پيري
| هڪ سلسلي جو حصو |
| انساني واڌ ويجهه ۽ ارتقا |
|---|
 |
| مرحلا |
| حياتياتي سنگ ميل |
| ارتقا ۽ نفسيات |
_extra.jpg)
وڏي ڄمار يا پيري (Old age) عمر جو اهو حصو آهي جيڪو سراسري عمر جي ويجهو يا ان کان مٿي هوندو آهي. وڏي ڄمار وارن ماڻهن کي پيرسن، بزرگ، جهونا، يا سينيئر سٽيزن چيو ويندو آهي.[1] وڏي ڄمار ڪو مقرر ٿيل حياتياتي مرحلو ناهي: "وڏي ڄمار" طور سڃاتل عمر تاريخي ۽ ثقافتي طور تي مختلف ٿي سگهي ٿي.[2] ڪجهه شعبا خاص طور تي عمر وڌڻ ۽ بزرگن تي ڌيان ڏين ٿا، جهڙوڪ عمر وڌڻ جا حياتياتي عمل (senescence)،[3] عمر وڌڻ جي عمل جو طبي مطالعو (gerontology)،[4] بزرگن کي لڳندڙ بيماريون (geriatrics)،[5] ۽ بزرگن جي مدد لاءِ ٽيڪنالاجي (gerontechnology).
پيرسن ماڻهن ۾ اڪثر ڪري جسماني بحاليءَ جي صلاحيت گهٽجي ويندي آهي ۽ اهي نوجوانن جي ڀيٽ ۾ بيمارين ۽ زخمين جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا. کين رٽائرمنٽ، اکيلائي، ۽ عمر جي بنياد تي ٿيندڙ تعصب (ageism) جهڙن سماجي مسئلن جو به مقابلو ڪرڻو پوي ٿو.[6] 2011 ۾، گڏيل قومن بزرگن جي حقن جي تحفظ لاءِ هڪ انساني حقن جي ڪنوينشن جي تجويز ڏني هئي.[7]
تاريخ
[سنواريو]يورپي
[سنواريو]يورپ جي تاريخ ۾ وڏي ڄمار جي تاريخ گذريل 3000 سالن کان ڪيترن ئي نمايان خاصيتن جي حامل رهي آهي:[8][9]
- عمر جي مستقل حد: يورپي تاريخ ۾ وڏي ڄمار جي حد اڪثر ڪري 60 کان 70 سالن جي وچ ۾ رهي آهي، جيڪا قديم دور کان جديد دور تائين برقرار آهي.
- قانوني ۽ ثقافتي تسليمي: وڏي ڄمار کي هميشه قانوني ۽ ثقافتي حوالي سان تسليم ڪيو ويو آهي. قانونن ۾ اڪثر ڪري عمر جي بنياد تي بزرگن لاءِ خاص رعايتون يا استثنائون شامل هونديون هيون.
- بدلجندڙ حيثيت: بزرگن جي حيثيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي آهي. مثال طور، شروعاتي وچين دور (5th کان 10th صدي تائين) ۾ وڏي ڄمار کي، خاص طور تي مردن لاءِ، وڌيڪ مانُ وارو مرتبو حاصل هو.
تعريفون
[سنواريو]
وڏي ڄمار جي موجوده تعريفن ۾ سرڪاري تعريفون، ذيلي گروهه، ۽ چار پاسا شامل آهن.
سرڪاري تعريفون
[سنواريو]اڪثر ترقي يافته مغربي ملڪ رٽائرمنٽ جي عمر 65 سالن جي لڳ ڀڳ مقرر ڪن ٿا؛ جنهن کي عام طور تي وچين عمر کان وڏي ڄمار ڏانهن منتقلي سمجهيو ويندو آهي.[10] وڏي ڄمار جي ڪا عالمي سرڪاري تعريف ناهي. گڏيل قومون 60 سال يا ان کان وڌيڪ عمر کي وڏي ڄمار سمجهن ٿيون.[11] ان جي ابتڙ، آفريڪا جي ڪجهه حصن ۾ هيءَ حد 50 سال مقرر ڪئي وئي آهي.[12] ترقي يافته ملڪن ۾ عمر جو تعين سالن سان ڪيو ويندو آهي، پر ترقي پذير ملڪن ۾ وڏي ڄمار جو اندازو اڪثر ڪري سماج ۾ ڪم ڪرڻ جي صلاحيت مان لڳايو ويندو آهي.
ذيلي گروھ
[سنواريو]ماهرن تسليم ڪيو آهي ته وڏي ڄمار ۾ ماڻهو مختلف حالتن مان گذرن ٿا. تنهن ڪري کين مختلف گروهن ۾ ورهايو ويو آهي:
- نوجوان-پيرسن (Young-old): 60 کان 69 يا 79 سال.
- وچيان-پيرسن (Middle-old): 70 کان 79 يا 80 کان 89 سال.
- وڏا-پيرسن (Very old / Oldest-old): 80 يا 90 سالن کان مٿي.[13]
برطانوي عالمن هڪ "چوٿين عمر" (fourth age) جو اصطلاح به متعارف ڪرايو آهي، جيڪو اهڙي دور کي چيو ويندو آهي جتي انسان غير فعال ۽ بيمار هوندو آهي.
پاسا (Dimensions)
[سنواريو]وڏي ڄمار جا چار اهم پاسا آهن: ڪرونولوجيڪل (سالن جي حساب سان)، حياتياتي (جسماني حالت)، نفسياتي (ذهني حالت)، ۽ سماجي (سماجي ڪردار).[14]
سينيئر سٽيزن (Senior citizen)
[سنواريو]"سينيئر سٽيزن" هڪ مهذب اصطلاح آهي جيڪو وڏي عمر جي ماڻهن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، خاص طور تي جڏهن اهي رٽائرڊ هجن.[15] هي اصطلاح بزرگن کي سماج جي هڪ معزز ۽ اهم حصي طور ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. هي لفظ پهريون ڀيرو 1938 ۾ هڪ سياسي مهم دوران استعمال ڪيو ويو هو.[16]
حوالا
[سنواريو]- ↑ Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition (American Psychological Association, 2009)
- ↑ Old age. Oxford Reference. 2006.
- ↑ "Senescence – definition". Thefreedictionary.com.
- ↑ "Gerontology – definition". Thefreedictionary.com.
- ↑ "Geriatrics – definition". Thefreedictionary.com.
- ↑ "Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News". Bbc.co.uk.
- ↑ "Human rights of older persons". OHCHR.org.
- ↑ Pat Thane, "Old Age in European Cultures," American Historical Review, 125#2 2020
- ↑ Georges Minois, History of old age (U of Chicago Press, 1989).
- ↑ Barry, Patricia. "Medicare Eligibility Requirements". AARP.
- ↑ Scherbov, Sergei. "New Measures of Population Ageing" (PDF). United Nations.
- ↑ Kowal, Paul (June 2001). "Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: sub-Saharan Africa" (PDF). World Health Organization.
- ↑ "Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults". The Journals of Gerontology. 2009.
- ↑ حوالي جي چڪ: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named "phillips". - ↑ "Oxford Learner's Dictionaries". Oup.com.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد); Text "Senior citizen" ignored (مدد) - ↑ "The Senior Times Online".