙ مرهٽن ۽ ٻين علائقائي رقيب سک سردارن پنهنجي مفادن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ فائدو ورتو.[6] بهرحال، 1790ع واري ڏهاڪي دوران، پٽيالا جي حڪمران گهراڻي جون عورتون، خاص طور راڻي راجندر ڪور (وفات 1791ع، امر سنگهه جي سؤٽ) ۽ راڻي صاحب ڪور (وفات 1799ع، صاحب سنگهه جي ڀيڻ)، پنهنجي قيادت ذريعي هن سياسي وجود کي مرهٽن کان بچايو.[6]

مهاراجا صاحب سنگهه، جيڪو مهاراجا جو لقب رکڻ وارو پهريون حڪمران هو، بادشاهت کي وڌيڪ وڌايو.[24][2] پٽيالا رياست، جنهن شروع ۾ پنهنجي اتر واري سک سلطنت جي بالادستي کي تسليم ڪيو هو، 1809ع ۾ معاهدي ذريعي برطانوي محافظت بڻجي وئي، ته جيئن رنجيت سنگهه طرفان الحاق کان پاڻ کي بچائي سگهي.[2][6]

برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني طرفان پنجاب جي مالوا علائقي جو ٺاهيل نقشو، جنهن ۾ علائقي جون مختلف سياسي رياستون، سرحدون ۽ آباديون ڏيکاريل آهن، لڳ ڀڳ 1829ع–1835ع. پٽيالا رياست قد ۾ ٻين ستلج جي هن پاسي وارين رياستن کان گهڻي وڏي هئي.

پٽيالا رياست جي علائقي جي ايندڙ وڏي واڌ 1814ع دوران ۽ ان کان پوءِ، ڪرم سنگهه هيٺ ٿي.[24][2] اينگلو-نيپالي جنگ دوران ڪرم سنگهه جي مدد جي عوض، جيڪا 1814ع ۽ 1816ع جي وچ ۾ ٿي، برطانوي سلطنت کيس پهاڙي رياستن ۾ علائقو ڏنو، جنهن سان پٽيالا رياست جو علائقو اڄوڪي هماچل پرديش جي علائقن تائين وڌيو، جن ۾ شمله ۽ چيل شامل هئا.[24][25] پهرين اينگلو-سک جنگ کان پوءِ، جيڪا 1845ع ۽ 1846ع جي وچ ۾ ٿي، رياست ٻيهر وڌي، جڏهن جنگ دوران پنهنجي مدد جي عوض برطانوي سلطنت نابها رياست کان زمين ضبط ڪري پٽيالا رياست کي انعام طور ڏني.[24][6]

1857ع کان پوءِ ۽ نريندر سنگهه جي حڪمراني دوران، پٽيالا رياست جو علائقو آخري ڀيرو وڌايو ويو.[24] نريندر سنگهه جي خدمتن ۽ برطانوي سلطنت جي حمايت جي نتيجي ۾ پٽيالا رياست کي جديد هريانا ۾ جھجر جي نرنال ڊويزن ۾ خودمختيار حق مليا، ۽ هن خمانو جو تعلقا خريد ڪيو.[24] نريندر سنگهه کي ڀدور تي انتظامي اختيار ۽ ان علائقي جي سالياني آمدني پڻ ڏني وئي.[24]

انتظام

[سنواريو]

اوڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري، مير امداد علي پٽيالا رياست ۾ مهاراجا نريندر سنگهه (1845ع – 1862ع) ۽ مهاراجا مهيندر سنگهه (1862ع – 1876ع) هيٺ هڪ سينئر رياستي عملدار (*ديوان*) طور خدمتون سرانجام ڏنيون.[26] هو مير ذوالفقار علي جو پٽ هو، جيڪو مهاراجا صاحب سنگهه هيٺ پٽيالا جي خدمت ۾ داخل ٿيو هو، ۽ مير تفضل حسين، چيف جسٽس پٽيالا، جو پيءُ هو، جنهن جي نالي تي بعد ۾ تفضل پورا وارو علائقو رکيو ويو.[27]

برطانوي بالادستي

[سنواريو]

1809ع ۾، پٽيالا رياست برطانوي سلطنت سان اتحاد ۾ داخل ٿي، جنهن تحت رياست کي ڪجهه پابندين سان اندروني خودمختياري ڏني وئي، ۽ پٽيالا رياست جي حڪمرانن برطانوي سلطنت کي پنهنجو بالادست تسليم ڪيو.[24][2] امبالا ۾ 18 ۽ 20 جنوري 1860ع جي وچ ۾ منعقد امبالا درٻار ۾، پٽيالا، نابها ۽ جند رياستن کي نظريه الحاق کان آجو رکڻ جو فيصلو ڪيو ويو.[28] برطانوي راڄ دوران، پٽيالا رياست جا حڪمران 17 توپن جي سلامي جا حقدار هئا ۽ پنجاب صوبي جي هر ٻي نوابي رياست کان مٿانهين حيثيت رکندا هئا.[1]

1891ع ۾، پٽيالا رياست جي وزيرِ ماليات ديوان گرمک سنگهه گرو نانڪ پرڪاش لکيو، جنهن ۾ پٽيالا جي حڪمران خاندان، نوابي روين جي دستورنامي، ۽ سک صحيفي تي تبصرو شامل هو.[29]

آزادي ۽ خاتمو

[سنواريو]
1946ع جو هندستان جو نقشو، جنهن ۾ مختلف رياستون ڏيکاريل آهن؛ پٽيالا اوڀر پنجاب جي وچ ۾ واقع آهي

1947ع ۾، پٽيالا جي آخري مهاراجا يادوِندر سنگهه پٽيالا رياست جي الحاق تي آزاد ڊومينين آف انڊيا سان اتفاق ڪيو.[30] پٽيالا شاهي خاندان جا ميمبر ۽ اولاد پنهنجا نوابي لقب برقرار رکندا رهيا، جيستائين اهي 1971ع ۾ 26هين ترميم ذريعي ڀارت جي آئين تحت ختم ڪيا ويا. پٽيالا رياست جو تاريخي علائقو ڀارتي رياستن پنجاب، هريانا ۽ هماچل پرديش ۾ آهي.

پٽيالا رياست ۾ عورتن جو ڪردار

[سنواريو]

پٽيالا رياست جي تاريخ دوران ڪيترين عورتن نمايان ڪردار ادا ڪيا. ليپل گريفن لکيو ته ڦلڪيان سردارن (پٽيالا سميت) عورتن کي اقتدار جي عهدن کان پري رکيو، ڇاڪاڻ⁠تہ "...کين شڪ هو ته اهي [عورتون] ان کي پاڻ [مردن] کان گهڻو وڌيڪ دانائي سان استعمال ڪري سگهن ٿيون".[6]

سيد محمد لطيف موجب: "ڪيترن سالن تائين پٽيالا بهادري، دانائي ۽ سرگرمي وارين عورتن جي اثر هيٺ رهيو، جهڙوڪ راڻي حڪمن، راڻي کيم ڪور، بيبي پردھان ڪور، مهاراجا صاحب سنگهه جي پڦاٽ، ۽ ڦڳواڙا جي راڻي راجندر ڪور."[31]

پٽيالا رياست جون ڪجهه نمايان عورتون هيٺ ڏجن ٿيون:

حڪمران ۽ لقب

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پٽيالا جو مهاراجا

راجا

[سنواريو]

راجا-ءِ-راجگان

[سنواريو]
  • 1767ع – 5 فيبروري 1781ع: امر سنگهه (مٿي ذڪر ڪيل)[2]
    • 1771ع – 1774ع: همت سنگهه (دعويدار؛ وفات 1774ع)[2]
  • فيبروري 1781ع – 1813ع: صاحب سنگهه (پ. 1774ع – و. 1813ع)[2]
    • 1781ع – 1790ع: ديوان نندو مل (نائب حڪمران)[2]

مهاراجا

[سنواريو]
  • 26 مارچ 1813ع – 23 ڊسمبر 1845ع: ڪرم سنگهه (پ. 1797ع – و. 1845ع)[2]
    • 26 مارچ 1813ع – 1823ع: مهاراڻي اوس ڪور (عورت) – نائب حڪمران (پ. 1772ع – و. 1823ع کان پوءِ)[2]
  • 23 ڊسمبر 1845ع – 13 نومبر 1862ع: نريندر سنگهه (پ. 1823ع – و. 1862ع) (25 جون 1861ع کان سر نريندر سنگهه)[2]
  • 13 نومبر 1862ع – 14 اپريل 1876ع: مهيندر سنگهه (پ. 1852ع – و. 1876ع) (28 مئي 1870ع کان سر مهيندر سنگهه)[2]
    • 13 نومبر 1862ع – 26 فيبروري 1870ع: جگديش سنگهه (نائب حڪمران، ريجنسي ڪائونسل جو چيئرمين)[2]
  • 14 اپريل 1876ع – 9 نومبر 1900ع: راجندر سنگهه (پ. 1872ع – و. 1900ع) (21 مئي 1898ع کان سر راجندر سنگهه)[2]
    • 14 اپريل 1876ع – آڪٽوبر 1890ع: سر ديوا سنگهه (ريجنٽ) (پيدائش 1834ع – وفات 1890ع) (ريجنسي ڪائونسل جو چيئرمين)[2]
  • 9 نومبر 1900ع – 23 مارچ 1938ع: ڀوپندر سنگهه (پيدائش 1891ع – وفات 1938ع) (12 ڊسمبر 1911ع کان سر ڀوپندر[2] سنگهه)
    • 9 نومبر 1900ع – 3 نومبر 1910ع: سردار گرمک سنگهه – (ريجنٽ، ريجنسي ڪائونسل جو چيئرمين)[2]
  • 23 مارچ 1938ع – 15 آگسٽ 1947ع: يادويندر سنگهه (پيدائش 1913ع – وفات 1974ع) (1 جنوري 1942ع کان سر يادويندر سنگهه)[2]

انتظام

[سنواريو]
پٽيالا رياست جو نقشو، جنهن ۾ ان جون اندروني انتظامي ورهاستون (نظامتون ۽ تحصيلون) 1941ع

پٽيالا رياست مختلف ضلعن (نظامت) ۽ تحصيلن (ذيلي ضلعن) ۾ ورهايل هئي۔

پٽيالا رياست جون انتظامي ورهاستون (1941ع)[32]
ضلعوتحصيلپوليس ٿاڻا
پٽيالاراجپورهراجپوره, لالڙو, بنور
پٽيالاڪوٽوالي ۽ صدر پٽيالا, گهنور, بهرو
باسيڌوريشيرپور، ڌوري, پيال
سرهندباسي, سرهند, مليپور
ڪرمڳڙههنروانانروانا
سنامسنام, مونڪ
ڀوانيڳڙههڀوانيڳڙهه, دربا, سماڻا
اناهڊڳڙههبٺينڊابٺينڊا, رامن
برنالابرنالا, ڀڏور
مانسامانسا, ڀکي, سردولڳڙهه, بوها
ڪوهستانڪنڊاگهاتڪنڊاگهات, ڌرمپور, پنڄور
مهيندرڳڙههنارنولستنالي، مهيندرڳڙهه, نارنول, ننگل چوڌري
اڄ، سمورو مهيندرڳڙهه ضلعو هرياڻو جو حصو آهي۔ نروانا تحصيل جو گهڻو حصو پڻ هرياڻو ۾ شامل آهي، جڏهن ته اڳوڻي ڪوهستان ضلعي جو وڏو حصو هاڻي هماچل پرديش (ڪنڊاگهات وارو حصو) ۽ هرياڻو (پنڄور وارو حصو) ۾ ورهايل آهي۔ باقي ضلعا هاڻي پنجاب جو حصو آهن۔
فلڪيان ۽ پاڙيسري رياستن جو نقشو، جنهن ۾ انتظامي ورهاستون ۽ لاهور کان دهلي تائين مختلف شهرن مان گذرندڙ ريلوي لائينون ڏيکاريل آهن، لڳ ڀڳ 1909ع۔ ذريعو: وڪيميڊيا العام
پٽيالا رياست جون انتظامي ورهاستون (1904ع)[33]
ضلعو (نظامت) تحصيل نوٽ
ڪرمڳڙهه، جنهن کي ڀوانيڳڙهه پڻ چيو ويندو هو، جتي ان جا هيڊڪوارٽر هئا۔ پٽيالا جنهن کي چاوراسي پڻ چيو ويندو هو، پاواڌ ۾۔
ڀوانيڳڙهه يا ’’ڌوڌان‘‘، پاواڌ ۽ جزوي طور جنگل واري علائقي ۾۔
سنام گهڻو ڪري جنگل واري علائقي ۾۔
نروانا بانگر واري علائقي تي مشتمل۔
امرڳڙهه، جنهن کي باسي پڻ چيو ويندو هو، جتي ان جا هيڊڪوارٽر هئا۔ فتح ڳڙهه يا ’’سرهند‘‘، پاواڌ ۾۔
امرڳڙهه جنهن کي ’’ڌوري‘‘ پڻ چيو ويندو هو، جتي موجوده تحصيل هيڊڪوارٽر هئا، جنگل واري علائقي ۾۔
صاحبڳڙهه يا ’’پيال‘‘، جتي هيڊڪوارٽر هئا، گهڻو ڪري جنگل ۽ جزوي طور پاواڌ ۾۔
اناهڊڳڙهه، جنهن کي برنالا پڻ چيو ويندو هو، جتي ان جا هيڊڪوارٽر هئا۔ اناهڊڳڙهه جنگل واري علائقي ۾۔
گووندڳڙهه يا ’’بٺينڊا‘‘، جنگل واري علائقي ۾۔
ڀکي جنگل واري علائقي ۾۔
پنڄور راجپوره پاواڌ ۾۔
بنور
گهنور
پنڄور هماليائي علائقي ۾۔
موهيندرڳڙهه، جنهن کي عام طور نارنول نظامت چيو ويندو هو۔ موهيندرڳڙهه جنهن کي ڪانود پڻ چيو ويندو هو، پراڻي قلعي ۽ شهر جي نالي پٺيان، جتي ان جا هيڊڪوارٽر هئا۔
نارنول

آبادي

[سنواريو]
1941ع جي مردم شماري موجب پٽيالا رياست (مذهب وار ورهاست)[34]
ضلعو ۽ تحصيلهندو سک اسلام عيسائي جينپارسي يهودي ٻڌ ٻياڪل
آبادي % آبادي % آبادي % آبادي % آبادي % آبادي آبادي آبادي آبادي % آبادي
پٽيالا82,63927.77%108,93736.61%104,92935.27%6030.20% 256 0.09%873 158 0.05%297,540
پٽيالا52,80228.81%62,46934.08%67,38436.76%3290.18% 146 0.08%873 158 0.09%183,306
راجپوره29,83726.12%46,46840.68%37,54532.87%2740.24% 110 0.10%000 0 0.00%114,234
باسي52,74713.75%218,96057.07%111,02628.94%5490.14% 24 0.01%100 368 0.10%383,675
سرهند26,14916.12%73,25845.16%62,17438.33%3750.23% 0 0.00%100 255 0.16%162,212
ڌوري26,59812.01%145,70265.79%48,85222.06%1740.08% 24 0.01%100 113 0.05%221,463
ڪرمڳڙهه167,79036.67%194,45742.50%93,21020.37%630.01% 2,079 0.45%000 0 0.00%457,599
ڀوانيڳڙهه24,41316.48%77,25052.15%46,42031.34%10.00% 48 0.03%000 0 0.00%148,131
نروانا112,02571.67%24,00915.36%18,64311.93%00.00% 1,629 1.04%000 0 0.00%156,306
سنام31,35220.47%93,19860.85%28,14718.38%630.04% 402 0.26%000 0 0.00%153,162
اناهڊڳڙهه68,29012.57%371,16568.33%102,05118.79%3250.06% 575 0.11%050 792 0.15%543,203
برنالا17,46014.33%79,37265.14%24,71020.28%1160.10% 126 0.10%000 55 0.05%121,839
مانسا22,60012.04%136,45472.69%28,64715.26%100.01% 0 0.00%000 0 0.00%187,711
بٺينڊا28,23012.08%155,33966.48%48,69420.84%1990.09% 449 0.19%050 737 0.32%233,653
ڪوهستان53,79788.58%2,2963.78%4,5797.54%490.08% 3 0.00%1200 12 0.02%60,736
ڪنڊاگهات53,79788.58%2,2963.78%4,5797.54%490.08% 3 0.00%1200 12 0.02%60,736
مهيندرڳڙهه172,22589.00%2060.11%20,74410.72%30.00% 164 0.08%000 164 0.08%193,506
نارنول172,22589.00%2060.11%20,74410.72%30.00% 164 0.08%000 164 0.08%193,506
سڄي رياست597,48830.86%896,02146.28%436,53922.55%1,5920.08% 3,101 0.16%21123 1,482 0.08%1,936,259
پٽيالا رياست ۾ مذهبي گروهه (برطانوي پنجاب صوبي جي دور ۾)
مذهبي
گروهه		 1881ع[35][36][37] 1891ع[38] 1901ع[39] 1911ع[40][41] 1921ع[42] 1931ع[43] 1941ع[44]
آبادي % آبادي % آبادي % آبادي % آبادي % آبادي % آبادي %
هندو ڌرم [lower-alpha 2] 734,902 50.08% 942,739 59.53% 880,490 55.14% 563,940 40.06% 642,055 42.81% 623,597 38.36% 597,488 30.86%
سک مت 408,141 27.81% 285,348 18.02% 355,649 22.27% 532,292 37.81% 522,675 34.85% 632,972 38.94% 896,021 46.28%
اسلام 321,354 21.9% 352,046 22.23% 357,334 22.38% 307,384 21.84% 330,341 22.03% 363,920 22.39% 436,539 22.55%
جين ڌرم 2,997 0.2% 3,228 0.2% 2,877 0.18% 3,282 0.23% 3,249 0.22% 3,578 0.22% 3,101 0.16%
عيسائيت 39 0% 105 0.01% 316 0.02% 739 0.05% 1,395 0.09% 1,449 0.09% 1,592 0.08%
زرتشتي ڌرم 0 0% 55 0% 26 0% 22 0% 21 0% 2 0% 21 0%
ٻڌ مت 0 0% 0 0% 0 0% 0 0% 3 0% 2 0% 3 0%
يهوديت N/A N/A 0 0% 0 0% 0 0% 0 0% 0 0% 12 0%
ٻيا 0 0% 0 0% 0 0% 0 0% 0 0% 0 0% 1,482 0.08%
ڪل آبادي 1,467,433 100% 1,583,521 100% 1,596,692 100% 1,407,659 100% 1,499,739 100% 1,625,520 100% 1,936,259 100%
نوٽ: برطانوي پنجاب صوبي جي دور جا ضلعي سرحدون موجوده دور سان مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن، ڇاڪاڻ ته آزادي کان پوءِ تاريخي پنجاب صوبي واري علائقي ۾ آبادي ۾ واڌ کي نظر ۾ رکندي ضلعن جي سرحدن ۾ مختلف ورهاستون ڪيون ويون، جن مان نوان ضلعا ٺهيا۔

آمدرفت

[سنواريو]

ريلويون

[سنواريو]

1941ع جي مردم شماري رپورٽ موجب هيٺيان ريلوي اسٽيشنون پٽيالا رياست جي علائقي اندر واقع هيون:[45]

پٽيالا رياست جي علائقي ۾ ريلوي اسٽيشنون (1941ع)
نمبرريلوي لائيناسٽيشنون
1اتر اولهه ريلوي (دهلي ڊويزن)ٽڪسال، گمن، ڌرمپور، ڪمارهاٽي، بڙاوگ، ڪنڊاگهات، ڪنوه، ڪٿلي گهاٽ، جتوگ، دوراها، گووندڳڙهه، سرهند، ساڌوڳڙهه، سراءِ بنجارا، راجپوره، شائڀو، ڪؤلي، پٽيالا، ڪڪرالا، ڇنٽاوالا، ڌوري، علال، سيکا، برنالا، هڊيايا، ٽپا، رامپورا ڦل، ڦسمندي، ڪوٽ فتا، ميسر خانه، مور، سدا سنگهه والا، مانسا، نرندرپورا، بريٽا، ڌمتان، ڌرائوڊي، نروانا، گهسو، اوچانا، ڪلايت، سجوما، لالڙو، سورجپور، فتح ڳڙهه صاحب، باسي، نگاون
2اتر اولهه ريلوي (فيروزپور ڊويزن)سنام، ڇاجلي، لهراگاگا، گرني، بلوانا، بٺينڊا، ڪتر سنگهه والا
3بيڪانير اسٽيٽ ريلويسنگت، باغوالي، موهيندرڳڙهه، زيرپور پالي، نانوان، ستنالي، بوجاواس
4بي بي اينڊ سي آءِ ريلوي (سرسا ڊويزن)شيرڳڙهه، رامن
5بي بي اينڊ سي آءِ ريلوي (بنديڪوئي ڊويزن)نارنول، نظامپور
هيٺيان شهر اڄ هماچل پرديش ۾ آهن: ٽڪسال، گمن، ڌرمپور، ڪمارهاٽي، بڙاوگ، ڪنڊاگهات، ڪنوه، ڪٿلي گهاٽ، ۽ جتوگ۔ جيڪي شهر اڄ پنجاب ۾ آهن، انهن ۾ شامل آهن: دوراها، گووندڳڙهه، سرهند، ساڌوڳڙهه، سراءِ بنجارا، راجپوره، شائڀو، ڪؤلي، پٽيالا، ڪڪرالا، ڇنٽاوالا، ڌوري، علال، سيکا، برنالا، هڊيايا، ٽپا، رامپورا ڦل، ڦسمندي، ڪوٽ فتا، ميسر خانه، مور، سدا سنگهه والا، مانسا، نرندرپورا، بريٽا، لالڙو، فتح ڳڙهه صاحب، باسي، سنام، ڇاجلي، لهراگاگا، گرني، بلوانا، بٺينڊا، ڪتر سنگهه والا، سنگت، باغوالي، ۽ رامن۔ هيٺيان شهر اڄ هرياڻو ۾ آهن: ڌمتان، ڌرائوڊي، نروانا، گهسو، اوچانا، ڪلايت، سجوما، موهيندرڳڙهه، ستنالي، بوجاواس، شيرڳڙهه، نارنول، نظامپور، پنڄور، مهيندرڳڙهه، ننگل چوڌري، سورجپور، زيرپور پالي، نانوان ۽ نگاون۔

اعزازي نشان ۽ تمغا

[سنواريو]

نشانِ ڦل، پادشاهي ڦلي مانيا منڊل، يادو ونشا مانيا منڊل، گرو گهر مانيا منڊل، ۽ نشانِ افتخار اهي اعزازي نشان ۽ تمغا هئا، جيڪي پٽيالا جي مهاراجا طرفان عطا ڪيا ويندا هئا۔[46]

فن پارا

[سنواريو]

سيو-نينسک خاندان جا ڪيترائي اولاد، جهڙوڪ ڇجو، ديوي دتا، ڪيھرو، ڪيهر چند، ۽ سوداگر، پٽيالا جي مصوري اٽيليئر ۾ ڪم حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا۔[47] هڪ ٻئي پهاڙي خاندان جا ٻه فرد، جن جا نالا بيبا ۽ گوهي هئا ۽ جيڪي گلير سان تعلق رکندا هئا، پڻ پٽيالا ۾ ڪم ڪرڻ لڳا۔[47] مسلمان مصور الله دتا، سندس پٽ بشارت الله، ۽ سندس پوٽو محمد شريف ڪم حاصل ڪرڻ لاءِ دهلي کان پٽيالا لڏي آيا۔[47] الور-جيپور علائقي مان ڪجهه راجسٿاني مصور، يعني اودے رام جيپوريا، گنڊا بخش، ۽ شيو رام، پڻ پٽيالا ۾ ڪم ڪرڻ لڳا۔[47] پٽيالا جي مصورن طرفان الهام لاءِ استعمال ٿيندڙ هڪ عام ادبي ذريعو پرابوڌچندروڊيا هو، ۽ اهي تصويرون حڪمران خاندان لاءِ طلسمي ڪردار ادا ڪنديون هيون[47] پٽيالا جي مصورن پاران ٺاهيل عام موضوع وشنوي هئا، جيئن اوتار، ڪرشن ۽ وشنو.[47] فلپ ٽينيسن ڪول کي پٽيالا جي مهاراجا پنهنجي ۽ پنهنجي گهراڻي جي فردن، جن ۾ تاريخي شخصيتون، جيئن الا سنگهه، شامل هئا، جون تصويرون ٺاهڻ لاءِ مقرر ڪيو هو.[48]

تصويري گيلري

[سنواريو]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

نوٽس

[سنواريو]
  1. 1 2 3 4 Punjab District and State Gazetteers: Part A]. Part 1 (انگريزي ۾). Punjab Government Press. 1900. ص. 46–52. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 13 June 2024 تي حاصل ڪيل.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 Truhart, Peter (2017). Regents of Nations: Asia, Australia-Oceania, Part 2 (Reprint ڇاپو). Walter de Gruyter. ص. 1398–1399. ISBN 9783111616254.
  3. ↑ Bond, J. W.; Wright, Arnold (2006). Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey (انگريزي ۾). New Delhi: Asian Educational Services. ص. 232–242. ISBN 978-81-206-1965-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 13 June 2024 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ Kaur, Roopam Jasmeet; Idris, Mohammad (2011). "The Development of Education in Patiala District (1948-2001): A Gendered Analysis". Proceedings of the Indian History Congress 72: 1460–1470. https://www.jstor.org/stable/44145757.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Singh, Khushwant. "The 'People's Captain'". The Global Sikh Trail. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 August 2024 تي محفوظ ڪيل. 16 August 2024 تي حاصل ڪيل.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Ramusack, Barbara N. (Jan 8, 2004). "Princely States Prior to 1800". The Indian Princes and their States. Cambridge University Press. ص. 37–39. ISBN 9781139449083.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 Splendours of Patiala Art. R. P. Srivastava, Sanjeev Prasad Srivastava. Harman Publishing House. 2005. ISBN 9788186622742.{{cite book}}: CS1 maint: others (ڳنڍڻو)
  8. ↑ Jhala, Angma Dey (Oct 6, 2015). Royal Patronage, Power and Aesthetics in Princely India. Routledge. ISBN 9781317316565. Nabha and its neighbours Patiala and Jind similarly claimed Rajput descent remotely from Jaisal, the Bhatti Rajput founder of Jaisalmer state.
  9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ramusack, Barbara N. (Jan 8, 2004). The Indian Princes and their States. Cambridge University Press. ص. 38.
  10. ↑ The Panjab Past and Present. جلد 20. Department of Punjab Historical Studies, Punjabi University. 1986. ص. 389.
  11. 1 2 Singh, Vir (2007). The Jats: Their Role & Contribution to the Socio-economic Life and Polity of North & North-west India. Low Price Publications. ص. 130, 136. ISBN 9788188629688.
  12. 1 2 The City of Faridkot: Past and Present. Fauja Singh, R. C. Rabra. Punjabi University. 1976. ص. 3–5.{{cite book}}: CS1 maint: others (ڳنڍڻو)
  13. 1 2 3 Singh, Ganda (1951). Patiala and East Panjab States Union: Historical Background. Archives Department, Government of the Patiala and E.P.S. Union. ص. 44–45.
  14. ↑ Gandhi, Surjit Singh (2004). A Historian's Approach to Guru Gobind Singh. Singh Bros. ص. 304. ISBN 9788172053062.
  15. ↑ Gazetteer of the Karnal District: 1883 (انگريزي ۾). Arya Press. 1883.
  16. ↑ Wendel, François Xavier (1991). Wendel's Memoirs on the Origin, Growth and Present State of Jat Power in Hindustan (1768) (انگريزي ۾). Institut français de Pondichery. “Jats in Hindustan under three different chiefs : first, the Jats around Delhi, in the same government as Patiala, Malar, etc., areas in the domain of Ala Singh Jat.”
  17. ↑ Grewal, J. S. (Oct 8, 1998). "Rise to Political Power". The Sikhs of the Punjab. Cambridge University Press. ص. 88–96. ISBN 9780521637640.
  18. ↑ Singh, Satnam (Oct 15, 2024). "Significant Events". The Road to Empire: The Political Education of Khalsa Sikhs in the Late 1600s. University of California Press. ص. xix–xxii. ISBN 9780520399372.
  19. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Singh, Kirpal (2005). Baba Ala Singh: Founder of Patiala Kingdom (2nd ڇاپو). Amritsar: Guru Nanak Dev University. ص. 72–77.
  20. ↑ Singh, Ganda (1990). Sardar Jassa Singh Ahluwalia. Patiala: Punjabi University. ص. 97–98.
  21. ↑ Banga, Indu (1976). "Ala Singh: The Founder of Patiala State". ۾ Singh, Harbans; Barrier, Normal Gerald (مرتب). Punjab Past and Present: Essays in Honor of Dr. Ganda Singh. Patiala. ص. 155.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (ڳنڍڻو)
  22. 1 2 3 4 5 Singh, Teja; Singh, Ganda (2006). "Sixth invasion of Durrani and second Holocaust". A Short History of the Sikhs. جلد 1 (1469–1765). Publication Bureau of Punjabi University, Patiala. ص. 162–164. ISBN 8173800073.
  23. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Singh, Kirpal (2005). Baba Ala Singh: Founder of Patiala Kingdom (2nd ڇاپو). Amritsar: Guru Nanak Dev University. ص. 72–78.
  24. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Massy, Charles Francis (1890). Chiefs and Families of Note in the Delhi, Jalandhar, Peshawar and Derajat Divisions of the Panjab (انگريزي ۾). Allahabad: Pioneer Press. ص. 12–15.
  25. ↑ Singh, Khushwant (2017-02-15). Captain Amarinder Singh: The People's Maharaja: An Authorized Biography (انگريزي ۾). Hay House, Inc. ISBN 978-93-85827-44-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 20 June 2024 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ Punjab State administrative correspondence, 1860 CE (1276 A.H.), referencing Diwan Mir Imdad Ali – Punjab State Archives, Patiala.
  27. ↑ Azamgarh Gazetteer (1911); Patiala Municipal Records, “Localities of the Old City.”
  28. ↑ Chatterji, Prashanto K. (1975). The Making of India Policy, 1853-65: A Study on the Relations of the Court of Directors, the India Board, the India Office, and the Government of India. University of Burdwan. ص. 152–153. ISBN 9780883868188. Eventually, at the Ambala Durbar (18-20 January 1860), Canning himself promised the three chiefs Sanads, guaranteeing their possessions to themselves and their heirs and the right to adopt from the Phoolkan family whenever ...
  29. ↑ Kapuria, Radha (19 May 2023). "Ephemeral Embodiments: The Materiality of Music and Dance in Colonial Punjab". Third Text. 3 August 2025 تي حاصل ڪيل.
  30. ↑ Panjab Past and Present. Part 2 (انگريزي ۾). جلد 31. Patiala: Department of Punjab Historical Studies, Punjabi University. 2000. ص. 94–97. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 20 June 2024 تي حاصل ڪيل.
  31. ↑ Sidhu, G. S. (2006). "9.1: Maharani Fatto (Fateh Kaur)". Sikh Religion and Women (1st ڇاپو). Guru Nanak Charitable Trust. ص. 125–126. ISBN 9781902122007.
  32. ↑ Census Report 1941 Patiala State, BY Lt. Col. Sukhdev Singh, Superintendent, Census Operations, page 10, Census of India Digital Library
  33. ↑ Punjab Phulkian States Gazetteers, Volume XVII-A, 1904, p. 139. Available at Archive.org
  34. ↑ CENSUS REPORT 1941 PATIALA STATE. ص. 294–308.
  35. ↑ "ڀارت جي مردم شماري، 1881ع، پنجاب جي مردم شماري بابت رپورٽ، جيڪا 17 فيبروري 1881ع تي ورتي وئي، جلد I". 1881. JSTOR saoa.crl.25057656. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 26 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  36. ↑ "ڀارت جي مردم شماري، 1881ع، پنجاب جي مردم شماري بابت رپورٽ، جيڪا 17 فيبروري 1881ع تي ورتي وئي، جلد II". 1881. ص. 14. JSTOR saoa.crl.25057657. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 26 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  37. ↑ "ڀارت جي مردم شماري، 1881ع، پنجاب جي مردم شماري بابت رپورٽ، جيڪا 17 فيبروري 1881ع تي ورتي وئي، جلد III". 1881. ص. 14. JSTOR saoa.crl.25057658. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 26 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  38. ↑ ميڪليگن, سر ايڊورڊ (1891). "پنجاب ۽ ان جون جاگيردار رياستون، حصو II--برطانوي علائقي لاءِ شاهي جدولون ۽ اضافي واپسيون". ص. 14. JSTOR saoa.crl.25318669. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 26 December 2024 تي حاصل ڪيل.
  39. ↑ "ڀارت جي مردم شماري 1901ع. [جلد 17A]. پنجاب، پنجاب حڪومت جي سياسي ڪنٽرول هيٺ ڏيهي رياستن، ۽ اتر-اولهه سرحدي صوبي لاءِ شاهي جدولون، I-VIII، X-XV، XVII ۽ XVIII". 1901. ص. 34. JSTOR saoa.crl.25363739. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  40. ↑ "ڀارت جي مردم شماري 1911ع. جلد 14، پنجاب. حصو 2، جدولون". 1911. ص. 27. JSTOR saoa.crl.25393788. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  41. ↑ ڪول، هري ڪرشن (1911). "ڀارت جي مردم شماري 1911ع، پنجاب جلد XIV، حصو II". ص. 27. 30 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  42. ↑ "ڀارت جي مردم شماري 1921ع. جلد 15، پنجاب ۽ دهلي. حصو 2، جدولون". 1921. ص. 29. JSTOR saoa.crl.25430165. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  43. ↑ "ڀارت جي مردم شماري 1931ع. جلد 17، پنجاب. حصو 2، جدولون". 1931. ص. 277. JSTOR saoa.crl.25793242. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  44. ↑ ڀارت جو مردم شماري ڪمشنر (1941). "ڀارت جي مردم شماري، 1941ع. جلد 6، پنجاب". ص. 42. JSTOR saoa.crl.28215541. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2024 تي حاصل ڪيل.
  45. ↑ پٽيالا رياست جي مردم شماري رپورٽ 1941ع. ليفٽيننٽ ڪرنل سکديو سنگهه، سپرنٽينڊنٽ، مردم شماري عمل. ص. xliv.
  46. ↑ انسائيڪلوپيڊيا انڊيڪا: نوآبادياتي ڀارت ۾ نوابي رياستون (انگريزي ۾). انمول پبليڪيشنز. 1996. ص. 183–185. ISBN 978-81-7041-859-7.
  47. 1 2 3 4 5 6 ايڪيدا, اتسوشي (Sep 24, 2024). گرو جي تصويرڪشي: سک مت ۾ فن، عقيدت ۽ سڃاڻپ. بوئڊيل اينڊ بريور. ص. 40–41, 43–44. ISBN 9781837652389.
  48. ↑ Cole, Philip Tennyson (1931). Vanity Varnished: Reminiscences in Many Colours. Hutchinson. ص. 233–238.

حوالا

[سنواريو]

وڌيڪ پڙهڻ لاءِ

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Princely states of the Punjab and Simla Hills

31°07′N 77°38′E / 31.117°N 77.633°E / 31.117; 77.633

  1. ↑ رائو هيم هيل جو نالو متبادل طور 'هيمهيل' به لکيو ويندو آهي؛ کيس گياني گيان سنگهه موجب هن راج يا ڀيم مل پڻ چيو ويندو آهي.
  2. ↑ ڦل روپ چند جي ٻن پٽن مان هڪ هو؛ ٻيو پٽ سندلي هو.
  1. ↑ فارسي رياست جي شروعاتي سرڪاري ٻولي هئي، پر بعد ۾ نوآبادياتي دور ۾ ان جي جاءِ اردو ورتي، جڏهن ته پنجابي ڳالهائي ويندڙ ٻولي رهي.
  2. ↑ 1931ع–1941ع: آد ڌرمي شامل
"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=پٽيالا_رياست&oldid=384009" تان ورتل