پيرس ڪميون

پيرس ڪميون سلسلو فرانڪو-پروشيا جنگ دوران پيرس جي گهيري کان پوءِ جا واقعا 18 مارچ 1871ع تي ڪميونارڊ قومي محافظ دستي پاران قائم ڪيل رڪاوٽ. تاريخ 18 مارچ – 28 مئي 1871ع (2 months, 1 week and 3 days) مقام پيرس، فرانس 48°51′24″N 2°21′08″E نتيجو بغاوت دٻائي وئي فرانسيسي حڪومت پاران ٻي قومي محافظ دستي کي ختم ڪيو ويو. شريڪ جنگ فرانسيسي جمهوريه فرانسيسي فوج ڪميونارڊ قومي محافظ دستو سپهہ سالار ۽ رهنما پيٽريس ڊي ميڪ ماهون جوزف وينوا گاسٽون ڊي گاليفي ارنسٽ ڪورٽو ڊي سيسي مارٽن ڊوڊيل لوئي شارل ڊليسڪلوز † ياروسواف ڊومبروفسڪي † طاقت 170,000 25,000–50,000 نقصان 987–1,162 مارجي ويا 6,580–6,755 زخمي 183 لاپتا 6,667–20,000 مارجي ويا 43,000 گرفتار 6,500–7,500 ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا

پيرس ڪميون (فرانسيسي: Commune de Paris, هڪ فرانسيسي انقلابي حڪومت هئي، جنهن 18 مارچ 1871ع تي پيرس تي قبضو ڪيو ۽ 28 مئي 1871ع تائين شهر جي ڪجهه حصن تي پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکيو. فرانڪو-پروشيا جنگ (1870–1871ع) دوران فرانسيسي قومي محافظ دستي پيرس جو دفاع ڪيو هو، ۽ ان جي سپاهين ۾ پورهيت طبقي جي انقلابي سوچ وڌيڪ مضبوط ٿي وئي. سيپٽمبر 1870ع ۾ فرانس جي ٽين جمهوريه جي قيام (۽ فيبروري 1871ع کان ادولف ٿئير جي سربراهي) کان پوءِ، ۽ مارچ 1871ع تائين جرمن فوجن هٿان فرانسيسي فوج جي مڪمل شڪست کان پوءِ، قومي محافظ دستي جي سپاهين 18 مارچ تي شهر جو ڪنٽرول سنڀالي ورتو. ڪميونارڊ ٻن فرانسيسي جنرلن کي قتل ڪيو ۽ ٽين جمهوريه جي اختيار کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران، انهن انقلابي ڌرين پنهنجي هڪ آزاد حڪومت قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

ڪميون ٻن مهينن تائين پيرس تي حڪومت ڪئي ۽ اهڙيون پاليسيون اختيار ڪيون، جيڪي مجموعي طور ترقي پسند ۽ مذهب مخالف نظام ڏانهن مائل هيون ۽ جيڪي اوڻيهين صديءَ جي مختلف فڪري لاڙن جو گڏيل امتزاج هيون. انهن پاليسين ۾ مذهب ۽ رياست جي جدائي، خود پوليسنگ، گهرن جي ڀاڙي ۾ رعايت، ٻارن کان پورهيو ختم ڪرڻ، ۽ ملازمن کي مالڪ پاران ڇڏيل ڪاروبار پنهنجي قبضي ۾ وٺڻ جو حق شامل هئا. ڪميون پيرس جون سڀئي ڪيٿولڪ گرجا گهر ۽ مذهبي اسڪول بند ڪري ڇڏيا. نسواني تحريڪ، ڪميونزم، پراڻي طرز جي سماجي جمهوريت (اصلاح پسندي ۽ انقلابيت جو ميلاپ)، انارڪسٽ ۽ پروڌونسٽ لاڙا، ۽ ٻين اشتراڪي فڪري اسڪولن ڪميون ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

مختلف ڪميونارڊن وٽ پنهنجا مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ٻن مهينن کان به گهٽ وقت هو، ان کان اڳ جو فرانسيسي قومي فوج 21 مئي 1871ع کان شروع ٿيندڙ semaine sanglante ("رت ڀريو هفتو") دوران ڪميون کي ڪچلي ڇڏيو. ٽين جمهوريه سان وفادار قومي فوجن اندازاً 10,000 کان 15,000 ڪميونارڊن کي يا ته جنگ ۾ قتل ڪيو يا ڦاسي ڏني، جيتوڻيڪ 1876ع جي هڪ غير تصديق ٿيل اندازي موجب هي انگ 20,000 تائين پهچي ٿو. ڪميون پنهنجي آخري ڏينهن ۾ پيرس جي آرچ بشپ جارج ڊاربوئي ۽ لڳ ڀڳ هڪ سئو يرغمالين، جن ۾ گهڻا جينڊارم ۽ پادري هئا، کي پڻ قتل ڪيو.

قومي فوج 43,522 ڪميونارڊن کي گرفتار ڪيو، جن ۾ 1,054 عورتون به شامل هيون. قيدين مان اڌ کان وڌيڪ جنگ ۾ حصو نه ورتو هو، تنهنڪري کين فوري طور آزاد ڪيو ويو. ٽين جمهوريه لڳ ڀڳ 15,000 ماڻهن تي مقدمو هلايو، جن مان 13,500 ڏوهي قرار ڏنا ويا. انهن مان 95 کي موت جي سزا، 251 کي جبري پورهئي، ۽ 1,169 کي جلاوطني (گهڻو ڪري نيو ڪيلڊونيا) جي سزا ٻڌائي وئي. ڪميون جا ڪيترائي ٻيا حامي، جن ۾ ڪجهه اڳواڻ پڻ شامل هئا، انگلينڊ، بيلجيم ۽ سوئٽزرلينڊ ڏانهن ڀڄي ويا. 1880ع ۾ سڀني زندهه قيدين ۽ جلاوطن ماڻهن کي عام معافي ملي ۽ هو واپس فرانس موٽي آيا، جتي ڪجهه ماڻهن ٻيهر سياسي سرگرميون شروع ڪيون.

ڪميون جي پاليسين ۽ ان جي نتيجن بابت ٿيندڙ بحثن ڪارل مارڪس ۽ فريڊرڪ اينگلز جي نظرين تي گهرو اثر وڌو. ٻنهي پيرس جي هن حڪومت کي پرولتاريه جي آمريت جو پهريون عملي مثال قرار ڏنو. اينگلز لکيو:

"تازو وري سماجي-جمهوري فلستيني 'پرولتاريه جي آمريت' وارن لفظن کان سخت ڊڄي ويو آهي. چڱو، حضرات، جيڪڏهن توهان ڄاڻڻ چاهيو ٿا ته اها آمريت ڪهڙي هوندي آهي، ته پوءِ پيرس ڪميون ڏانهن نظر ڪريو. اها ئي پرولتاريه جي آمريت هئي."

پسمنظر

2 سيپٽمبر 1870ع تي سيڊان جي جنگ ۾ فرانس کي شڪست آئي ۽ شهنشاهه نيپولين ٽيون گرفتار ٿي ويو. جڏهن ٻئي ڏينهن اها خبر پيرس پهتي ته حيران ۽ ڪاوڙيل ماڻهو گهٽين ۾ نڪري آيا. قائم مقام ريجنٽ ملڪا يوجيني شهر ڇڏي ڀڄي وئي، ۽ فرانس جي ٻي سلطنت جي حڪومت جلدي ئي ختم ٿي وئي. قومي اسيمبلي جي جمهوري ۽ انقلابي ميمبرن نئين فرانسيسي جمهوريه جو اعلان ڪيو ۽ جنگ جاري رکڻ جي ارادي سان قومي دفاع جي حڪومت قائم ڪئي. ان دوران پروشيائي فوج تيزيءَ سان پيرس ڏانهن وڌڻ لڳي.

آبادي

1871ع ۾ فرانس وڏي حد تائين ورهايل هو. هڪ پاسي فرانس جي ٻهراڙين جي وڏي، ڪيٿولڪ ۽ قدامت پسند آبادي هئي، جڏهن ته ٻئي پاسي پيرس، مارسيلي، ليون ۽ ڪجهه ٻين شهرن جي وڌيڪ جمهوري ۽ انقلابي آبادي هئي. 1869ع جي فرانسيسي قانون ساز چونڊ جي پهرئين مرحلي ۾، جيڪا فرانسيسي سلطنت جي دور ۾ ٿي، 44,38,000 ماڻهن بوناپارٽسٽ اميدوارن کي ووٽ ڏنو، جيڪي نيپولين ٽئين جا حامي هئا، جڏهن ته 33,50,000 ماڻهن جمهوري يا ليجٽمسٽ اميدوارن کي ووٽ ڏنو. پر پيرس ۾ جمهوري اميدوارن کي واضح برتري حاصل رهي، جتي انهن کي 234,000 ووٽ مليا، جڏهن ته بوناپارٽسٽن کي صرف 77,000 ووٽ مليا.

1869ع جي سرڪاري مردم شماري موجب، پيرس جي لڳ ڀڳ ويهه لک آباديءَ مان اٽڪل 500,000 صنعتي مزدور هئا، جيڪي فرانس جي سمورن صنعتي مزدورن جو لڳ ڀڳ پندرهن سيڪڙو هئا، جڏهن ته وڌيڪ 300,000 کان 400,000 ماڻهو ٻين ڪاروبارن ۾ ڪم ڪندا هئا. انهن مان رڳو لڳ ڀڳ 40,000 ماڻهو ڪارخانن ۽ وڏين صنعتن ۾ ملازم هئا؛ اڪثريت ڪپڙي، فرنيچر ۽ تعميراتي شعبي جي ننڍين صنعتن ۾ ڪم ڪندي هئي. شهر ۾ 115,000 گهريلو ملازم ۽ 45,000 دربان پڻ هئا. مقامي فرانسيسي آبادي کان علاوه، لڳ ڀڳ 100,000 پرڏيهي مزدور ۽ سياسي پناهگير به موجود هئا، جن مان سڀ کان وڌيڪ اٽلي ۽ پولينڊ مان آيل هئا.

جنگ ۽ پيرس جي گهيري دوران وچولي ۽ مٿئين طبقي جا ڪيترائي ماڻهو شهر ڇڏي هليا ويا. ساڳئي وقت جرمن قبضي هيٺ آيل فرانس جي علائقن مان وڏي انگ ۾ پناهگير پيرس پهتا. جنگ ۽ گهيري سبب صنعتي سرگرمين جي بندش جو سڀ کان وڌيڪ اثر مزدورن ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن تي پيو، ۽ اهي ئي بعد ۾ ڪميون جي عوامي حمايت جو بنيادي بنياد بڻيا.

پيرس جي مزدورن ۾ انقلابي رجحان

فرانس جي ٻي سلطنت دوران هڪ لوهه ڳارڻ واري ڪارخاني ۾ ڪم ڪندڙ ٻار

پيرس ڪميون، ڪجهه حد تائين، پيرس جي مزدورن ۾ وڌندڙ بيچيني ۽ ناراضگيءَ جو نتيجو هئي. هن بيچينيءَ جون پاڙون 1830ع واري ڏهاڪي ۾ ليون ۽ پيرس ۾ ٿيندڙ مزدورن جي شروعاتي بغاوتن، يعني ڪانو بغاوتن، تائين پهچن ٿيون. (canut ليون جو ريشم اُڻيندڙ مزدور هوندو هو، جيڪو گهڻو ڪري جيڪارڊ اُڻت مشين تي ڪم ڪندو هو.) ڪيترائي پيرسي، خاص طور مزدور ۽ هيٺئين وچولي طبقي جا ماڻهو، هڪ جمهوري رياست جا حامي هئا. سندن هڪ خاص مطالبو اهو هو ته پيرس کي پنهنجي چونڊيل ڪائونسل ذريعي خود حڪومت جو حق ڏنو وڃي، جيئن فرانس جي ننڍن شهرن کي حاصل هو، پر قومي حڪومت، جيڪا راڄڌاني جي بي قابو سياسي ماحول کان ڊڄندي هئي، اهو حق پيرس کي نه ڏيندي هئي.

فرسٽ انٽرنيشنل جهڙيون اشتراڪي تحريڪون فرانس ۾ سوين لاڳاپيل تنظيمن سان گڏ تيزيءَ سان اثرانداز ٿي رهيون هيون. 1867ع جي شروعات ۾ پيرس جي پتل جي صنعت سان لاڳاپيل مالڪن پنهنجي مزدورن جي يونين ٽوڙڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها ڪوشش انٽرنيشنل پاران منظم ڪيل هڙتال سبب ناڪام ٿي وئي. ساڳئي سال پيرس ۾ ٿيل هڪ عوامي احتجاج جي جواب ۾ حڪومت انٽرنيشنل جي انتظامي ڪميٽي کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ ان جي اڳواڻن تي ڏنڊ لاڳو ڪيو. ڇڪتاڻ وڌندي وئي؛ انٽرنيشنلسٽن نئين ڪميٽي چونڊي، وڌيڪ انقلابي پروگرام پيش ڪيو، حڪومت سندن اڳواڻن کي قيد ڪيو، ۽ 1868ع جي برسلز ڪانگريس تائين تنظيم جو رخ وڌيڪ انقلابي بڻجي ويو. انٽرنيشنل جو اثر انهن فرانسيسي مزدورن تي به نمايان هو، جيڪي رسمي طور ان سان لاڳاپيل نه هئا، خاص طور پيرس ۽ ٻين وڏن شهرن ۾.

صحافي وڪٽر نوار جي قتل پيرس جي ماڻهن کي سخت ڪاوڙايو، ۽ شهنشاهه تي تنقيد ڪندڙ صحافين جي گرفتارين به شهر کي پرامن نه بڻايو. جرمن فوجي نمائندي الفريڊ فان والڊرزي فيبروري ۾ پنهنجي ڊائريءَ ۾ لکيو:

> "هر رات الڳ الڳ هنڌن تي رڪاوٽون بيهاريون وينديون هيون، جيڪي گهڻو ڪري استعمال کان ٻاهر ٿيل گاڏين، خاص طور اومني بسن، مان ٺاهيون وينديون هيون. بي ترتيب فائرنگ ٿيندي هئي، ۽ سوين ماڻهو، جن مان گهڻا بلڪل نوجوان هوندا هئا، هنگامن ۾ حصو وٺندا هئا."

پر هن اهو پڻ لکيو ته:

> "مزدور، هڪ طبقي جي حيثيت ۾، انهن واقعن ۾ حصو نه وٺندا هئا."

1870ع جي شروعات ۾ بغاوت ذريعي حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي هڪ ڪوشش پڻ ڪئي وئي، پر 1870ع جي فرانسيسي آئيني ريفرنڊم کان پوءِ ڇڪتاڻ ۾ نمايان گهٽتائي اچي وئي. جولاءِ 1870ع ۾ نيپولين ٽئين پاران پروشيا خلاف شروع ڪيل جنگ کي شروعات ۾ وڏي حب الوطنيءَ واري جوش ۽ جذبي سان قبول ڪيو ويو.

انقلابي ۽ انقلاب پسند

لوئي آگسٽ بلانڪي، ڪميون جي انتهائي کاٻي ڌر جي اڳواڻ، ڪميون جي سڄي عرصي دوران قيد ۾ رهيو.

پيرس ڊگهي عرصي کان فرانس جي انقلابي تحريڪن جو مرڪز رهيو هو. جولاءِ 1830ع جي انقلاب ۽ 1848ع جو فرانسيسي انقلاب دوران انقلابين عوامي بغاوتن وسيلي گهٽين ۾ نڪري پنهنجون حڪومتون ڪيرايون. ان کان پوءِ به ڪيترائي ناڪام انقلابي قدم کنيا ويا، جهڙوڪ 1832ع جي جون بغاوت ۽ جون 1848ع جي بغاوت.

ڪميون جي زماني ۾ پيرس ۾ سرگرم انقلابي ۽ بنيادپرست گروهن مان سڀ کان وڌيڪ اعتدال پسند گروهه "بنيادپرست جمهوري خواه" (Radical Republicans) هو. هن گروهه ۾ نوجوان ڊاڪٽر ۽ مستقبل جو وزيراعظم جارج ڪليمانسو پڻ شامل هو، جيڪو قومي اسيمبلي جو ميمبر ۽ پيرس جو 18هون ارونڊيسمان جو ميئر هو. ڪليمانسو ڪميون ۽ حڪومت جي وچ ۾ ٺاهه ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٻنهي ڌرين مٿس اعتماد نه ڪيو. فرانس جي ٻهراڙيءَ مان چونڊيل نمائندن جي نظر ۾ هو انتهائي انقلابي هو، جڏهن ته ڪميون جي اڳواڻن وٽ هو ضرورت کان وڌيڪ اعتدال پسند سمجهيو ويندو هو.

پيرس جا سڀ کان وڌيڪ سخت گير انقلابي لوئي آگسٽ بلانڪي جا پوئلڳ هئا، جيڪو هڪ ڪرشماتي پيشاور انقلابي هو ۽ جنهن پنهنجي بالغ زندگيءَ جو وڏو حصو جيل ۾ گذاريو هو. سندس لڳ ڀڳ هڪ هزار پوئلڳ هئا، جيڪي گهڻو ڪري هٿياربند هئا ۽ ڏهن ڄڻن تي ٻڌل خفيه سيلن ۾ منظم ٿيل هئا. هر سيل مڪمل طور آزاد نموني ڪم ڪندو هو ۽ ٻين سيلن جي ميمبرن کان بي خبر هوندو هو، جڏهن ته رابطي لاءِ صرف پنهنجي اڳواڻن سان رمزي اشارا استعمال ڪيا ويندا هئا. بلانڪي پنهنجي پوئلڳن جي رهنمائي لاءِ هٿياربند بغاوت لاءِ هدايتون (Instructions for an Armed Uprising) نالي هڪ رهنمائي ڪتاب پڻ لکيو. جيتوڻيڪ سندن تعداد گهڻو نه هو، پر بلانڪيست ڪميون کي ڪيترائي انتهائي منظم سپاهي ۽ ان جا ڪيترائي سينيئر اڳواڻ فراهم ڪيا.

پيرس جا محافظ

1870ع ۾ فرانسيسي قومي محافظ دستي جو هڪ سپاهي

20 سيپٽمبر 1870ع تائين جرمن شاهي فوج پيرس جو گهيرو ڪري ورتو هو ۽ فرانسيسي مورچن کان رڳو 2,000 ميٽرs (6,600 ft) جي فاصلي تي خيما هڻي ويٺي هئي. پيرس ۾ جنرل ٽروشو جي ڪمان هيٺ باقاعده فرانسيسي فوج وٽ رڳو 50,000 پيشاور سپاهي هئا. فرانسيسي فوج جا گهڻا پهرين صف جا سپاهي يا ته جنگي قيدي بڻجي چڪا هئا يا ميتز ۾ جرمن فوج جي گهيري ۾ ڦاٿل هئا.

تنهنڪري باقاعده فوج کي لڳ ڀڳ 5,000 باهه وسائڻ وارن، 3,000 جينڊارمن ۽ 15,000 ملاحن جي مدد حاصل هئي. ان کان علاوه گارڊ موبيل پڻ سندن ساٿ ڏنو، جنهن ۾ نوان ڀرتي ٿيل نوجوان شامل هئا، جن وٽ نه مناسب تربيت هئي ۽ نه ئي جنگي تجربو. انهن مان 17,000 پيرس جا رهواسي هئا، جڏهن ته 73,000 صوبن مان آيا هئا. انهن ۾ برٽني جا ويهه بٽالين پڻ شامل هئا، جن مان ڪيترائي ماڻهو فرانسيسي ٻولي به چڱيءَ طرح نه ڳالهائي سگهندا هئا.

پيرس جي سڀ کان وڏي هٿياربند قوت قومي محافظ دستو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو شامل هئا. انهن وٽ پڻ تمام ٿوري تربيت ۽ تجربو هو. اهي پاڙن (محلن) جي بنياد تي منظم ڪيا ويا هئا. ارونڊيسمانن جي مٿئين ۽ وچولي طبقي وارن علائقن جا دستا گهڻو ڪري قومي حڪومت جا حامي هئا، جڏهن ته پورهيت طبقن وارن پاڙن جا دستا وڌيڪ انقلابي ۽ سياسي طور سرگرم هئا. قومي محافظ دستي جي ڪيترين ئي يونٽن بابت مشهور هو ته انهن ۾ نظم و ضبط جي کوٽ هئي؛ ڪجهه يونٽ يونيفارم پائڻ کان به انڪار ڪندا هئا، حڪمن تي عمل ڪرڻ کان اڳ انهن تي بحث ڪندا هئا، ۽ پنهنجا آفيسر پاڻ چونڊڻ جو حق گهرندا هئا. پورهيت علائقن سان واسطو رکندڙ قومي محافظ دستي جا ميمبر ئي بعد ۾ پيرس ڪميون جي مکيه هٿياربند قوت بڻيا.

پيرس جو گهيرو؛ پهريان احتجاج

يوجين وارلان قومي محافظ دستي جي ڪيترن هزارن سپاهين جي اڳواڻي ڪندي، "ڪميون زندهه باد!" جا نعرا هڻندي، هوٽيل ڊي وِل ڏانهن مارچ ڪيو.

جڏهن جرمن فوج شهر جو گهيرو ڪري ورتو، تڏهن بنيادپرست گروهن محسوس ڪيو ته قومي دفاع جي حڪومت وٽ پنهنجي بچاءَ لاءِ ڪافي سپاهي موجود نه هئا، تنهنڪري هنن حڪومت خلاف پهريان احتجاج شروع ڪيا. 19 سيپٽمبر تي قومي محافظ دستي جون يونٽون، جيڪي پورهيت طبقي جي مکيه پاڙن—بيلويل، مينيلمونتان، لا ويليت، مونتروژ، فوبورگ سينٽ-انتوان ۽ فوبورگ دو ٽامپل—سان تعلق رکنديون هيون، شهر جي مرڪز ڏانهن روانيون ٿيون ۽ مطالبو ڪيائون ته هڪ نئين حڪومت، يعني ڪميون، چونڊي وڃي. سندن سامهون قومي دفاع جي حڪومت سان وفادار باقاعده فوج جون يونٽون بيٺيون، ۽ نيٺ احتجاج ڪندڙ پرامن نموني منتشر ٿي ويا.

5 آڪٽوبر تي بيلويل مان لڳ ڀڳ 5,000 احتجاج ڪندڙ هوٽيل ڊي وِل ڏانهن مارچ ڪري پهتا ۽ فوري بلدياتي چونڊن ۽ رائفلن جي فراهمي جو مطالبو ڪيو. 8 آڪٽوبر تي پهريون انٽرنيشنل جي اڳواڻ يوجين وارلان جي اڳواڻيءَ ۾ قومي محافظ دستي جا ڪيترائي هزار سپاهي "ڪميون زندهه باد!" جا نعرا هڻندا شهر جي مرڪز ڏانهن روانا ٿيا، پر اهي پڻ بنا ڪنهن جهيڙي جي منتشر ٿي ويا.

آڪٽوبر جي پڇاڙيءَ ۾ جنرل لوئي-جول ٽروشو جرمن گهيري کي ٽوڙڻ لاءِ هٿياربند حملن جو هڪ سلسلو شروع ڪيو، پر انهن ۾ وڏي جاني نقصان باوجود ڪا به ڪاميابي حاصل نه ٿي. 27 سيپٽمبر تي جرمن فوج پيرس کي باقي فرانس سان ڳنڍيندڙ برقي تار (ٽيليگراف) جي لائين ڪٽي ڇڏي. 6 آڪٽوبر تي دفاع واري وزير ليون گامبيتا گرم هوا جي غباري ذريعي شهر ڇڏي ويو ته جيئن جرمنن خلاف سڄي ملڪ ۾ مزاحمت کي منظم ڪري سگهي.

31 آڪٽوبر جي بغاوت

31 آڪٽوبر 1870ع تي قومي محافظ دستي جي انقلابي يونٽن ٿوري وقت لاءِ هوٽيل ڊي وِل تي قبضو ڪيو، پر بغاوت ناڪام ٿي وئي.

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو 1870ع جي پيرس بغاوت

28 آڪٽوبر تي پيرس ۾ اها خبر پهتي ته آگسٽ کان جرمن فوج جي گهيري ۾ ڦاٿل ميتز ۾ فرانسيسي فوج جا 160,000 سپاهي هٿيار ڦٽا ڪري چڪا هئا. ساڳئي ڏينهن اها خبر پڻ پهتي ته لي بورجي جي جنگ ۾ فرانسيسي فوج جي پيرس جو گهيرو ٽوڙڻ جي هڪ ٻي ڪوشش به وڏي جاني نقصان سان ناڪام ٿي وئي هئي. 31 آڪٽوبر تي پيرس جي مکيه انقلابي گروهن جي اڳواڻن، جن ۾ بلانڪي، فيليڪس پيا ۽ لوئي شارل ڊليسڪلوز شامل هئا، جنرل ٽروشو ۽ حڪومت خلاف هوٽيل ڊي وِل تي نئين احتجاج جي سڏ ڏني. لڳ ڀڳ 15,000 احتجاج ڪندڙ، جن مان ڪجهه هٿياربند به هئا، تيز برسات جي باوجود هوٽيل ڊي وِل آڏو گڏ ٿيا ۽ ٽروشو جي استعيفيٰ ۽ ڪميون جي قيام جو مطالبو ڪرڻ لڳا. هوٽيل ڊي وِل مان فائرنگ ڪئي وئي، جنهن ۾ هڪ گولي ٿوري فرق سان ٽروشو کي لڳڻ کان بچي وئي. ان کان پوءِ احتجاج ڪندڙ عمارت اندر داخل ٿي ويا، نئين حڪومت قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيائون ۽ ان جي امڪاني ميمبرن جون فهرستون تيار ڪرڻ لڳا.

سڀ کان وڌيڪ سخت گير ڌر جي اڳواڻ بلانڪي ويجهي سين جي پريفيڪچر ۾ پنهنجو مرڪز قائم ڪيو، جتان هن پنهنجي پوئلڳن کي حڪم ۽ فرمان جاري ڪرڻ شروع ڪيا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پنهنجي حڪومت قائم ڪرڻ جو ارادو رکي رهيو هو. جڏهن هوٽيل ڊي وِل جي اندر نئين حڪومت جي جوڙجڪ تي ڪم هلي رهيو هو، تڏهن جنرل ٽروشو سان وفادار قومي محافظ دستي ۽ گارڊ موبيل جون يونٽون پهچي ويون ۽ بنا ڪنهن خونريزيءَ جي عمارت تي ٻيهر قبضو ڪري ورتائون. منجهند جو لڳ ڀڳ ٽي وڳي احتجاج ڪندڙن کي محفوظ نموني نڪري وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هي مختصر بغاوت ختم ٿي وئي.

3 نومبر تي شهري اختيارين پيرس جي ووٽرن کان هڪ عوامي راءِ شماري ڪرائي، جنهن ۾ پڇيو ويو ته ڇا کين قومي دفاع جي حڪومت تي اعتماد آهي يا نه. "ها" جي حق ۾ 557,996 ووٽ پيا، جڏهن ته 62,638 ماڻهن "نه" ۾ ووٽ ڏنو. ٻن ڏينهن کان پوءِ پيرس جي ويهن ئي ارونڊيسمانن جي بلدياتي ڪائونسلن ميئر چونڊڻ لاءِ ووٽ ڏنا؛ انهن مان پنجن ڪائونسلن حڪومت مخالف بنيادپرست اميدوار چونڊيا، جن ۾ لوئي شارل ڊليسڪلوز ۽ مونٽ مارتر سان تعلق رکندڙ نوجوان ڊاڪٽر جارج ڪليمانسو پڻ شامل هئا.

جرمنن سان ڳالهيون؛ جنگ جو جاري رهڻ

سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر 1870ع دوران ادولف ٿئير، جيڪو قومي اسيمبليءَ جي قدامت پسند ڌر جو اڳواڻ هو، يورپ جو دورو ڪيو ۽ برطانيا، روسي سلطنت ۽ آسٽريا-هنگري جي پرڏيهي وزيرن سان صلاح مشورا ڪيا، پر کيس معلوم ٿيو ته انهن مان ڪو به ملڪ جرمنن خلاف فرانس جي مدد ڪرڻ لاءِ تيار نه هو. هن حڪومت کي اطلاع ڏنو ته جنگ بندي (آرمسٽس) تي ڳالهين کان سواءِ ٻيو ڪو به رستو موجود نه آهي. ان کان پوءِ هو جرمن قبضي هيٺ آيل ٽور ويو، جتي 1 نومبر تي سندس ملاقات اوٽو فان بسمارڪ سان ٿي. جرمن چانسلر الساس جي مڪمل علائقي، لورين جي ڪجهه حصن جي حوالي ڪرڻ ۽ تمام وڏي پئماني تي جنگي تاوان ادا ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ان جي باوجود قومي دفاع جي حڪومت جنگ جاري رکڻ ۽ جرمنن سان مقابلي لاءِ نئين فوج تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. نئين منظم ڪيل فرانسيسي فوج 10 نومبر تي ڪولميئر جي جنگ ۾ هڪ اهم فتح حاصل ڪئي، پر 29 نومبر تي جنرل آگسٽ-اليگزاندر ڊڪرو جي ويليئر جي جنگ دوران پيرس جي گهيري مان نڪرڻ جي ڪوشش ناڪام ٿي. هن ويڙهه ۾ فرانس جا 4,000 سپاهي مارجي ويا، جڏهن ته جرمن فوج جا لڳ ڀڳ 1,700 جاني نقصان ٿيا.

1870–1871ع جي پيرس جي گهيري دوران جرمن توپخاني طرفان پيرس تي بمباري

گهيري دوران پيرس جي رهواسين جي روزاني زندگي ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکي ٿيندي وئي. ڊسمبر ۾ گرمي پد −15 °C (5 °F) تائين لهي ويو، ۽ سين درياهه ٽن هفتن تائين ڄميل رهيو. پيرس واسي خوراڪ، ٻارڻ جي ڪاٺ، ڪوئلي ۽ دوائن جي سخت کوٽ کي منهن ڏئي رهيا هئا. رات جو سڄو شهر لڳ ڀڳ مڪمل اونداهيءَ ۾ ٻڏي ويندو هو. ٻاهرين دنيا سان رابطي جو واحد ذريعو غبارا، پيغام رساں ڪبوتر يا لوهه جي گولن ۾ بند خط هئا، جيڪي سين درياهه ۾ وهائي موڪليا ويندا هئا. شهر ۾ افواهون ۽ سازشي نظريا وڏي پيماني تي ڦهلجي ويا. جڏهن عام خوراڪ ختم ٿي وئي ته بک کان مجبور ماڻهن شهر جي جانورن جي باغ جا گهڻا جانور ذبح ڪري کائي ڇڏيا، ۽ آخرڪار چوهڙن تائين کائڻ تي مجبور ٿي ويا.

1871ع جي شروعات تائين بسمارڪ ۽ جرمن به ڊگهي گهيري کان ٿڪجي پيا هئا. هنن پيرس جي چوڌاري قلعن ۾ 120 ۽ 150 ملي ميٽر جون ٻاهتر توپون نصب ڪيون، ۽ 5 جنوري کان شهر تي ڏينهن رات مسلسل گولاباري شروع ڪري ڏني. هر روز لڳ ڀڳ 300 کان 600 گولا شهر جي مرڪزي علائقن تي ڪري رهيا هئا.

بغاوت ۽ جنگ بندي

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو جنوري 1871ع جي پيرس بغاوت ۽ ورسائي جي جنگ بندي

11 کان 19 جنوري 1871ع جي وچ ۾ فرانسيسي فوجن کي چئن مختلف محاذن تي شڪست آئي، ۽ پيرس ڏڪار جي خطري کي منهن ڏئي رهيو هو. جنرل ٽروشو کي پيرس جي پريفيڪٽ کان رپورٽون مليون ته حڪومت ۽ فوجي قيادت خلاف ناراضگي بيلويل، لا شاپيل، مونٽ مارتر ۽ گرو-ڪائيو جي پورهيت پاڙن ۾ قائم سياسي ڪلبن ۽ قومي محافظ دستي جي يونٽن ۾ تيزيءَ سان وڌي رهي هئي.

22 جنوري 1871ع تي هوٽيل ڊي وِل ۾ بغاوت

22 جنوري تي منجهند جو لڳ ڀڳ ٽي يا چار سئو قومي محافظ دستي جا سپاهي ۽ بنيادپرست گروهن جا ميمبر، جن مان گهڻا بلانڪيست هئا، هوٽيل ڊي وِل جي ٻاهران گڏ ٿيا. عمارت جي اندر گارڊ موبيل جي برٽني سان تعلق رکندڙ هڪ بٽالين موجود هئي، جنهن کي ڪنهن به حملي جي صورت ۾ عمارت جي حفاظت جو ذمو ڏنو ويو هو. احتجاج ڪندڙن مطالبو ڪيو ته فوج کي شهري حڪومت جي ماتحت آندو وڃي ۽ فوري طور ڪميون جي چونڊ ڪرائي وڃي. ماحول انتهائي ڇڪتاڻ وارو هو، ۽ منجهند کان پوءِ ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ فائرنگ شروع ٿي وئي؛ هر ڌر ٻئي تي پهرين فائرنگ ڪرڻ جو الزام لڳايو. ان واقعي ۾ ڇهه احتجاج ڪندڙ مارجي ويا، ۽ فوج چوراهي کي خالي ڪرائي ڇڏيو. حڪومت فوري طور ڊليسڪلوز جي اخبار Le Reveil ۽ پيا جي اخبار Le Combat تي پابندي مڙهي ڇڏي ۽ 83 انقلابين کي گرفتار ڪيو.

ساڳئي وقت، جڏهن پيرس ۾ احتجاج جاري هو، قومي دفاع جي حڪومت جي اڳواڻن بوردو ۾ اهو نتيجو ڪڍيو ته جنگ وڌيڪ جاري نٿي رکي سگهجي. 26 جنوري تي هنن جنگ بندي ۽ آرمسٽس تي صحيون ڪيون، جنهن ۾ پيرس لاءِ ڪجهه خاص شرط مقرر ڪيا ويا. شهر تي جرمن قبضو نه ڪندا. باقاعده فرانسيسي فوج پنهنجا هٿيار ڦٽا ڪندي، پر ان جي سپاهين کي جنگي قيدي نه بڻايو ويندو. پيرس کي 200 ملين فرانڪ جنگي تاوان ادا ڪرڻو پوندو. جول فيور جي درخواست تي بسمارڪ ان ڳالهه تي به راضي ٿيو ته قومي محافظ دستي کي غير هٿياربند نه ڪيو وڃي، جيئن شهر ۾ امن ۽ امان برقرار رهي سگهي.

ادولف ٿئير؛ 1871ع جون پارلياماني چونڊون

پڻ ڏسو: فيبروري 1871ع جي فرانسيسي قانون ساز چونڊ

ادولف ٿئير، جيڪو ڪميون جي دور ۾ فرانسيسي حڪومت جو اعليٰ انتظامي سربراهه هو

بوردو ۾ قائم قومي حڪومت جنوري جي آخر ۾ قومي چونڊن جو اعلان ڪيو، جيڪي صرف ڏهن ڏينهن کان پوءِ، 8 فيبروري تي، منعقد ٿيون. فرانس جي اڪثر ووٽرن جو تعلق ٻهراڙيءَ سان هو، ۽ اهي ڪيٿولڪ ۽ قدامت پسند خيالن جا حامي هئا، جنهن جو اثر چونڊن جي نتيجن ۾ به نمايان نظر آيو. فيبروري ۾ بوردو ۾ گڏ ٿيل 645 نائبن مان لڳ ڀڳ 400 اهڙي آئيني بادشاهت جا حامي هئا، جيڪا يا ته هينري، ڪائونٽ آف شيمبور (جيڪو شارلس ڏهين جو پوٽو هو) يا شهزادو فلپ، ڪائونٽ آف پيرس (جيڪو لوئي فلپ جو پوٽو هو) جي سربراهيءَ ۾ قائم ٿئي.

نئين پارليامينٽ جي 200 جمهوري نائبن مان 80 اڳوڻا اورليئنسٽ (فلپ جا حامي) هئا، جيڪي اعتدال پسند قدامت پرست هئا. انهن جي اڳواڻي ادولف ٿئير ڪري رهيو هو، جيڪو 26 انتظامي علائقن مان چونڊجي آيو هو، ۽ ڪنهن به ٻئي اميدوار کان وڌيڪ علائقن مان ڪامياب ٿيو. ساڳئي تعداد ۾ وڌيڪ بنيادپرست جمهوري اڳواڻ پڻ موجود هئا، جن ۾ جول فيور ۽ جول فيري شامل هئا، جيڪي بادشاهت کان سواءِ جمهوري نظام جا حامي هئا ۽ سمجهندا هئا ته امن جي معاهدي تي صحيون ڪرڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو نه آهي. پارليامينٽ جي انتهائي کاٻي ڌر ۾ بنيادپرست جمهوري ۽ اشتراڪي اڳواڻ هئا، جن ۾ لوئي بلان، ليون گامبيتا ۽ جارج ڪليمانسو شامل هئا. هي گروهه پيرس ۾ سڀ کان وڌيڪ مضبوط هو، جتي هنن 42 مان 37 سيٽون حاصل ڪيون.

17 فيبروري تي نئين پارليامينٽ 74 ورهين جي ادولف ٿئير کي ٽين جمهوريه جو اعليٰ انتظامي سربراهه چونڊيو. کيس اهڙو اميدوار سمجهيو ويندو هو، جيڪو امن قائم ڪرڻ ۽ ملڪ ۾ ٻيهر نظم ۽ ضبط بحال ڪرڻ جي سڀ کان وڌيڪ صلاحيت رکي ٿو. پروشيا خلاف جنگ جو ڊگهي عرصي کان مخالف رهندڙ ٿئير پارليامينٽ کي قائل ڪيو ته امن قائم ڪرڻ ضروري آهي. ان کان پوءِ هو ورسائي ويو، جتي بسمارڪ ۽ جرمن شهنشاهه ولهيلم پهريون سندس انتظار ڪري رهيا هئا، ۽ 24 فيبروري تي جنگ بنديءَ جي معاهدي تي صحيون ڪيون ويون.

1 مارچ 1871ع تي جنگ بنديءَ جي معاهدي کان پوءِ جرمن فوجن جي پيرس ۾ فاتحانه داخلا

قيام

پيرس جي توپن بابت تڪرار

مونٽ مارتر جي ٽڪريءَ تي نصب توپن جي هڪ بيٽري، جنهن جي خريداري پيرس جي رهواسين چندو گڏ ڪري ڪرائي هئي.

جنگ جي پڄاڻيءَ تي، 400 پراڻيون نال مان ڀرڻ واريون پتل جون توپون، جيڪي پيرس جي شهرين چندو گڏ ڪري خريد ڪيون هيون، شهر ۾ ئي موجود رهيون. قومي محافظ دستي جي نئين مرڪزي ڪميٽي، جنهن تي هاڻي بنيادپرست ڌرين جو غلبو هو، فيصلو ڪيو ته انهن توپن کي بيلويل، بُٽ-شومون ۽ مونٽ مارتر جي پورهيت پاڙن وارن باغن ۾ رکيو وڃي، جيئن اهي باقاعده فوج جي پهچ کان ٻاهر رهن ۽ قومي حڪومت جي ڪنهن به حملي جي صورت ۾ شهر جي بچاءَ لاءِ استعمال ٿي سگهن. ٻئي طرف، ٿئير به پڪو ارادو ڪري چڪو هو ته انهن توپن کي قومي حڪومت جي قبضي هيٺ آندو وڃي.

ڪليمانسو، جيڪو ڪيترن ئي انقلابين جو دوست هو، ٻنهي ڌرين وچ ۾ ٺاهه ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس تجويز هئي ته ڪجهه توپون پيرس ۾ ئي رهڻ ڏنيون وڃن ۽ باقي فوج حوالي ڪيون وڃن. پر نه ٿئير ۽ نه ئي قومي اسيمبلي سندس تجويز قبول ڪئي. حڪومت جي اعليٰ انتظامي سربراهه جي حيثيت سان ٿئير چاهيو ٿي ته پيرس ۾ جلد کان جلد نظم ۽ قومي اقتدار بحال ڪيو وڃي، ۽ توپون ان اقتدار جي علامت بڻجي ويون هيون. قومي اسيمبلي جنگ دوران قرضن جي وصوليءَ تي لاڳو ٿيل رعايت واري مهلت کي وڌائڻ کان به انڪار ڪري ڇڏيو، ۽ ٻن بنيادپرست اخبارن، جول والس جي Le Cri du Peuple ۽ هنري روشفور جي Le Mot d'Ordre، کي بند ڪري ڇڏيو، جنهن سان پيرس جي بنيادپرست عوام ۾ وڌيڪ ڪاوڙ پکڙجي وئي. ٿئير اهو به فيصلو ڪيو ته قومي اسيمبلي ۽ حڪومت کي بوردو بدران ورسائي منتقل ڪيو وڃي، جيئن اهي پيرس جي احتجاجن جي دٻاءَ کان پري رهن. هن فيصلي قومي محافظ دستي ۽ بنيادپرست سياسي ڪلبن کي وڌيڪ مشتعل ڪري ڇڏيو.

17 مارچ 1871ع تي ٿئير ۽ سندس ڪابينا جو اجلاس ٿيو، جنهن ۾ پيرس جو ميئر جول فيري، قومي محافظ دستي جو ڪمانڊر جنرل لوئي دوريل ڊي پالادين، ۽ پيرس ۾ باقاعده فوج جي يونٽن جو ڪمانڊر جنرل جوزف وينوا پڻ شامل هئا. ٿئير اعلان ڪيو ته ايندڙ ڏينهن فوج موڪلي توپن تي قبضو ڪيو ويندو. جنگ واري وزير ادولف لي فلو، دوريل ڊي پالادين ۽ وينوا هن منصوبي جي مخالفت ڪئي. سندن خيال هو ته فوج وٽ ڪافي سپاهي نه هئا، نظم و ضبط ڪمزور هو، سپاهي مايوس هئا ۽ ڪيترين ئي يونٽن ۾ سياسي اثر وڌي چڪو هو، تنهنڪري اهڙو قدم وقت کان اڳ هوندو. وينوا صلاح ڏني ته انتظار ڪيو وڃي، جيستائين جرمني فرانسيسي جنگي قيدين کي آزاد ڪري ۽ فوج ٻيهر مڪمل طاقت سان بحال نه ٿي وڃي. پر ٿئير اصرار ڪيو ته ڪارروائي جلد کان جلد ڪئي وڃي، جيئن اوچتي حملي جو فائدو حاصل ٿي سگهي. هن چيو ته جيڪڏهن توپن تي قبضو ڪرڻ ۾ ناڪامي ٿي ته حڪومت پيرس جي مرڪز مان نڪري ورسائي هلي ويندي، اتي فوج گڏ ڪندي ۽ پوءِ، جيئن جون 1848ع جي بغاوت دوران ڪيو ويو هو، زبردست فوجي طاقت سان شهر تي ٻيهر قبضو ڪيو ويندو. آخرڪار ڪابينا سندس فيصلي سان اتفاق ڪيو، ۽ جنرل وينوا ايندڙ ڏينهن لاءِ ڪارروائي جا حڪم جاري ڪري ڇڏيا.

توپن تي قبضي جي ناڪام ڪوشش ۽ حڪومت جي پسپائي

ادولف ٿئير پاران موڪليل فوج مونٽ مارتر جون اهي توپون قبضي ۾ وٺي رهي آهي، جيڪي پيرس جي شهرين چندي ذريعي خريد ڪيون هيون. 18 مارچ 1871ع جي بغاوت دوران قومي محافظ دستي انهن کي ٻيهر واپس وٺي ڇڏيو، ۽ اهو ئي واقعو پيرس ڪميون جي شروعات بڻيو.

18 مارچ جي صبح سوير فوج جون ٻه بريگيڊون مونٽ مارتر جي ٽڪري تي پهتيون، جتي سڀ کان وڌيڪ، يعني 170 توپون، رکيل هيون. اتي اڳ ئي قومي محافظ دستي جي انقلاب پسند سپاهين جو هڪ ننڍڙو دستو موجود هو، ۽ جنرل ڪلود ليڪومت جي اڳواڻيءَ واري بريگيڊ ۽ قومي محافظ دستي جي وچ ۾ مختصر جهيڙو ٿيو. قومي محافظ دستي جو هڪ سپاهي، ٽرپين نالي، گولي لڳڻ سبب زخمي ٿيو ۽ پوءِ فوت ٿي ويو.

فائرنگ جي خبر تيزيءَ سان سڄي پاڙي ۾ پکڙجي وئي، ۽ قومي محافظ دستي جا سپاهي، ڪيترائي رهواسي، ۽ جارج ڪليمانسو پڻ فوجين کي منهن ڏيڻ لاءِ اتي پهچي ويا.

قومي محافظ دستي پاران فوج کان ٻيهر حاصل ڪيل توپون.

جڏهن ته فوج بيلويل، بُٽ-شومون ۽ ٻين اهم هنڌن تي توپن تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي، پر مونٽ مارتر ۾ ماڻهن جو هجوم مسلسل وڌندو رهيو ۽ صورتحال انتهائي ڇڪتاڻ واري بڻجي وئي. توپن کي کڻي وڃڻ لاءِ گهربل گهوڙا وقت تي نه پهتا، جنهن سبب فوج جا دستا اتي ئي بيهي رهيا. جڏهن سپاهي ماڻهن جي گهيري ۾ اچي ويا ته سندن قطارون ٽٽڻ لڳيون ۽ ڪيترائي سپاهي عوام سان وڃي مليا. جنرل ليڪومت پهرين پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي، پوءِ پنهنجن سپاهين کي حڪم ڏنو ته هو هٿيار ڀرين ۽ سنگينون لڳائن. هن ٽي ڀيرا فائرنگ جو حڪم ڏنو، پر سپاهين انڪار ڪري ڇڏيو. ڪجهه آفيسرن جا هٿيار کسيا ويا ۽ کين ڪليمانسو جي حفاظت هيٺ مونٽ مارتر جي ٽائون هال ۾ آندو ويو. جنرل ليڪومت ۽ سندس ساٿي آفيسر گرفتار ڪيا ويا ۽ ڪئپٽن سائمن شارل ميئر جي حڪم هيٺ قومي محافظ دستي جي مقامي هيڊڪوارٽر، شاتو روژ جي بال روم، ۾ منتقل ڪيا ويا. اتي ماڻهن کين پٿر هنيا، بندوقن جي ڪندن سان ماريو، ڌمڪيون ڏنيون ۽ گاريون ڏنيون. منجهند ڌاري، پاڻ کي "18هين ارونڊيسمان جي نگراني ڪميٽي" سڏيندڙ گروهه جا ماڻهو کين رو دي روزييه نمبر 6 تي وٺي ويا، جتي سندن مقدمو هلائي کين قتل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو.

جنرل ڪليمان-ٿوما، جنهن کي قومي محافظ دستي توپن تي قبضي جي ڪوشش سبب قتل ڪيو.

شام پنجين وڳي قومي محافظ دستي هڪ ٻيو اهم قيدي پڻ گرفتار ڪيو: جنرل ژاڪ ليئون ڪليمان-ٿوما. هو هڪ سرگرم جمهوري خواه ۽ سخت نظم و ضبط جو حامي هو، جنهن جون 1848ع جي بغاوت کي ڪچلڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو. پنهنجي جمهوري خيالن سبب هو نيپولين ٽئين جي دور ۾ گرفتار ۽ جلاوطن ڪيو ويو هو، ۽ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ ئي فرانس موٽي آيو هو. پيرس جي گهيري دوران سخت فوجي نظم لاڳو ڪرڻ سبب مونٽ مارتر ۽ بيلويل جي قومي محافظ سپاهين وٽ هو خاص طور ناپسنديده شخص هو.

ان ڏينهن هو عام شهري لباس ۾ شهر ۾ حالتن جو جائزو وٺي رهيو هو، جڏهن هڪ سپاهي کيس سڃاڻي ورتو، گرفتار ڪيو، ۽ رو دي روزييه واري عمارت ۾ وٺي آيو. 18 مارچ تي لڳ ڀڳ شام ساڍي پنجين وڳي قومي محافظ دستي جي ڪاوڙيل سپاهين ۽ ليڪومت جي رجيمينٽ مان ڀڄي ويل سپاهين کيس پڪڙي بندوقن جي ڪندن سان سخت تشدد ڪيو، باغ ۾ ڌڪي ڇڏيو ۽ مٿس بار بار فائرنگ ڪئي. ڪجهه منٽن کان پوءِ جنرل ليڪومت سان به ساڳيو سلوڪ ڪيو ويو. ڊاڪٽر ژان ڪازيمير فيليڪس گيون، جنهن ٿوري دير بعد ٻنهي لاشن جو معائنو ڪيو، ٻڌايو ته ڪليمان-ٿوما جي جسم ۾ چاليهه گوليون لڳل هيون، جڏهن ته ليڪومت جي پٺ ۾ نو گوليون لڳيون هيون.

صبح جي آخر تائين توپن تي ٻيهر قبضو ڪرڻ واري ڪارروائي مڪمل طور ناڪام ٿي چڪي هئي، ۽ پيرس جي تقريباً سڀني پورهيت پاڙن ۾ ماڻهو گڏ ٿيڻ ۽ رڪاوٽون ٺاهڻ شروع ڪري چڪا هئا. جنرل وينوا فوج کي سين درياهه جي ٻئي ڪناري ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم ڏنو، جڏهن ته ٿئير ورسائي ڏانهن پسپائي منظم ڪرڻ لڳو، جتي هو پيرس تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ ڪافي فوج گڏ ڪري سگهي.

قومي محافظ دستو اقتدار سنڀالي ٿو

18 مارچ 1871ع تي قومي محافظ دستي پاران اڏيل هڪ رڪاوٽ.

پيرس ڪميون دوران پلاس ڊي لا ڪونڪورڊ جي ڀرسان قائم ڪيل رڪاوٽون.

18 مارچ جي منجهند جو، جڏهن حڪومت مونٽ مارتر جي توپن تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ۾ ناڪام ٿي وئي، قومي محافظ دستي جي مرڪزي ڪميٽي ٽن بٽالينن کي هوٽيل ڊي وِل تي قبضو ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو خيال هو ته حڪومت اتي موجود آهي. کين اها خبر نه هئي ته ٿئير، حڪومت ۽ فوجي ڪمانڊر اڳ ئي پرڏيهي معاملن واري وزارت ۾ موجود هئا، جتي دروازا کليل هئا ۽ رڳو ٿورا محافظ مقرر هئا. کين اها به خبر نه هئي ته پيٽريس ڊي ميڪ ماهون، جيڪو پوءِ ڪميون خلاف حڪومتي فوجن جو سپهه سالار بڻيو، جرمني مان قيد مان آزاد ٿيڻ کان پوءِ ٿوري ئي دير اڳ پيرس ۾ پنهنجي گهر پهتو هو. بغاوت جي خبر ملندي ئي هو ريلوي اسٽيشن ڏانهن روانو ٿيو، جتي قومي محافظ دستي جا سپاهي شهر ڇڏيندڙ مسافرن جا سڃاڻپ ڪارڊ جاچي رهيا هئا. اسٽيشن جي هڪ همدرد منتظم کيس پنهنجي آفيس ۾ لڪائي ڇڏيو، پوءِ ريل ۾ سوار ٿيڻ ۾ مدد ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ هو شهر مان نڪري ويو. ساڳئي وقت، مرڪزي ڪميٽي پاران موڪليل قومي محافظ سپاهي سندس گهر تي پهچي کيس ڳولي رهيا هئا.

جنرل وينوا جي صلاح تي ٿئير حڪم ڏنو ته پيرس ۾ موجود سموري باقاعده فوج، جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 40,000 هو ۽ جنهن ۾ شهر جي چوڌاري قلعن ۾ موجود فوج به شامل هئي، ورسائي منتقل ڪئي وڃي. هن اهو پڻ حڪم ڏنو ته فوج جي سڀني يونٽن کي ورسائي ۾ ٻيهر منظم ڪيو وڃي ۽ حڪومت جون سڀئي وزارتون به پيرس مان منتقل ڪيون وڃن.

فيبروري مهيني دوران، جڏهن قومي حڪومت بوردو ۾ پنهنجو انتظام سنڀالي رهي هئي، تڏهن پيرس ۾ ان جي مقابلي ۾ هڪ نئين اقتدار جو ڍانچو به اڀري رهيو هو. جنگ بنديءَ جي شرطن موجب قومي محافظ دستي کي غير هٿياربند نه ڪيو ويو هو، ۽ ڪاغذن تي ان وٽ 260 بٽالينون هيون، جن مان هر هڪ ۾ لڳ ڀڳ 1,500 سپاهي شامل هئا؛ اهڙيءَ طرح مجموعي انگ 390,000 تائين پهچندو هو. 15 کان 24 فيبروري جي وچ ۾ قومي محافظ دستي جا چونڊيل لڳ ڀڳ 500 نمائندا پيرس ۾ گڏ ٿيڻ لڳا. 15 مارچ تي، توپن بابت باقاعده فوج ۽ قومي محافظ دستي جي وچ ۾ ٽڪراءَ کان ٿورو اڳ، قومي محافظ دستي پاران قائم ڪيل تنظيمن جي وفاق جي 1,325 نمائندن جيوسيپي گاريبالدي کي پنهنجو اڳواڻ چونڊيو (هو ان وقت اٽلي ۾ هو ۽ ادب سان اهو عهدو قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين)، ۽ 38 ميمبرن تي مشتمل هڪ مرڪزي ڪميٽي قائم ڪئي، جنهن پنهنجو هيڊڪوارٽر پلاس ڊي لا باستيل ۽ رو ڊي لا روڪيٽ جي وچ ۾ واقع رو باسفروي جي هڪ اسڪول ۾ قائم ڪيو. نئين مرڪزي ڪميٽي جي پهرين فيصلي ۾ ٿئير پاران مقرر ڪيل قومي محافظ دستي جي سرڪاري ڪمانڊر جنرل دوريل ڊي پالادين ۽ پيرس جي فوجي گورنر جنرل وينوا جي اختيار کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ويو.

18 مارچ جي دير سان شام، جڏهن قومي محافظ دستي کي معلوم ٿيو ته باقاعده فوج پيرس ڇڏي رهي آهي، تڏهن ان جا دستا تيزيءَ سان شهر جي اهم هنڌن تي قبضو ڪرڻ لاءِ روانا ٿيا. سڀ کان اڳ بلانڪي جا حامي لاطيني پاڙي ۾ پهتا ۽ پانٿيون ۾ رکيل بارود تي قبضو ڪري ورتائون، پوءِ اورليئنس ريلوي اسٽيشن تي به ڪنٽرول سنڀاليائون. قومي محافظ دستي جون چار بٽالينون سين درياهه پار ڪري پوليس پريفيڪچر تي قابض ٿي ويون، جڏهن ته ٻين دستن پلاس وانڊوم ۾ واقع قومي محافظ دستي جي اڳوڻي هيڊڪوارٽر ۽ انصاف واري وزارت تي قبضو ڪري ورتو. ساڳئي رات قومي محافظ دستي انهن سرڪاري آفيسن تي به قبضو ڪري ورتو، جيڪي حڪومت خالي ڪري وئي هئي. جلد ئي ماليات، داخلا ۽ جنگ واري وزارت پڻ سندن قبضي ۾ اچي ويون. ايندڙ ڏينهن صبح جو اٺين وڳي مرڪزي ڪميٽي جو اجلاس هوٽيل ڊي وِل ۾ ٿي رهيو هو. ڏينهن جي پڄاڻيءَ تائين 20,000 قومي محافظ سپاهي هوٽيل ڊي وِل جي سامهون واري ميدان ۾، ڪيترين ئي توپن سان گڏ، فاتحانه انداز ۾ گڏ ٿي چڪا هئا، ۽ عمارت تي ڳاڙهو جهنڊو ڦڙڪايو ويو.

مرڪزي ڪميٽي جي انتهائي کاٻي ڌر، جنهن جي اڳواڻي بلانڪيست ڪري رهيا هئا، مطالبو ڪيو ته فوراً ورسائي تي چڙهائي ڪري ٿئير جي حڪومت کي ختم ڪيو وڃي ۽ سڄي فرانس تي پنهنجو اختيار مڙهيو وڃي. پر اڪثريت جي راءِ هئي ته سڀ کان پهرين پيرس ۾ قانوني اختيار جي وڌيڪ مضبوط بنياد قائم ڪئي وڃي. مرڪزي ڪميٽي سرڪاري طور شهر مان گهيري جي حالت ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو، حڪومت هلائڻ لاءِ مختلف ڪميشنون مقرر ڪيون ۽ 23 مارچ تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. هنن جارج ڪليمانسو جي اڳواڻيءَ ۾ پيرس جي ارونڊيسمانن جي ميئرن جو هڪ وفد پڻ ورسائي موڪليو، جيئن ٿئير سان ڳالهين ذريعي پيرس لاءِ هڪ خاص خودمختيار حيثيت حاصل ڪري سگهجي.

22 مارچ 1871ع تي "امن جا دوست" جي نالي سان بينر کڻي احتجاج ڪندڙ ماڻهن کي قومي محافظ دستي پلاس وانڊوم ۾ داخل ٿيڻ کان روڪي ڇڏيو. جڏهن محافظن تي فائرنگ ٿي ته انهن به ميڙ تي گوليون هلائي ڇڏيون. ان واقعي ۾ گهٽ ۾ گهٽ 12 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪيترائي زخمي ٿيا. هن واقعي کي رو ڊي لا پي جو قتلِ عام سڏيو ويو.

ڪائونسل جون چونڊون

پڻ ڏسو: پيرس ڪميون جي ڪائونسل

هوٽيل ڊي وِل ۾ پيرس ڪميون جي هڪ خاڪي تصوير

پيرس ۾ چونڊيل جمهوري ميئرن، جن ۾ جارج ڪليمانسو پڻ شامل هو، ۽ قومي محافظ دستي جي مرڪزي ڪميٽي جي وچ ۾ اختلاف ڏينهون ڏينهن وڌندا پئي ويا. ميئرن جو خيال هو ته هو پيرس جا قانوني نمائندا آهن، جڏهن ته مرڪزي ڪميٽي ان دعويٰ کي رد ڪندي پاڻ کي شهر جي حقيقي حڪومت سمجهندي هئي. 22 مارچ تي، چونڊن کان هڪ ڏينهن اڳ، مرڪزي ڪميٽي سرڪاري طور اعلان ڪيو ته پيرس جي جائز حڪومت ميئر نه، پر اها پاڻ آهي. ڪميٽي اهو پڻ اعلان ڪيو ته ڪليمانسو هاڻي مونٽ مارتر جو ميئر نه رهيو آهي، ۽ مونٽ مارتر جي ٽائون هال سان گڏوگڏ پهرئين ۽ ٻئي ارونڊيسمان جي ٽائون هالن تي به قبضو ڪري ورتو، جتي وڌيڪ بنيادپرست قومي محافظ سپاهي موجود هئا. ڪليمانسو مايوسيءَ سان چيو: "اسان ٻن پاڳلن جي ٽولن جي وچ ۾ ڦاٿل آهيون؛ هڪڙا ورسائي ۾ ويٺا آهن ۽ ٻيا پيرس ۾."

26 مارچ تي ٿيل چونڊن ۾ هر ويهن هزار رهواسين جي نمائندگي لاءِ هڪ ميمبر چونڊيو ويو، ۽ اهڙيءَ طرح ڪميون جي ڪائونسل جا ڪل 92 ميمبر چونڊيا ويا. چونڊن کان اڳ مرڪزي ڪميٽي ۽ بين الاقوامي مزدور انجمن جي اڳواڻن پنهنجون اميدوارن جون فهرستون جاري ڪيون، جن ۾ اڪثر انتهائي کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا. اميدوارن وٽ مهم هلائڻ لاءِ رڳو ڪجهه ڏينهن هئا. ورسائي ۾ موجود ٿئير جي حڪومت پيرس واسين کي ووٽ نه ڏيڻ جي اپيل ڪئي. ووٽنگ ختم ٿيڻ تي، رجسٽرڊ 485,000 ووٽرن مان 233,000 ماڻهن ووٽ وڌا، يعني تقريباً 48 سيڪڙو شرڪت ڪئي. امير علائقن ۾ ووٽنگ جو بائيڪاٽ وڏي پيماني تي ٿيو: ستين ۽ اٺين ارونڊيسمان ۾ 77 سيڪڙو، پندرهين ۾ 68 سيڪڙو، سورهين ۾ 66 سيڪڙو، ۽ ڇهين ۽ نائين ارونڊيسمان ۾ 62 سيڪڙو ووٽرن ووٽ نه وڌو. ان جي ابتڙ، پورهيت علائقن ۾ ووٽنگ جو تناسب تمام گهڻو هو: ويهين ارونڊيسمان ۾ 76 سيڪڙو، اوڻيهين ۾ 65 سيڪڙو، ۽ ڏهين، يارهين ۽ ٻارهين ارونڊيسمانن ۾ 55 کان 60 سيڪڙو تائين ماڻهن ووٽ ڏنو.

ڪجهه اميدوار، جن ۾ بلانڪي پڻ شامل هو (جيڪو ان وقت پيرس کان ٻاهر گرفتار ٿي برٽني جي جيل ۾ قيد هو)، ڪيترن ئي arrondissements مان ڪامياب ٿيا. ٻيا چونڊيل اميدوار، جن ۾ لڳ ڀڳ ويهه اعتدال پسند جمهوري ۽ پنج بنيادپرست اڳواڻ شامل هئا، پنهنجيون سيٽون سنڀالڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو. نتيجي طور، ڪائونسل ۾ رڳو 60 ميمبرن عملي طور ڪم سنڀاليو. انهن مان نَو بلانڪيست هئا (جن مان ڪجهه بين الاقوامي مزدور انجمن سان به لاڳاپيل هئا)، پنجويهه ميمبر، جن ۾ لوئي شارل ڊليسڪلوز ۽ فيليڪس پيا شامل هئا، پاڻ کي "آزاد انقلابي" سڏيندا هئا؛ لڳ ڀڳ پندرهن ميمبر بين الاقوامي مزدور انجمن سان واسطو رکندا هئا، جڏهن ته باقي مختلف بنيادپرست گروهن جا نمائندا هئا. مشهور اميدوارن مان هڪ، ڪليمانسو، کي صرف 752 ووٽ مليا. ڪائونسل ۾ 33 مزدور، پنج ننڍا واپاري، 19 ڪلارڪ، اڪائونٽنٽ ۽ ٻيا دفتري ملازم، ٻارهن صحافي، ۽ مختلف آزاد پيشن سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا. ويهه ميمبر فري ميسنري سان وابسته هئا. سڀئي چونڊيل ميمبر مرد هئا، ڇو ته عورتن کي ووٽ ڏيڻ جو حق حاصل نه هو.

چونڊن جا نتيجا 27 مارچ تي سرڪاري طور اعلان ڪيا ويا، ۽ ايندڙ ڏينهن قومي محافظ دستي هوٽيل ڊي وِل جي سامهون هڪ وڏي تقريب ۽ فوجي پريڊ منعقد ڪئي، جنهن لاءِ عمارت کي ڳاڙهن جهنڊن سان سينگاريو ويو هو.

تنظيم ۽ شروعاتي ڪم

L'Illustration رسالي ۾ شايع ٿيل "ڪميون جا ماڻهو"، جولاءِ 1871ع

نئين چونڊيل ڪميون 28 مارچ تي انتهائي جوش ۽ جذبي واري ماحول ۾ پنهنجو پهريون اجلاس منعقد ڪيو. ميمبرن ڪيترين ئي تجويزن جي منظوري ڏني، جن ۾ بلانڪي کي اعزازي صدر مقرر ڪرڻ، موت جي سزا ختم ڪرڻ، لازمي فوجي ڀرتي جو خاتمو ڪرڻ، ٻين شهرن ڏانهن نمائندا موڪلڻ ته جيئن اُتي به ڪميونون قائم ڪرڻ ۾ مدد ملي، ۽ اهو اعلان شامل هو ته پيرس ڪميون جي رڪنيت قومي اسيمبلي جي رڪنيت سان گڏ نٿي رکي سگهجي. هن فيصلي جو خاص مقصد پير ٽيرار هو، جيڪو ٻئي ارونڊيسمان جو جمهوري ميئر هو ۽ ساڳئي وقت ڪميون ۽ قومي اسيمبلي ٻنهي لاءِ چونڊجي آيو هو. نئين ڪميون جي وڌندڙ بنيادپرست سياسي رخ کي ڏسي ٽيرار ۽ لڳ ڀڳ ويهن جمهوري ميمبرن اهو مناسب سمجهيو ته هو ڪميون مان استعيفيٰ ڏئي ڇڏين. هڪ ڊگهي بحث کان پوءِ اهو فيصلو پڻ ڪيو ويو ته ڪائونسل جون ڪارروائيون ڳجهيون رکيون وينديون، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪميون عملي طور ورسائي واري حڪومت سان جنگ جي حالت ۾ هئي، ۽ پنهنجي منصوبن بابت دشمن کي آگاهه ڪرڻ مناسب نه هو.

وڌيڪ بنيادپرست ميمبرن جي تجويز تي نئين حڪومت وٽ نه ڪو صدر هو، نه ميئر ۽ نه ئي ڪو سپهه سالار. ان جي بدران ڪميون پيرس جي انتظام هلائڻ لاءِ قومي اسيمبلي جي نموني تي نَو ڪميشنون قائم ڪيون. اهي سڀئي ڪميشنون هڪ ايگزيڪيوٽو ڪميشن کي جوابده هيون. سڀ کان پهرين منظور ڪيل قدمن مان هڪ اهو هو ته لازمي فوجي ڀرتي ختم ڪئي وڃي، راڄڌاني ۾ قومي محافظ دستي کان سواءِ ٻي ڪا به فوج نه ٺاهي وڃي ۽ نه ئي داخل ڪئي وڃي، ۽ هر صحتمند بالغ مرد کي قومي محافظ دستي جو ميمبر قرار ڏنو وڃي. پر هن نئين نظام ۾ هڪ اهم ڪمزوري به موجود هئي: قومي محافظ دستي وٽ هاڻي ٻه جدا جدا قيادتون موجود هيون. اهو هڪ ئي وقت قومي محافظ دستي جي مرڪزي ڪميٽي ۽ ايگزيڪيوٽو ڪميشن ٻنهي کي جوابده هو، ۽ اهو واضح نه هو ته ٿئير جي حڪومت خلاف ايندڙ جنگ ۾ حتمي فوجي اختيار ڪنهن وٽ هوندو.

انتظام ۽ ڪارروايون

پروگرام

ڪميون، گهيري دوران گروي رکيل مزدورن جا اوزار واپس ڪري رهي آهي.

پنهنجي مختصر وجود دوران ڪميون اڳ ۾ رد ڪيل فرانسيسي جمهوري ڪئلينڊر اختيار ڪيو ۽ جمهوري ٽن رنگن واري جهنڊي بدران اشتراڪي ڳاڙهو جهنڊو استعمال ڪيو. اندروني اختلافن باوجود، ڪائونسل ان وقت ويهه لک رهواسين تي مشتمل شهر لاءِ عوامي خدمتن کي منظم ڪرڻ شروع ڪيو. اها ڪجهه اهڙين پاليسين تي به متفق ٿي، جيڪي ترقي پسند، سيڪيولر ۽ سماجي جمهوري رخ رکندڙ هيون. جيئن ته ڪميون کي دٻائڻ کان اڳ ان جو وجود رڳو ٻن مهينن تائين رهيو، تنهنڪري عملي طور رڳو ڪجهه فرمان لاڳو ٿي سگهيا. انهن فرمانن ۾ هيٺيان قدم شامل هئا:

• گهيري جي سڄي عرصي دوران رهيل مسواڙون معاف ڪرڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ ان عرصي ۾ مسواڙن جي ادائيگي معطل ڪئي وئي هئي؛
• ٻارن کان پورهيو ڪرائڻ ۽ بيڪرين ۾ رات جو ڪم ڪرائڻ جو خاتمو؛
• عملي خدمت دوران مارجي ويل قومي محافظ دستي جي سپاهين جي غير شادي شده ساٿين ۽ ٻارن کي پينشن ڏيڻ؛
• گهيري دوران گروي رکيل، وڌ ۾ وڌ 20 فرانڪ ماليت وارا مزدورن جا سڀئي اوزار ۽ گهريلو سامان گروي خانن مان مفت واپس ڪرڻ؛
• واپاري قرضن جي ادائيگي ملتوي ڪرڻ ۽ انهن قرضن تي وياج ختم ڪرڻ؛
• جيڪڏهن ڪنهن ڪاروباري اداري جو مالڪ ان کي ڇڏي وڃي ته ملازمن کي ان اداري تي قبضو ڪري پاڻ هلائڻ جو حق ڏيڻ؛ تنهن هوندي به، ڪميون اڳوڻي مالڪ جي معاوضي واري حق کي تسليم ڪيو؛
• مالڪن پاران مزدورن تي ڏنڊ لاڳو ڪرڻ تي پابندي.

عورتن جي حقن بابت قدم

لوئيز ميشيل، انارڪسٽ ۽ مونٽ مارتر جي مشهور "ڳاڙهي ڪنواري"، ڪميون بابت روايتن جي هڪ اهم علامت بڻجي وئي.

عورتن ڪميون جي قيام ۽ ان جي انتظام، ٻنهي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيتوڻيڪ انهن کي ڪميون جي چونڊن ۾ ووٽ ڏيڻ جو حق حاصل نه هو ۽ ڪميون ۾ ڪا به چونڊيل عورت ميمبر نه هئي. سندن سرگرمين ۾ رڪاوٽون اڏڻ ۽ زخمي ويڙهاڪن جي سار سنڀال ڪرڻ شامل هو. ڌوٻياڻي جوزفين مارشي 22 ۽ 23 مئي جي ويڙهن دوران بندوق کڻي چيو: "اوهان بزدلن جو ٽولو! وڃو ۽ وڙهو! جيڪڏهن مان مارجي ويس ته ان کان اڳ ڪنهن کي ماري چڪي هونديس!" کيس باهه لڳائيندڙ عورت جي الزام هيٺ گرفتار ڪيو ويو، پر ان ڳالهه جو ڪو به دستاويزي ثبوت موجود نه آهي ته هوءَ ڪا عورت باهه لڳائيندڙ هئي. هن انفان پيردو سان گڏ ويونڊيئر طور ڪم ڪيو. قومي محافظ دستي جي سپاهين پاران ڌوئڻ لاءِ ڏنل ڪپڙا واپس کڻي ويندي، هوءَ پنهنجي محبوب ژان گي جو لاش پڻ پاڻ سان کڻي وئي، جيڪو هڪ قصاب جو شاگرد هو.

مختلف اخبارن ۾ عورت باهه لڳائيندڙن بابت رپورٽون شايع ٿيون، پر انهن بابت ثبوت ڪمزور رهيا. پيرس جرنل موجب فوجين 13 عورتن کي گرفتار ڪيو، جن تي مبينا طور گهرن ۾ پيٽرول اڇلائڻ جو الزام هو. اهي افواهون پڻ پکڙيون ته هر گهر کي باهه ڏيڻ جي بدلي پيٽروليوز عورتن کي 10 فرانڪ ڏنا ويندا هئا. جيتوڻيڪ اهو واضح هو ته ڪميون جي باهه لڳائيندڙن ٽويلري محل، هوٽيل ڊي وِل ۽ ٻين اهم عمارتن کي ساڙيو، پر ان وقت عورتن جي شموليت بابت رپورٽن کي گهڻو وڌائي پيش ڪيو ويو.

ڪجهه عورتن، 1789ع ۽ 1848ع جي اڳوڻين ڪوششن جي تسلسل ۾، عورتن جي حقن جي تحريڪ منظم ڪئي. اهڙيءَ طرح، اشتراڪي ڪتاب جلدساز ناتالي ليميل ۽ نوجوان روسي جلاوطن ۽ پهرين انٽرنيشنل جي روسي شاخ جي ميمبر ايلزبيٿ دمتريئف 11 اپريل 1871ع تي پيرس جي بچاءَ ۽ زخمين جي سار سنڀال لاءِ عورتن جي يونين قائم ڪئي. عورتن جي حقن بابت ليکڪا آندري ليو، جيڪا پول منڪ جي دوست هئي، پڻ عورتن جي يونين ۾ سرگرم رهي. هن انجمن جو خيال هو ته عورتن جي حالت رڳو سرمائيداري خلاف عالمي جدوجهد ذريعي ئي بهتر ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري ان صنفي برابري، برابر اجوري، عورتن لاءِ طلاق جي حق، سيڪيولر تعليم جي حق ۽ ڇوڪرين لاءِ پيشاورانه تعليم جا مطالبا ڪيا.

انجمن شادي شده عورتن ۽ غير شادي شده ساٿين، ۽ جائز ۽ ناجائز ٻارن جي وچ ۾ قانوني فرق ختم ڪرڻ جو پڻ مطالبو ڪيو. ان جسم فروشي جي خاتمي جي حمايت ڪئي ۽ قانوني قحبہ خانن کي بند ڪرائڻ ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. عورتن جي يونين ڪيترين ئي بلدياتي ڪميشنن ۾ پڻ حصو ورتو ۽ گڏيل سهڪار تي ٻڌل ورڪشاپون قائم ڪيون. اوجين وارلين سان گڏ ناتالي ليميل گڏيل سهڪار تي ٻڌل ريسٽورانٽ لا مارميت قائم ڪيو، جيڪو ضرورتمندن کي مفت کاڌو فراهم ڪندو هو. ان کان پوءِ هوءَ خوني هفتي دوران رڪاوٽن تي وڙهي.

پول منڪ سينٽ پيئر ڊي مونٽ مارتر جي چرچ ۾ هڪ مفت اسڪول کوليو ۽ سينٽ سلپيس جي چرچ ۾، جيڪو کاٻي ڪناري تي واقع هو، ڪلب ڊي لا وڪٽوار هلائي. روسي عورت اين ژاڪلار، جنهن فيودور دوستوفسڪي سان شادي ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو ۽ پوءِ بلانڪيست ڪارڪن وڪٽر ژاڪلار جي زال بڻجي، آندري ليو سان گڏ لا سوسيال اخبار قائم ڪئي. هوءَ لوئيز ميشيل ۽ پول منڪ سان گڏ مونٽ مارتر جي نگراني ڪميٽي جي ميمبر ۽ پهرين انٽرنيشنل جي روسي شاخ سان پڻ لاڳاپيل هئي.

بين الاقوامي مزدور انجمن جي ڪارڪنن سان ويجهڙائي رکندڙ وڪٽورين بروشي، جنهن 1867ع ۾ گڏيل سهڪار تي ٻڌل هڪ بيڪري قائم ڪئي هئي، پڻ ڪميون ۽ خوني هفتي دوران وڙهي. لوئيز ميشيل، جنهن کي پوءِ نيو ڪيليڊونيا جلاوطن ڪيو ويو، انهن عورتن مان هڪ هئي، جيڪي بغاوت جي واقعن ۾ عورتن جي محدود پر سرگرم شموليت جي علامت بڻيون. قومي محافظ دستي جي هڪ عورتن واري بٽالين حڪومتي دٻاءَ دوران پلاس بلانش جو دفاع ڪيو.

بئنڪ آف فرانس

ڪميون فرانسوا ژورد کي مالياتي ڪميشن جو سربراهه مقرر ڪيو. اڳوڻو نوٽري ڪلارڪ، بئنڪ اڪائونٽنٽ ۽ شهر جي پلن ۽ رستن واري کاتي جو ملازم رهندڙ ژورد ڪميون جا حساب ڪتاب احتياط سان سنڀاليا. پيرس مان حاصل ٿيندڙ محصولن جي آمدني 20 ملين فرانڪ هئي، جڏهن ته وڌيڪ ڇهه ملين فرانڪ هوٽيل ڊي وِل مان هٿ ڪيا ويا. ڪميون جا خرچ 42 ملين فرانڪ هئا، جن جو سڀ کان وڏو حصو قومي محافظ دستي جي روزاني پگهارن تي خرچ ٿيندو هو. ژورد پهرين روٿسچائلڊ بئنڪ کان قرض ورتو، پوءِ شهر جي کاتي مان بل ادا ڪيا، جيڪو جلد ئي خالي ٿي ويو.

بئنڪ آف فرانس جا سون جا ذخيرا حفاظت خاطر آگسٽ 1870ع ۾ پيرس کان ٻاهر منتقل ڪيا ويا هئا؛ انهن کان سواءِ شهر ۾ 88 ملين فرانڪ جا سون جا سڪا ۽ 166 ملين فرانڪ جا بئنڪ نوٽ موجود هئا. جڏهن ٿئير جي حڪومت مارچ ۾ پيرس ڇڏي، تڏهن وٽن نه ايترو وقت هو ۽ نه اهڙا ڀروسي جوڳا سپاهي، جو اها رقم پاڻ سان کڻي سگهن. ذخيرن جي حفاظت 500 قومي محافظ سپاهي ڪري رهيا هئا، جيڪي پاڻ بئنڪ آف فرانس جا ملازم هئا.

ڪجهه ڪميون حامين سماجي منصوبن لاءِ بئنڪ جا ذخيرا قبضي ۾ وٺڻ گهريا، پر ژورد ان جي مخالفت ڪئي. هن وضاحت ڪئي ته سون جي ذخيرن کان سواءِ ڪرنسي تباهه ٿي ويندي ۽ ڪميون وٽ موجود سموري رقم بي قدر ٿي ويندي. ڪميون شارل بيسلي کي بئنڪ آف فرانس جو ڪمشنر مقرر ڪيو، ۽ هن اهڙو انتظام ڪيو، جنهن هيٺ بئنڪ ڪميون کي روزانو 400,000 فرانڪ قرض ڏيندي هئي. ٿئير پڻ ان انتظام جي منظوري ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ جرمن مستقبل جي امن معاهدي لاءِ پنج ارب فرانڪ جنگي تاوان جو مطالبو ڪري رهيا هئا؛ فرانڪ جي قدر مستحڪم رکڻ ۽ تاوان ادا ڪرڻ لاءِ سون جا ذخيرا ضروري هئا. ژورد جي انهن قدمن تي پوءِ ڪارل مارڪس ۽ ٻين مارڪسي مفڪرن تنقيد ڪئي، جن جو خيال هو ته ڪميون کي بئنڪ جا ذخيرا ضبط ڪرڻ گهرجن ها.

اخبارون

لي پير دوشين، وانڊوم ستون جي چوٽيءَ تي لڳل نيپولين جي مجسمي ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن کي ڪميون جا حامي ڊاهڻ وارا هئا.

21 مارچ کان قومي محافظ دستي جي مرڪزي ڪميٽي ورسائي جي حمايت ڪندڙ وڏين اخبارن، لي گولوا ۽ لي فيگارو، تي پابندي مڙهي ڇڏي. ڪميون جي حامين جا ميڙ انهن جي آفيسن ۾ داخل ٿيا ۽ کين بند ڪري ڇڏيو. 18 اپريل کان پوءِ ورسائي سان همدردي رکندڙ ٻيون اخبارون پڻ بند ڪيون ويون. ان جي جواب ۾ ورسائي جي حڪومت سخت سينسرشپ لاڳو ڪئي ۽ ڪميون جي حمايت ڪندڙ هر قسم جي اشاعت تي پابندي وڌي.

ساڳئي وقت، ڪميون جي دور ۾ پيرس اندر ڪميون جي حمايت ڪندڙ اخبارن ۽ رسالن جو انگ تمام تيزيءَ سان وڌيو. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مقبول اخبار جول والس جي شايع ڪيل لي ڪري دو پيپل هئي، جيڪا 22 فيبروري کان 23 مئي تائين جاري رهي. هڪ ٻي تمام مشهور اشاعت لي پير دوشين هئي، جيڪا 1790ع کان 1794ع تائين شايع ٿيندڙ ساڳئي نالي واري اخبار کان متاثر هئي. 6 مارچ تي ان جو پهريون شمارو نڪرڻ کان پوءِ جنرل وينوا ان کي عارضي طور بند ڪيو، پر اها ٻيهر شايع ٿيڻ لڳي ۽ 23 مئي تائين جاري رهي. اها اخبار مزاح، بازاري ٻولي ۽ ڪميون جي مخالفن خلاف انتهائي سخت تنقيد لاءِ مشهور هئي.

جمهوري اخبارون پڻ وڏي پيماني تي شايع ٿيون. انهن ۾ هنري روشفور جي لي مو دوردر شامل هئي، جيڪا هڪ طرف ورسائي جي سخت مخالف هئي، ته ٻئي طرف ڪميون جي غلطين ۽ زيادتين تي به تنقيد ڪندي هئي. سڀ کان وڌيڪ مقبول جمهوري اخبار لي راپل هئي، جنهن ٿئير ۽ ڪميون حامين پاران جنرل ليڪومت ۽ ڪليمان-ٿوما جي قتل، ٻنهي جي مذمت ڪئي. ان جو ايڊيٽر اوگسٽ واڪري، وڪٽر هوگو جو ويجهو ساٿي هو، ۽ هوگو جو پٽ فرانسوا-وڪٽر هوگو پڻ هن اخبار لاءِ لکندو هو. اخبار جي ايڊيٽرن لکيو:

"اسان قومي اسيمبليءَ جي خلاف آهيون، پر ڪميون جي حمايت ۾ به نه آهيون. جنهن شيءِ جو اسين دفاع ڪريون ٿا، جنهن سان اسين محبت ڪريون ٿا ۽ جنهن کي اسين ساراهيون ٿا، اها پيرس آهي."

پادريت مخالف پاليسي

سينٽ-جرمين لوسيروا جي چرچ کي ٿوري وقت لاءِ اشتراڪي عورتن جي ڪلب ۾ تبديل ڪيو ويو.

شروعات کان ئي ڪميون جا ڪيٿولڪ چرچ سان لاڳاپا دشمنيءَ وارا هئا. 2 اپريل تي، ڪميون جي قيام کان ٿوري ئي دير پوءِ، هڪ فرمان منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪيٿولڪ چرچ تي "بادشاهت جي ڏوهن ۾ ساٿ ڏيڻ" جو الزام لڳايو ويو. فرمان ۾ چرچ ۽ رياست جي الڳ ٿيڻ جو اعلان ڪيو ويو، چرچ لاءِ مختص سرڪاري رقم ضبط ڪئي وئي، مذهبي جماعتن جي ملڪيت قبضي ۾ ورتي وئي، ۽ ڪيٿولڪ اسڪولن کي مذهبي تعليم بند ڪري سيڪيولر تعليم اختيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.

ايندڙ ستن هفتن دوران لڳ ڀڳ ٻه سئو پادري، راهبائون ۽ راهب گرفتار ڪيا ويا، جڏهن ته ڇويهه چرچ عوام لاءِ بند ڪيا ويا. وڌيڪ بنيادپرست اخبارن جي زور ڀرڻ تي قومي محافظ دستي جا دستا چرچن جي هيٺاهين خانن جي تلاشي وٺندا رهيا، جتي هو مبينا طور بي رحماڻي ۽ ڏوهاري عملن جا ثبوت ڳوليندا هئا. قومي محافظ دستي جي وڌيڪ انتهاپسند عنصرن مذهبي جلوسن ۽ عبادتي رسمن جون ٺٺوليون به ڪيون. ڪجهه چرچ، جهڙوڪ سينٽ-جرمين لوسيروا، اشتراڪي گڏجاڻين جي ڪلبن ۾ تبديل ڪيا ويا.

مئي جي شروعات ۾ ڪجهه سياسي ڪلبن پيرس جي آرچ بشپ داربوا ۽ جيل ۾ قيد ٻين پادرين کي فوري طور قتل ڪرڻ جو مطالبو شروع ڪيو. خوني هفتي دوران باقاعده فوج پاران ڪميون جي سپاهين کي قتل ڪرڻ جي بدلي ۾ آرچ بشپ ۽ ڪيترن پادرين کي ڦاسي ڏني وئي.

وانڊوم ستون جي تباهي

16 مئي 1871ع تي وانڊوم ستون کي ڪيرايو پيو وڃي. ستون جي تباهيءَ سان مصور گستاو ڪوربي جي گذريل سيپٽمبر ۾ پيش ڪيل سرڪاري تجويز پوري ٿي. ڪميون جي خاتمي کان پوءِ ڪوربي کي ڇهن مهينن جي قيد جي سزا ڏني وئي ۽ پوءِ ستون ٻيهر اڏائڻ جا خرچ ادا ڪرڻ جو حڪم پڻ مليو. هو اهي خرچ ڪڏهن به ادا نه ڪري سگهيو ۽ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ جلاوطنيءَ ۾ فوت ٿي ويو.

زمين تي پيل شهنشاهه نيپولين پهرئين جو مجسمو، جنهن کي شاهي آمريت جي علامت سمجهيو ويندو هو.

نيپولين پهريون جي فتحن جي ياد ۾ ٺهيل ۽ مٿان شهنشاهه جو مجسمو رکندڙ وانڊوم ستون جي تباهي ڪميون جي دور جي سڀ کان نمايان شهري واقعن مان هڪ هئي. 12 اپريل تي ڪميون جي ايگزيڪيوٽو ڪميٽي ستون ڊاهڻ جي منظوري ڏني ۽ ان کي "بربريت جي يادگار" ۽ "ڪچي طاقت ۽ ڪوڙي غرور جي علامت" قرار ڏنو. اهو خيال اصل ۾ مصور گستاو ڪوربي پيش ڪيو هو، جنهن 4 سيپٽمبر تي قومي دفاع جي حڪومت کي خط لکي ستون ڊاهڻ جو مطالبو ڪيو هو. آڪٽوبر ۾ هن ڳريل جرمن توپن مان هڪ نئون ستون ٺاهڻ جي تجويز ڏني، جنهن کي هن "قومَن جو ستون، جرمني ۽ فرانس جو ستون، جيڪي هميشه لاءِ وفاق ۾ گڏ هجن" سڏيو.

ڪوربي 16 اپريل تي ڪميون جي ڪائونسل لاءِ چونڊيو ويو، جڏهن ستون ڊاهڻ جو فيصلو اڳ ئي ٿي چڪو هو. ستون کي رسماً 16 مئي تي ڊاٺو ويو. قومي محافظ دستي جي ٻن بٽالينن ۽ ڪميون جي اڳواڻن جي موجودگيءَ ۾ هڪ موسيقي ٽولي "لا مارسييز" ۽ "شان دو ديپار" وڄايا. ستون کي ڪيرائڻ جي پهرين ڪوشش ناڪام ٿي، پر شام ساڍي پنجين وڳي اهو بنياد کان ٽٽي ٽن حصن ۾ پئجي ويو. ان جي چبوتري کي ڳاڙهن جهنڊن سان ڍڪيو ويو، ۽ مجسمي جا ٽڪرا ڳارڻ ۽ سڪا ٺاهڻ لاءِ کڻي ويا.

12 مئي تي ڪميون پاران منظم ڪيل هڪ ميڙ پلاس سينٽ-جارج تي واقع ٽين جمهوريه جي اڳواڻ ادولف ٿئير جي رهائشگاهه تباهه ڪري ڇڏي. لي مو دوردر جي ايڊيٽر هنري روشفور اها تجويز 6 اپريل تي پيش ڪئي هئي، پر ڪميون ان تي 10 مئي تائين ووٽ نه ڪيو.

قومي حڪومت سان جنگ

ٻنهي ڌرين جي فوجي تياري ۽ حڪومتي فوج جو حملو

ورسائي ۾ ٿئير اندازو لڳايو هو ته پيرس تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ کيس 150,000 سپاهين جي ضرورت پوندي، جڏهن ته وٽس رڳو لڳ ڀڳ 20,000 ڀروسي جوڳا پهرين صف جا سپاهي ۽ اٽڪل 5,000 ژاندارم موجود هئا. هن تيزيءَ سان هڪ نئين ۽ ڀروسي جوڳي باقاعده فوج گڏ ڪرڻ شروع ڪئي. گهڻا سپاهي جنگي قيدي هئا، جن کي جنگ بنديءَ جي شرطن تحت جرمنن تازو آزاد ڪيو هو. ٻيا سپاهي فرانس جي مختلف صوبن ۾ موجود فوجي يونٽن مان موڪليا ويا. نئين فوج جي قيادت لاءِ ٿئير پيٽريس ڊي ميڪ ماهون کي چونڊيو، جيڪو نيپولين ٽئين جي دور ۾ اٽلي ۾ آسٽريا وارن خلاف وڙهندي شهرت ماڻي چڪو هو ۽ سيڊان جي جنگ ۾ سخت زخمي ٿيو هو. هو فوج ۽ ملڪ، ٻنهي ۾ گهڻو مقبول هو. 30 مارچ تائين، مونٽ مارتر ۾ فوج جي شڪست کان ٻن هفتن کان به گهٽ عرصي اندر، حڪومتي فوج پيرس جي ٻاهرين علائقن ۾ قومي محافظ دستي سان جهڙپن ۾ مصروف ٿي وئي.

پهريون حملو ورسائي جي فوج ڪيو. 21 مارچ تي ان مونٽ-واليرين جي قلعي تي قبضو ڪري ورتو، جتي ڪميون جي فيڊري دستن پنهنجو بندوبست نه ڪيو هو. هيءَ جڳهه پيرس جي اولهندي ڀرپاسي وارن علائقن تي حاوي هئي ۽ حڪومتي فوج کي اهم فوجي برتري فراهم ڪندي هئي. 30 مارچ تي جنرل ڊي گاليفي ڪوربوا جي گول چڪر تي قبضو ڪيو، ۽ 2 اپريل تي ورسائي جي فوج ڪوربوا ۽ پوتو تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته فيڊري دستا نيوئي ڏانهن پوئتي هٽي ويا.

ورسائي ڏانهن مارچ جي ناڪامي

3 اپريل تي مونٽ-واليرين قلعي مان ٿيندڙ توپخاني جي فائرنگ سبب فيڊري دستن کي نانتيئر جي ميدان ڏانهن پوئتي ڌڪيو ويو.

پيرس ۾ فوجي ڪميشن، ڪميون جي ايگزيڪيوٽو ڪميٽي ۽ قومي محافظ دستي جي مرڪزي ڪميٽي جا ميمبر 1 اپريل تي گڏ ٿيا. هنن پنجن ڏينهن اندر ورسائي ۾ موجود فوج خلاف حملو شروع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. پهريون حملو 2 اپريل جي صبح جو پنجن بٽالينن ڪيو، جيڪي پون ڊي نيوئي وٽان سين درياهه پار ڪري اڳتي وڌيون. قومي محافظ دستي جا سپاهي حڪومتي فوج هٿان جلدي شڪست کائي موٽي ويا، ۽ سندن لڳ ڀڳ ٻارهن سپاهي مارجي ويا. ورسائي فوج جو هڪ آفيسر، جيڪو طبي دستي جو جراح هو، پڻ مارجي ويو؛ قومي محافظ دستي جي سپاهين سندس وردي کي ژاندارم جي وردي سمجهي ورتو هو. پنج قومي محافظ سپاهي باقاعده فوج هٿان گرفتار ٿيا؛ انهن مان ٻه فوج مان ڀڄل سپاهي هئا ۽ ٻه هٿيارن سميت پڪڙيا ويا. پيرس جي فوجي ضلعي جي ڪمانڊر جنرل وينوا حڪم ڏنو هو ته جيڪي به قيدي فوج مان ڀڄل سپاهي هجن، تن کي گولي هڻي قتل ڪيو وڃي. باقاعده فوج جي ڪمانڊر ڪرنل جارج ارنسٽ بولانجي ان کان به اڳتي وڌي، چئن ئي قيدين کي مختصر ڪارروائي کان پوءِ گولي هڻڻ جو حڪم ڏنو. ايندڙ هفتن جي سخت ويڙهه دوران هٿيارن سميت گرفتار ٿيل قيدين کي گولي هڻي قتل ڪرڻ عام رواج بڻجي ويو.

هن پهرين ناڪاميءَ باوجود ڪميون جي اڳواڻن کي اڃا به يقين هو ته مونٽ مارتر وانگر فرانسيسي فوج جا سپاهي قومي محافظ دستي تي فائرنگ ڪرڻ کان انڪار ڪندا. هنن 27,000 قومي محافظ سپاهين تي مشتمل هڪ وڏي حملي جي تياري ڪئي، جن کي ٽن جدا جدا قطارن ۾ اڳتي وڌڻو هو. اميد هئي ته اهي 24 ڪلاڪن اندر ورسائي محل جي دروازن وٽ گڏ ٿي ويندا. 3 اپريل جي صبح اهي اڳتي وڌيا، پر سندن پاسن جي حفاظت لاءِ گهوڙيسوار دستا موجود نه هئا، توپخانو ساڻن نه هو، کاڌي ۽ گولا بارود جا ذخيرا نه هئا ۽ نه ئي ايمبولينسون هيون؛ تنهن هوندي به هو تيز ڪاميابيءَ بابت پراعتماد هئا. اهي شهر کان ٻاهر قلعن جي قطار وٽان لنگهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال هو ته اهي قلعا قومي محافظ دستي جي قبضي ۾ آهن. حقيقت ۾ فوج 28 مارچ تي ڇڏيل قلعن تي ٻيهر قبضو ڪري چڪي هئي. قومي محافظ دستو جلد ئي سخت توپخاني ۽ رائفلن جي فائرنگ هيٺ اچي ويو؛ سندن صفون ٽٽي پيون ۽ هو پيرس ڏانهن ڀڄي موٽيا. هڪ ڀيرو ٻيهر هٿيارن سميت گرفتار ٿيل قومي محافظ سپاهين کي حڪومتي فوجي يونٽن باقاعدي گولي هڻي قتل ڪيو.

يرغمالين بابت فرمان

فوج پاران قيدين کي قتل ڪرڻ جي جواب ۾ ڪميون جي اڳواڻن 5 اپريل تي هڪ نئون حڪم منظور ڪيو، جيڪو "يرغمالين بابت فرمان" جي نالي سان مشهور ٿيو؛ پر ان تي عملي عملدرآمد بغاوت جي دٻجڻ واري مرحلي، يعني خوني هفتي، دوران ٿيو. فرمان موجب ورسائي حڪومت سان سهڪار جي الزام هيٺ آيل ڪنهن به شخص کي فوراً گرفتار، قيد ۽ هڪ خاص الزام مقرر ڪندڙ جيوري آڏو پيش ڪري سگهجي پيو. جن ماڻهن کي جيوري ڏوهاري قرار ڏيندي، تن کي "پيرس جي عوام جا يرغمالي" قرار ڏنو ويندو. فرمان جي پنجين شق ۾ چيو ويو:

"جنگي قيدي يا پيرس ڪميون جي حڪومت جي ڪنهن حامي کي قتل ڪرڻ کان پوءِ، چوٿين شق تحت قيد ڪيل يرغمالين مان ٽي ڀيرا وڌيڪ ماڻهن کي فوراً قتل ڪيو ويندو."

جنگي قيدين کي هڪ جيوري آڏو پيش ڪيو ويندو، جيڪا فيصلو ڪندي ته کين آزاد ڪيو وڃي يا يرغمالي طور قيد رکيو وڃي.

ورسائي ۾ قومي اسيمبلي ايندڙ ڏينهن هن فرمان جو جواب ڏنو. اسيمبلي اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت فوجي عدالتن کي شڪي ماڻهن تي 24 ڪلاڪن اندر مقدمو هلائي سزا ڏيڻ جو اختيار ڏنو ويو. ايميل زولا لکيو:

"اهڙيءَ طرح اسين پيرس جا شهري ٻن خوفناڪ قانونن جي وچ ۾ اچي ويا آهيون؛ ڪميون پاران ٻيهر نافذ ڪيل شڪ وارن ماڻهن جو قانون ۽ تيز ڦاسين وارو اهو قانون، جنهن کي اسيمبلي يقيناً منظور ڪندي. اهي توپن جي گولن سان نه پيا وڙهن، پر فرمانن وسيلي هڪ ٻئي کي ذبح ڪري رهيا آهن."

ڪميون پنهنجي خاتمي کان اڳ آرچ بشپ سميت لڳ ڀڳ هڪ سئو يرغمالين کي گولي هڻي قتل ڪيو.

وڌيڪ بنيادپرستي

16 اپريل 1871ع، آچر جي ڏينهن، لنڊن ۾ ڪلارڪن ويل گرين کان هائيڊ پارڪ تائين ست هزار مزدورن جو جلوس، جيڪو پيرس ڪميون جي حمايت ۾ ڪڍيو ويو.

اپريل تائين، جيئن ميڪ ماهون جون فوجون آهستي آهستي پيرس ڏانهن وڌنديون رهيون، تيئن ڪميون جي اندر اختلاف پيدا ٿيڻ لڳا ته ڇا فوجي دفاع کي مڪمل ترجيح ڏني وڃي يا سياسي ۽ سماجي آزادين ۽ سڌارن کي. اڪثريت، جنهن ۾ بلانڪيست ۽ وڌيڪ بنيادپرست انقلابي شامل هئا، ۽ جن کي پياٽ جي لي وانژور ۽ ورميرش جي لي پير دوشين جي حمايت حاصل هئي، فوجي معاملن کي اوليت ڏيڻ جي حمايت ڪئي. ٻئي طرف لا ڪميون، لا جسٽيس ۽ والس جي لي ڪري دو پيپل کي خدشو هو ته وڌيڪ آمرانه حڪومت ان سماجي جمهوريه کي تباهه ڪري ڇڏيندي، جنهن کي هو قائم ڪرڻ چاهيندا هئا. آخرڪار، ڪميون جي ڪائونسل سخت مخالفت جي باوجود عوامي سلامتي ڪميٽي قائم ڪرڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جيڪا دهشت جي دور (1793–1794ع) دوران ڪم ڪندڙ ساڳئي نالي واري ڪميٽي جي نموني تي ٺاهي وئي هئي. ان جي نالي سان وابسته تاريخي تاثر سبب ڪميون جا ڪيترائي ميمبر ان جي قيام جا مخالف هئا.

هن ڪميٽي کي ڪميون جي دشمنن کي ڳولي گرفتار ڪرڻ ۽ قيد ۾ رکڻ جا وسيع اختيار ڏنا ويا. رائول ريگول جي اڳواڻيءَ ۾ هن غداري، دشمن سان ڳجهن لاڳاپن يا ڪميون جي توهين جي شڪ ۾ ڪيترن ماڻهن کي گرفتار ڪرڻ شروع ڪيو. گرفتار ٿيلن ۾ ليزانواليڊ جو گورنر جنرل ايڊمون-شارل ڊي مارٽيمپري پڻ شامل هو، جنهن تي 1851ع جي ڊسمبر ۾ انقلابين جي قتل جو الزام هو، ۽ قومي محافظ دستي جا ڪجهه تازا ڪمانڊر، جن ۾ گستاو ڪلوزري به شامل هو. اعليٰ مذهبي اڳواڻن کي به گرفتار ڪيو ويو، جن ۾ آرچ بشپ داربوا، وائڪر جنرل ابي لاگارڊ ۽ لا مادلين جي پادري ابي ڊيگيري شامل هئا. ممڪن انتقامي ڪارروائين لاءِ يرغمال رکڻ واري پاليسي تي ڪميون جي ڪجهه حامين به تنقيد ڪئي، جن ۾ وڪٽر هوگو پڻ شامل هو، جنهن 21 اپريل تي برسلز ۾ شايع ٿيل پنهنجي نظم "ڪو به انتقام نه" ۾ ان جي مخالفت ڪئي.

12 اپريل تي ريگول تجويز ڏني ته آرچ بشپ داربوا ۽ ڪجهه ٻين پادرين جي بدلي ۾ قيد ٿيل بلانڪي کي آزاد ڪيو وڃي. ٿئير هن تجويز کي رد ڪندي چيو ته اهڙي تبادلي سان وڌيڪ يرغمال بڻائڻ جي همت افزائي ٿيندي. 14 مئي تي ريگول وري ستر يرغمالين جي بدلي ۾ انتهائي کاٻي ڌر جي اڳواڻ بلانڪي کي آزاد ڪرڻ جي تجويز ڏني، پر ٿئير ٻيهر انڪار ڪري ڇڏيو.

قومي محافظ دستي جي جوڙجڪ

اپريل 1871ع ۾ ڪميون پاران رو ڊي ريوولي تي، هوٽيل ڊي وِل جي ويجهو، تعمير ڪيل هڪ رڪاوٽ. تصوير ۾ موجود ماڻهو ڪئميرا جي ڊگهي ايڪسپوژر سبب ڌنڌلا نظر اچن ٿا، جيڪو ابتدائي فوٽوگرافيءَ جو عام اثر هو.

ڇاڪاڻ⁠تہ پيرس ۾ هر صحتمند بالغ مرد لاءِ قومي محافظ دستي جو ميمبر ٿيڻ لازمي هو، تنهنڪري 6 مئي تي ڪاغذن موجب ڪميون وٽ لڳ ڀڳ 200,000 سپاهين تي مشتمل فوج موجود هئي. حقيقت ۾ انهن جو انگ گهڻو گهٽ هو ۽ اندازاً 25,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هو. مئي جي شروعات ۾ رپورٽ موجب قومي محافظ دستي جا ويهه سيڪڙو سپاهي بغير موڪل جي غير حاضر هئا.

ڪميون جي خاتمي تائين 43,522 ماڻهو گرفتار ڪيا ويا، 7,000 کان 8,000 ڪميون جا حامي ملڪ کان ٻاهر جلاوطن ٿيا، ۽ اندازاً 10,000 کان 15,000 ڪميون جا حامي مارجي ويا. اهڙيءَ طرح ڪميون جي مجموعي فوجي قوت جو انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.

قومي محافظ دستي وٽ سوين توپون ۽ هزارين بندوقون موجود هيون، پر انهن مان رڳو اڌ توپون ۽ ٻه ٽيون بندوقون ئي عملي طور استعمال ٿيون. پيرس جي شهرپناهه تي وڏيون بحري توپون نصب هيون، پر انهن کي هلائڻ جي تربيت رکندڙ قومي محافظ سپاهي تمام ٿورا هئا. اپريل جي آخر کان 20 مئي تائين تربيت يافته توپچين جو انگ 5,445 مان گهٽجي 2,340 رهجي ويو.

قومي محافظ دستي جا آفيسر سپاهي پاڻ چونڊيندا هئا، تنهنڪري سندن قيادتي صلاحيتن ۽ فوجي مهارت ۾ وڏو فرق هوندو هو. 1 مئي تي برطرف ٿيڻ تائين قومي محافظ دستي جو ڪمانڊر گستاو ڪلوزري فوج ۾ وڌيڪ نظم و ضبط آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. هن ڪيترن غير ڀروسي جوڳن يونٽن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ سپاهين کي گهرن بدران فوجي بيرڪن ۾ رهڻ جو حڪم ڏنو. هن فوجي تجربو رکندڙ آفيسر به ڀرتي ڪيا، خاص طور تي پولينڊي، جيڪي 1863ع ۾ جنوري بغاوت کي روسين جي دٻائڻ کان پوءِ فرانس ڀڄي آيا هئا؛ انهن ڪميون جي آخري ڏينهن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.

انهن آفيسرن مان هڪ جنرل ياروسواف ڊومبروفسڪي (فرانسيسي ۾ Jaroslav Dombrowski) هو، جيڪو هڪ پولستاني امير ۽ اڳوڻو روسي شاهي فوج جو آفيسر هو. کيس سين درياهه جي ساڄي ڪناري تي ڪميون جي فوجن جو ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. 5 مئي تي کيس ڪميون جي سموري فوج جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو. ڊومبروفسڪي 23 مئي تائين ان عهدي تي رهيو، جڏهن هو شهر جي رڪاوٽن جو دفاع ڪندي مارجي ويو.

اِسي قلعي تي قبضو

29 اپريل 1871ع تي فري ميسنن پورت مايو جي مورچن تي پرامن نموني پنهنجا جهنڊا نصب ڪيا، جيئن ورسائي جي فوجن کان بمباري بند ڪرڻ ۽ ڳالهين ذريعي مسئلو حل ڪرڻ جي اپيل ڪري سگهن.

پيرس جي چوڌاري اهم فوجي هنڌن مان هڪ فورٽ ڊي اِسي هو، جيڪو شهر جي ڏکڻ ۾ پورٽ ڊي ورسائي جي ويجهو واقع هو ۽ حڪومتي فوج جي پيرس ڏانهن ايندڙ رستي کي روڪيندو هو. هن قلعي جي دستي جي قيادت ليون ميگي ڪري رهيو هو، جيڪو اڳوڻو مشين ساز ۽ سرگرم بلانڪيست هو. هڪ پوليس اهلڪار کي قتل ڪرڻ جي الزام ۾ کيس ويهن سالن جي سخت پورهئي جي سزا ٻڌائي وئي هئي. آزادي ملڻ کان پوءِ هن مارسيليا جي پريفيڪچر تي بنيادپرست انقلابين جي قبضي جي اڳواڻي ڪئي. جڏهن هو پيرس موٽي آيو ته قومي محافظ دستي جي مرڪزي ڪميٽي کيس ڪرنل جو عهدو ڏنو ۽ 13 اپريل تي فورٽ ڊي اِسي جي ڪمان سندس حوالي ڪئي.

فوجي ڪمانڊر جنرل ارنسٽ ڪورتو ڊي سيسي قلعي جو منظم گهيرو ڪيو ۽ مسلسل ٽن ڏينهن ۽ ٽن راتين تائين ان تي سخت بمباري جاري رکي. ساڳئي وقت، مارشل ميڪ ماهون جي اجازت سان جنرل سيسي ڪرنل ميگي ڏانهن پيغام موڪليو، جنهن ۾ واعدو ڪيو ويو ته جيڪڏهن هو قلعو حوالي ڪري ڇڏين ته ان جي محافظن جون حياتيون بخشيون وينديون ۽ کين پنهنجا ذاتي سامان ۽ هٿيار کڻي واپس پيرس وڃڻ جي اجازت هوندي. ڪرنل ميگي اهو حڪم جاري ڪيو، ۽ 29 ۽ 30 اپريل جي وچ واري رات اڪثر سپاهي قلعو خالي ڪري پيرس موٽي ويا. پر قلعي جي خالي ٿيڻ جي خبر قومي محافظ دستي جي مرڪزي ڪميٽي ۽ ڪميون تائين پهچي وئي. ان کان اڳ جو جنرل سيسي ۽ ورسائي جي فوج قلعو سنڀالي سگهي، قومي محافظ دستي اضافي فوجون اتي موڪليون، جن سڀئي مورچا ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ وٺي ورتا. قومي محافظ دستي جي ڪمانڊر جنرل گستاو ڪلوزري کي برطرف ڪري قيد ڪيو ويو. جنرل سيسي ٻيهر قلعي تي شديد بمباري شروع ڪئي. محافظن 7 ۽ 8 مئي جي وچ واري رات تائين مزاحمت جاري رکي، پر آخرڪار جڏهن وڌيڪ حملن کي روڪڻ ممڪن نه رهيو ته باقي بچيل قومي محافظ سپاهين قلعو ڇڏڻ جو فيصلو ڪيو. قومي محافظ دستي جي نئين ڪمانڊر لوئي روسيل مختصر بيان جاري ڪندي چيو: "ڪالهه دستي پاران ڇڏيل اِسي جي قلعي تي هاڻي ٽن رنگن وارو جهنڊو ڦڙڪي رهيو آهي." قلعي جي وڃائڻ کان پوءِ ڪميون روسيل کي برطرف ڪري سندس جاءِ تي ڊليسڪلوز کي مقرر ڪيو، جيڪو هڪ سرگرم ڪميون حامي هو، پر فوجي ماڻهو نه بلڪه صحافي هو.

ان کان پوءِ سخت ويڙهه جاري رهي، جيئن ميڪ ماهون جي فوج آهستي آهستي منظم انداز ۾ پيرس جي شهرپناهه ڏانهن وڌندي رهي. 20 مئي تي ميڪ ماهون جي توپخاني مونٽريتو، مونٽ-واليرين، بولون-بيانڪور، اِسي-لي-مولينو ۽ وانو مان شهر جي اولهندي پاڙن—اوتوي، پاسي ۽ ٽروڪاڊيرو—تي گولاباري شروع ڪئي، جنهن جا گولا ليتوال جي ويجهو ڪري رهيا هئا. ڊومبروفسڪي اطلاع ڏنو ته جن سپاهين کي هن پوائنٽ دو ژور ۽ پورٽ دوتوي جي وچ واري شهرپناهه جي دفاع لاءِ موڪليو هو، اهي شهر ڏانهن پوئتي هٽي آيا هئا، ۽ هاڻي وٽس لا ميوئت ۾ رڳو 4,000، نيوئي-سور-سين ۾ 2,000، ۽ ازنيئر-سور-سين ۽ سينٽ-اوئن-سور-سين ۾ رڳو 200 سپاهي بچيا هئا. هن چيو: "مون وٽ نه ڪافي توپچي آهن ۽ نه ئي اهڙا ماڻهو، جيڪي هن تباهي کي روڪي سگهن."

19 مئي تي، جڏهن ڪميون جي ايگزيڪيوٽو ڪميٽي اڳوڻي فوجي ڪمانڊر ڪلوزري خلاف اِسي جي قلعي جي وڃائڻ بابت مقدمو ٻڌي رهي هئي، تڏهن کين اطلاع مليو ته مارشل ميڪ ماهون جون فوجون پيرس جي شهرپناهه تائين پهچي چڪيون آهن.

"خوني هفتو"

پڻ ڏسو: خوني هفتو

پيرس ڪميون ۽ "خوني هفتي" جو نقشو، جيڪو ميشيل اودان جي فرانسيسي ڪتاب خوني هفتو، مئي 1871ع: روايتون ۽ انگ اکر، لبرٽاليا پبليڪيشنز، مونٽريئل، 2021ع، ISBN 978-2-37729-176-2 موجب تيار ڪيو ويو.

21 مئي: فوج جو پيرس ۾ داخل ٿيڻ

ياروسواف ڊومبروفسڪي، هڪ پولستاني جلاوطن ۽ اڳوڻو فوجي آفيسر، قومي محافظ دستي جي ٿورن قابل ڪمانڊرن مان هڪ هو. هو خوني هفتي جي شروعات ۾ مارجي ويو.

ميڪ ماهون جي فوج پاران پيرس خلاف آخري حملو آچر، 21 مئي تي شروع ٿيو. ڏکڻ-اولهندي محاذ تي شهر کان ٿورو ٻاهر خيما کوڙي ويٺل سپاهين کي شهر جي ڀتين اندر موجود هڪ ايجنٽ کان خبر پئي ته قومي محافظ دستو پوائنٽ-دو-ژور وٽ شهرپناهه جي هڪ حصي تان هٽي ويو آهي ۽ اتي جا مورچا بي دفاع آهن. هڪ فوجي انجنيئر کاهي پار ڪري خالي مورچن جو معائنو ڪيو ۽ ترت اها خبر تار وسيلي مارشل ميڪ ماهون ڏانهن موڪلي، جيڪو ٿئير سان گڏ مونٽ-واليرين قلعي ۾ موجود هو. ميڪ ماهون فوراً حڪم جاري ڪيو، ۽ ٻه بٽالينون بنا ڪنهن مزاحمت جي مورچن مان گذري ويون. ورسائي جي فوج شهر جي اندرئين پاسي کان شهر جي دروازن، پورٽ ڊي سينٽ-ڪلو، لا ميوئت ۽ پورٽ ڊي ورسائي تي تيزيءَ سان قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. صبح جو چئين وڳي تائين پنجاهه هزار سپاهي شهر ۾ داخل ٿي چڪا هئا ۽ شانز ايليزي تائين اڳتي وڌي ويا هئا.

جڏهن ڊومبروفسڪي کيس خبر ڏني ته فوج پيرس اندر داخل ٿي چڪي آهي، تڏهن ڪميون جي اڳواڻ ڊليسڪلوز ان ڳالهه کي مڃڻ کان انڪار ڪيو ۽ ايندڙ صبح تائين شهر کي خبردار ڪرڻ لاءِ گهنڊ وڄائڻ کان به انڪار ڪندو رهيو. ڪميون ۾ اڳوڻي ڪمانڊر گستاو ڪلوزري خلاف مقدمو اڃا جاري هو، جڏهن کين جنرل ڊومبروفسڪي جو پيغام مليو ته فوج شهر ۾ داخل ٿي چڪي آهي. هن اضافي فوج جو مطالبو ڪيو ۽ فوري جوابي حملي جي تجويز ڏني. هن لکيو: "پرسڪون رهو، ۽ سڀ ڪجهه بچي ويندو. اسان کي شڪست نه کائڻ گهرجي!" اها خبر ملڻ کان پوءِ به ڪميون جي ايگزيڪيوٽو ميمبرن ڪلوزري جي قسمت بابت پنهنجا بحث ٻيهر شروع ڪيا، جيڪي ان شام اٺين وڳي تائين جاري رهيا.

قومي محافظ دستي جي ڪيترن ئي سپاهين جو پهريون ردعمل اهو هو ته ڪنهن کي ذميوار قرار ڏنو وڃي، ۽ سڀ کان پهرين ڊومبروفسڪي تي الزام لڳايو ويو. اهي افواهون پکڙيون ته هن شهر دشمن حوالي ڪرڻ لاءِ ڏهه لک فرانڪ قبول ڪيا هئا. انهن افواهن کيس سخت ڏک پهچايو. اهي افواهون ٻن ڏينهن کان پوءِ بند ٿيون، جڏهن ڊومبروفسڪي رڪاوٽن تي لڳل زخمن سبب فوت ٿي ويو. سندس آخري بيان ڪيل لفظ هئا: "ڇا اهي اڃا به چون ٿا ته مان غدار هئس؟"

22 مئي: رڪاوٽون ۽ پهرين گهٽين واريون ويڙهيون

خوني هفتي دوران پلاس بلانش تي هڪ رڪاوٽ، جنهن جي محافظن ۾ لوئيز ميشيل ۽ ٽيهه عورتن تي مشتمل هڪ دستو به شامل هو.

22 مئي جي صبح جو آخرڪار سڄي شهر ۾ گهنڊ وڄايا ويا، ۽ ڪميون جي جنگي معاملن واري نمائندي ڊليسڪلوز هڪ اعلان جاري ڪيو، جيڪو سڄي پيرس ۾ لڳايو ويو:

هن شاندار فرانس جي نالي ۾، جيڪو سڀني عوامي انقلابن جي ماءُ ۽ انصاف ۽ يڪجهتيءَ جي انهن خيالن جو دائمي گهر آهي، جيڪي دنيا جا قانون ٿيڻ گهرجن ۽ ضرور ٿيندا، دشمن ڏانهن وڌو، ۽ پنهنجي انقلابي سگهه سان کيس ڏيکاريو ته ڪو ماڻهو پيرس کي وڪڻي ته سگهي ٿو، پر ڪوبه ان کي دشمن حوالي يا فتح نٿو ڪري سگهي! ڪميون اوهان تي ڀروسو ڪري ٿي، اوهان به ڪميون تي ڀروسو ڪريو!

عوامي سلامتي ڪميٽي پڻ پنهنجو فرمان جاري ڪيو:

هٿيار کڻو! پيرس رڪاوٽن سان ڀرجي وڃي، ۽ انهن عارضي مورچن جي پٺيان هڪ ڀيرو ٻيهر پنهنجي جنگي صدا، پنهنجي فخر جي صدا، پنهنجي للڪار جي صدا، پر ساڳئي وقت فتح جي صدا به بلند ڪري؛ ڇاڪاڻ⁠تہ رڪاوٽن سان ڀريل پيرس ناقابل شڪست آهي... اهو انقلابي پيرس، عظيم ڏينهن وارو پيرس، پنهنجو فرض نڀائي؛ ڪميون ۽ عوامي سلامتي ڪميٽي به پنهنجو فرض نڀائينديون!

مئي 1871ع ۾ پيرس جي هڪ گهٽي، ميڪسيميليئن لوس جي تصوير.

انهن اپيلن باوجود رڳو پندرهن کان ويهه هزار ماڻهن، جن ۾ گهڻيون عورتون ۽ ٻار به شامل هئا، جواب ڏنو. ڪميون جي فوج جي ڀيٽ ۾ مارشل ميڪ ماهون جي فوج پنج ڀيرا وڌيڪ هئي.

جڏهن پيرس اندر ويڙهه شروع ٿي، تڏهن پاڙيسري علائقن سان اها مضبوط وابستگي، جيڪا اڳ ڪميون جي طاقت هئي، ڪجهه حد تائين ڪمزوري بڻجي وئي. هڪ گڏيل رٿابنديءَ تحت دفاع ڪرڻ بدران هر پاڙي پنهنجي بقا لاءِ الڳ ۽ سخت مزاحمت ڪئي، ۽ پوءِ هڪ ٻئي پٺيان شڪست کائيندو ويو. اڳين پيرسي انقلابن دوران سوڙهين گهٽين جو ڄار سڄن ضلعن کي تقريباً ناقابل تسخير بڻائيندو هو، پر شهر جي مرڪز ۾ اوسمان پاران پيرس جي نئين سر تعمير دوران انهن جي جاءِ ويڪرن شاهراهن والاري ڇڏي هئي. ورسائي جي فوج وٽ مرڪزي ڪمانڊ، وڌيڪ سپاهي ۽ بهتر تنظيم موجود هئي. ايترو ئي اهم اهو به هو ته هنن 1848ع ۽ اڳين بغاوتن مان گهٽين ۾ جنگ ڪرڻ جا طريقا سکي ورتا هئا. اهي ڪميون جي رڪاوٽن تي سڌو حملو ڪرڻ کان پاسو ڪندا هئا. هو ڀرپاسي وارن گهرن جون ڀتيون ڀڃي رڪاوٽن کان مٿانهين هنڌن تي مورچا قائم ڪندا ۽ آهستي آهستي انهن جي چوڌاري ۽ پٺيان پهچي ويندا هئا، جنهن ڪري اڪثر ڪميون جي محافظن کي بنا ويڙهه جي پوئتي هٽڻو پوندو هو. پيرس جون گهڻيون رڪاوٽون بنا مقابلي جي ڇڏي ڏنيون ويون.

22 مئي جي صبح جو باقاعده فوج پورٽ دوفين کان شان ڊي مارس ۽ ايڪول ميليٽيئر تائين، جتي جنرل سيسي پنهنجو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو، ۽ اتان پورٽ ڊي وانو تائين هڪ وڏو علائقو قبضي ۾ وٺي چڪي هئي. ٿوري ئي وقت ۾ فوج جو پنجون ڪور پارڪ مونسو ۽ پلاس ڪليشي ڏانهن وڌيو، جڏهن ته جنرل فيليڪس دوئي پلاس ڊي ليتوال ۽ جنرل ڪليشان گار سينٽ-لازار تي قبضو ڪيو. اولهندي پيرس ۾ کين تمام ٿوري مزاحمت ملي، پر فوج بنا تڪڙ جي آهستي ۽ احتياط سان اڳتي وڌندي رهي.

ڪنهن کي به اميد نه هئي ته فوج شهر ۾ داخل ٿي ويندي، تنهنڪري اڳواٽ رڳو ڪجهه وڏيون رڪاوٽون رو سينٽ-فلورانتن، اَوَينيو ڊي لوپيرا ۽ رو ڊي ريوولي تي تيار هيون. رڪاوٽون اڳواٽ ٺاهيون نه ويون هيون؛ لڳ ڀڳ نَو سئو رڪاوٽون جلديءَ ۾ پٿرن ۽ مٽيءَ جي ٻورين مان ٺاهيون ويون. ٻين ڪيترن ماڻهن هيٺاهين خانن ۾ پناهه گاهون تيار ڪيون. پهرين سخت ويڙهه 22 مئي جي منجهند جو ٿي، جڏهن ڪي دورسي ۽ مادلين وٽ باقاعده فوج جي توپخاني ۽ ٽويلري محل جي ڇت تي قومي محافظ دستي جي توپن وچ ۾ گولاباري ٿي. ساڳئي ڏينهن پيرس اندر باقاعده فوج پاران قومي محافظ دستي جي سپاهين کي قتل ڪرڻ جا پهريان واقعا پڻ پيش آيا؛ رو دو باڪ تي گرفتار ڪيل لڳ ڀڳ سورهن قيدين جي مختصر ٻڌڻي ڪئي وئي ۽ پوءِ کين گولي هڻي قتل ڪيو ويو.

23 مئي: مونٽ مارتر جي جنگ؛ ٽويلري محل کي باهه

رو ڊي ريوولي تي هڪ رڪاوٽ جو دفاع ڪندڙ ڪميون جا حامي.

23 ۽ 24 مئي جي وچ واري رات ڪميون پاران پيرس ۾ لڳايل باهيون.

23 مئي تي فوج جو ايندڙ مقصد مونٽ مارتر جي ٽڪري هئي، جتان بغاوت شروع ٿي هئي. قومي محافظ دستي ٽڪري جي چوڌاري رڪاوٽن ۽ عارضي قلعن جو هڪ گهيرو تعمير ڪري ان تي محافظ مقرر ڪيا هئا. ڪميون جي شروعات ۾ فوج کان قبضي ۾ ورتل پنجاسي توپون ۽ ويهه تيز فائر ڪندڙ بندوقون اڃا اتي موجود هيون، پر ڪنهن کي به حملي جي اميد نه هئي، تنهنڪري وٽن نه گولا بارود هو، نه بارود جا ڪارتوس ۽ نه تربيت يافته توپچي.

شوسي ڪلينانڪور تي هڪ رڪاوٽ جي دستي ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه عورتن تي مشتمل هڪ بٽالين شامل هئي، جنهن ۾ لوئيز ميشيل به هئي. باقاعده فوجين کيس پڪڙي رڪاوٽ جي سامهون واري کاهيءَ ۾ اڇلائي ڇڏيو ۽ مئل سمجهي ڇڏيائون. هوءَ اتان ڀڄي نڪتي، پر ٿوري ئي دير کان پوءِ پنهنجي ماءُ جي گرفتاري روڪڻ لاءِ پاڻ فوج آڏو پيش ٿي وئي. قومي محافظ دستي جون بٽالينون باقاعده فوج جو مقابلو نه ڪري سگهيون؛ 23 مئي جي منجهند تائين حڪومتي سپاهي مونٽ مارتر جي چوٽيءَ تي پهچي ويا ۽ سولفيرينو ٽاور تي ٽن رنگن وارو جهنڊو ڦڙڪايو ويو. سپاهين 42 قومي محافظ سپاهين ۽ ڪيترين عورتن کي گرفتار ڪري رو ڊي روزيي واري ساڳئي گهر ڏانهن وٺي ويا، جتي جنرل ڪليمان-ٿوما ۽ ليڪومت کي قتل ڪيو ويو هو، ۽ اتي کين گولي هڻي قتل ڪيو. رو رويال تي سپاهين مادلين چرچ جي چوڌاري ٺهيل مضبوط رڪاوٽ تي قبضو ڪيو؛ اتي هٿيارن سميت گرفتار ٿيل 300 قيدين کي گولي هڻي قتل ڪيو ويو، جيڪو باغين جي سڀ کان وڏي اجتماعي قتلن مان هڪ هو.

ساڳئي ڏينهن فوج خلاف جنگ ۾ ٿوري ڪاميابي ملڻ سبب قومي محافظ دستي جي ڪجهه يونٽن حڪومت جي علامت سمجهيل سرڪاري عمارتن کي ساڙي بدلو وٺڻ شروع ڪيو. ڪميون جي شروعاتي اڳواڻن مان هڪ پال برونيل جي اڳواڻيءَ هيٺ قومي محافظ سپاهي تيل جا دٻا کڻي رو رويال ۽ رو دو فوبور سينٽ-اونوري جي ويجهو عمارتن کي باهه ڏيڻ لڳا. برونيل جي مثال تي هلندي ٻين محافظن رو سينٽ-فلورانتن، رو ڊي ريوولي، رو دو باڪ، رو ڊي ليل ۽ ٻين گهٽين ۾ ڪيترين عمارتن کي باهه ڏني.

ٽويلري محل، جيڪو هينري چوٿين کان نيپولين ٽئين تائين فرانس جي گهڻن بادشاهن ۽ شهنشاهن جي رهائشگاهه رهيو هو، ان جو دفاع لڳ ڀڳ ٽي سئو قومي محافظ سپاهي ڪري رهيا هئا، جڏهن ته باغ ۾ ٽيهه توپون رکيل هيون. اهي سڄو ڏينهن باقاعده فوج سان توپخاني جي ويڙهه ۾ مصروف رهيا. شام لڳ ڀڳ ستين وڳي دستي جي ڪمانڊر جول برژري محل کي باهه ڏيڻ جو حڪم ڏنو. ڀتين، فرشن، پردن ۽ ڪاٺ جي ڪم کي تيل ۽ تارپين سان ڀڄايو ويو، جڏهن ته بارود جا پيپا وڏي ڏاڪڻ ۽ صحن جي هيٺان رکيا ويا، پوءِ باهه ڏني وئي. اها باهه 48 ڪلاڪن تائين جاري رهي ۽ محل جو گهڻو حصو ساڙي اندر کان خالي ڪري ڇڏيو؛ رڳو ڏکڻ وارو آخري حصو، پاويو دو فلور، بچي ويو.

برژري هوٽيل ڊي وِل ڏانهن پيغام موڪليو:

"بادشاهت جا آخري نشان هاڻي غائب ٿي ويا آهن. منهنجي خواهش آهي ته پيرس جي سڀني يادگارن سان به ساڳيو ئي ٿئي."

ٽويلري سان ڳنڍيل لوور جي رشيليو لائبريريءَ کي به باهه ڏني وئي ۽ اها مڪمل طور تباهه ٿي وئي. لوور جو باقي حصو عجائب گهر جي منتظمن ۽ باهه وسائيندڙ دستن جي ڪوششن سان بچايو ويو. پوءِ جي تاريخدانن جو عام اتفاق آهي ته گهڻيون وڏيون باهيون قومي محافظ دستي ۽ ڪميون جي ڪجهه منظم گروهن لڳايون، جڏهن ته عورتن پاران باهه لڳائڻ جا واقعا يا ته تمام ٿورا هئا يا بلڪل نه هئا. سرڪاري عمارتن کان سواءِ قومي محافظ دستي نيپولين ٽئين جي حڪومت سان لاڳاپيل ڪيترن رهواسين جي گهرن کي پڻ باهه ڏني، جن ۾ تاريخدان ۽ ناٽڪ نويس پراسپر ميري مي جو گهر به شامل هو، جيڪو ڪارمين جو ليکڪ هو.

24 مئي: هوٽل ڊي وِل کي باهه؛ ڪميون جي حامين، آرچ بشپ ۽ يرغمالين جون ڦاسيون

هوٽيل ڊي وِل ۾ باهه، جيڪو ڪميون جو هيڊڪوارٽر هو، ورسائي جي فوج ان تي حملو ڪيو ۽ قومي محافظ دستي ان کي ساڙي ڇڏيو.

24 مئي جي رات ٻن وڳي برونيل ۽ سندس ماڻهو هوٽيل ڊي وِل پهتا، جيڪو اڃا ڪميون ۽ ان جي انتظامي سربراهه ڊليسڪلوز جو هيڊڪوارٽر هو. عمارت جي هالن ۾ زخمين جي سار سنڀال ڪئي پئي وئي، جڏهن ته قومي محافظ دستي جا ڪجهه آفيسر ۽ ڪميون جا ميمبر پنهنجيون ورديون لاهي عام شهري لباس پائي رهيا هئا ۽ ڏاڙهيون ڪوڙي رهيا هئا، جيئن شهر مان فرار ٿي سگهن. ڊليسڪلوز سڀني کي عمارت خالي ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ برونيل جي ماڻهن ان کي باهه ڏئي ڇڏي.

24 مئي تي ڏينهن جي روشنيءَ سان ويڙهه ٻيهر شروع ٿي، جڏهن ساڙيل محلن ۽ وزارتن جي دونهين سبب آسمان ڪارو ٿي ويو هو. ڪميون جي پاسي نه ڪا گڏيل هم آهنگي هئي ۽ نه مرڪزي قيادت؛ هر پاڙو پاڻمرادو وڙهندو رهيو. قومي محافظ دستو ٽٽي پيو، ڪيترائي سپاهي عام لباس پائي شهر مان ڀڄي ويا، ۽ رڪاوٽن جي دفاع لاءِ رڳو 10,000 کان 15,000 ڪميون حامي رهجي ويا. ڊليسڪلوز پنهنجو هيڊڪوارٽر هوٽيل ڊي وِل مان يارهين ارونڊيسمان جي ٽائون هال ڏانهن منتقل ڪيو ۽ هوٽيل ڊي وِل کي باهه ڏئي ڇڏي. وڌيڪ سرڪاري عمارتن کي به باهه ڏني وئي، جن ۾ پالي ڊي جسٽس، پوليس پريفيڪچر، شاتلي ۽ پورٽ سينٽ-مارٽن جا ٿيئٽر ۽ سينٽ-اوستاش چرچ شامل هئا. پالي ڊي جسٽس جو گهڻو حصو تباهه ٿي ويو، پر سينٽ-شاپيل بچي وئي. لوور محل، پالي-رويال ۽ نوتر دام ۾ لڳايل باهيون وڏي نقصان کان اڳ وسايون ويون.

ورسائي جي فوجين پاران ڪميون جي حامين کي گولي هڻي قتل ڪيو پيو وڃي.

جيئن فوج منظم نموني اڳتي وڌندي رهي، تيئن گرفتار ڪيل ڪميون سپاهين کي مختصر ڪارروائيءَ کان پوءِ قتل ڪرڻ جو سلسلو پڻ جاري رهيو. مختصر سزائن لاءِ غير رسمي فوجي عدالتون ايڪول پوليٽيڪنيڪ، شاتلي، لگزمبرگ محل، پارڪ مونسو ۽ پيرس جي ٻين هنڌن تي قائم ڪيون ويون. گرفتار قيدين جا هٿ جاچيا ويندا هئا ته معلوم ڪري سگهجي ته هنن هٿيار هلايا هئا يا نه. قيدي پنهنجي سڃاڻپ ٻڌائيندا، ٻن يا ٽن ژاندارم آفيسرن تي مشتمل عدالت فيصلو ٻڌائيندي، پوءِ قيدين کي ٻاهر وٺي وڃي سزا فوراً لاڳو ڪئي ويندي هئي.

شهر جي مختلف حصن ۾ فوج پاران وڌندڙ قتلن جون خبرون اچڻ دوران ڪميون جي حامين به ناڪام انتقامي ڪوشش طور پنهنجون ڦاسيون شروع ڪيون. عوامي سلامتي ڪميٽي جي سربراهه رائول ريگول ڪميون جي اجازت کان سواءِ چئن قيدين جي هڪ ٽولي کي قتل ڪرايو، پر پوءِ پاڻ فوجي گشت هٿان گرفتار ٿي گولي جو نشانو بڻيو. 24 مئي تي قومي محافظ دستي جي هڪ وفد ۽ عوامي سلامتي ڪميٽي جي ميمبر گستاو ژانتون يارهين ارونڊيسمان جي ٽائون هال ۾ قائم ڪميون جي نئين هيڊڪوارٽر پهچي لا روڪيٽ جيل ۾ رکيل يرغمالين کي فوراً قتل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪميون جي نئين سرڪاري وڪيل تيوفيل فيري ڪجهه دير هٻڪڻ کان پوءِ هڪ حڪم لکيو: "لا روڪيٽ جي شهري ڊائريڪٽر کي ڇهن يرغمالين کي قتل ڪرڻ جو حڪم."

ژانتون گولي هلائيندڙ دستي لاءِ رضاڪار گهريا ۽ لا روڪيٽ جيل ڏانهن روانو ٿيو، جتي ڪيترائي يرغمالي قيد هئا. کيس يرغمالين جي فهرست ڏني وئي، جنهن مان هن ڇهه نالا چونڊيا، جن ۾ پيرس جو آرچ بشپ جارج داربوا ۽ ٽي پادري شامل هئا. جيل جي گورنر مسيو فرانسوا ڪميون جي واضح حڪم کان سواءِ آرچ بشپ کي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ژانتون هڪ نائب کي سرڪاري وڪيل ڏانهن واپس موڪليو، جنهن پنهنجي حڪم جي هيٺان لکيو: "۽ خاص طور آرچ بشپ." آرچ بشپ داربوا ۽ ٻين پنجن يرغمالين کي فوراً جيل جي صحن ۾ وٺي وڃي ڀت اڳيان قطار ۾ بيهاريو ويو ۽ گولي هڻي قتل ڪيو ويو.

25 مئي: ڊليسڪلوز جي موت

لوئي شارل ڊليسڪلوز، ڪميون جو آخري فوجي اڳواڻ، هٿيار کان سواءِ هڪ رڪاوٽ جي چوٽيءَ تي بيهڻ کان پوءِ گولي هڻي قتل ڪيو ويو.

24 مئي جي پڄاڻيءَ تائين باقاعده فوج لاطيني پاڙي جي اڪثر رڪاوٽن تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ پيرس جي لڳ ڀڳ ٽي پنجون حصو سندن قبضي ۾ اچي چڪو هو. ميڪ ماهون پنهنجو هيڊڪوارٽر ڪي دورسي تي قائم ڪيو. باغين وٽ رڳو يارهون، ٻارهون، اوڻيهون ۽ ويهون ارونڊيسمان، ۽ ٽئين، پنجين ۽ تيرهين ارونڊيسمان جا ڪجهه حصا بچيا هئا. ڊليسڪلوز ۽ ڪميون جا لڳ ڀڳ ويهه باقي اڳواڻ پلاس وولٽيئر تي واقع تيرهين ارونڊيسمان جي ٽائون هال ۾ موجود هئا. تيرهين ارونڊيسمان ۽ موفيتار ضلعي جي لڳ ڀڳ 1,500 قومي محافظ سپاهين، جن جي قيادت واليري انتوني وروبليفسڪي ڪري رهيو هو—جيڪو هڪ پولستاني جلاوطن هو ۽ 1863ع واري روسين خلاف بغاوت ۾ حصو وٺي چڪو هو—۽ جنرل ڊي سيسي جي قيادت هيٺ ٽن فوجي بريگيڊن وچ ۾ سخت ويڙهه ٿي.

25 مئي دوران باغين تيرهين ارونڊيسمان جو ٽائون هال وڃائي ڇڏيو ۽ پلاس ژان دارڪ تي قائم هڪ رڪاوٽ ڏانهن هٽي ويا، جتي 700 ماڻهو قيدي بڻايا ويا. وروبليفسڪي ۽ سندس ڪجهه ساٿي يارهين ارونڊيسمان جي ٽائون هال تائين پهچي ويا، جتي هنن ڪميون جي انتظامي سربراهه ڊليسڪلوز سان ملاقات ڪئي. ڪميون جا ٻيا ڪيترائي اڳواڻ، جن ۾ برونيل به شامل هو، زخمي ٿي چڪا هئا، جڏهن ته پياٽ غائب ٿي ويو هو. ڊليسڪلوز وروبليفسڪي کي ڪميون جي فوجن جي قيادت سنڀالڻ جي آڇ ڪئي، پر هن اهو چئي انڪار ڪيو ته هو هڪ عام سپاهي جي حيثيت سان وڙهڻ کي ترجيح ڏئي ٿو. شام لڳ ڀڳ ساڍي ستين وڳي ڊليسڪلوز پنهنجي عهدي واري ڳاڙهي پٽي ٻڌي، بنا هٿيارن جي پلاس دو شاتو-دو تي قائم رڪاوٽ ڏانهن هليو، ان جي چوٽيءَ تي چڙهي سپاهين جي سامهون بيٺو، ۽ فوراً گولي هڻي قتل ڪيو ويو.

26 مئي: پلاس ڊي لا باستيل تي قبضو؛ وڌيڪ ڦاسيون

26 مئي جي منجهند، ڇهن ڪلاڪن جي شديد ويڙهه کان پوءِ، باقاعده فوج پلاس ڊي لا باستيل تي قبضو ڪري ورتو. قومي محافظ دستي وٽ اڃا به ٽئين ارونڊيسمان جا ڪجهه حصا، ڪارو دو تمپل کان آرٽس اي ميتيي پيرس ٽيڪ تائين، موجود هئا، ۽ سندن مضبوط مورچا بٽ-شومون ۽ پير-لاشيز ۾ توپخانو اڃا سرگرم هو، جتان هو سينٽ مارٽن واهه جي ڪناري موجود باقاعده فوج تي گولاباري ڪندا رهيا.

انتوان ڪلاوييه، جيڪو هڪ ڪميسار هو، ۽ قومي محافظ دستي جي ڪرنل ايميل گوا جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيترن ئي درجن قومي محافظ سپاهين جو هڪ دستو لا روڪيٽ جيل پهتو ۽ اتي موجود باقي يرغمالين کي بندوقن جي زور تي حوالي ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. انهن يرغمالين ۾ ڏهه پادري، پنجٽيهه پوليس وارا ۽ ژاندارم، ۽ ٻه شهري شامل هئا. انهن کي پهرين ويهين ارونڊيسمان جي ٽائون هال ڏانهن وٺي ويا، پر ان ضلعي جي ڪميون اڳواڻ پنهنجي ٽائون هال کي قتل جي جاءِ طور استعمال ڪرڻ جي اجازت نه ڏني. تنهنڪري ڪلاوييه ۽ گوا کين رو هاڪسو ڏانهن وٺي ويا. يرغمالين جي جلوس سان قومي محافظ سپاهين ۽ عام شهرين جو هڪ وڏو ۽ سخت ڪاوڙيل هجوم به شامل ٿي ويو، جيڪو يرغمالين کي گاريون ڏيندو، مٿن ٿڪ اڇلائيندو ۽ کين ڌڪا ۽ ڌڪ هڻندو رهيو. جڏهن اهي هڪ کليل ميدان ۾ پهتا ته کين ڀت اڳيان قطار ۾ بيهاريو ويو ۽ ڏهن ڏهن ڄڻن جي ٽولن ۾ گولي هڻي قتل ڪيو ويو. هجوم ۾ موجود قومي محافظ سپاهين پڻ فائرنگ واري دستي سان گڏ گوليون هلايون. يرغمالين تي هر طرف کان فائرنگ ڪئي وئي، پوءِ بندوقن جي ڪنڌين سان ماريو ويو ۽ سنگينن سان وار ڪيا ويا.

ڪميون جي حامي پراسپر اوليوييه ليساگاري موجب، خوني هفتي دوران ڪميون مجموعي طور 63 ماڻهن کي قتل ڪرايو.

ڪميون جي قيدين ۽ جاني نقصان

قيدي ۽ جلاوطن

ساتوري جي ڪيمپ ۾ قيد ڪيل ڪميون جا حامي

لوبو فوجي ڇانوڻيءَ ۾ ڪميون جي قيدين جي اجتماعي ڦاسي، فريڊرڪ لڪس جي چٽسالي

فرانسيسي فوج جي سرڪاري رڪارڊ موجب، خوني هفتي دوران ۽ ان کان فوراً پوءِ 43,522 قيدي گرفتار ڪيا ويا. انهن مان 1,054 عورتون هيون ۽ 615 جي عمر 16 سالن کان گهٽ هئي. انهن کي 150 يا 200 ڄڻن جي ٽولن ۾ گهوڙيسوارن جي نگراني هيٺ ورسائي يا ساتوري جي فوجي ڪيمپ ڏانهن وٺي وڃڻ ۾ آيو، جتي مقدمي هلڻ تائين کين انتهائي ڀريل ۽ غير صحت بخش حالتن ۾ رکيو ويو. قيدين مان اڌ کان وڌيڪ، يعني 22,727 ڄڻا، يا ته حالتن جي نرمي يا انسان دوستي جي بنياد تي مقدمي کان اڳ ئي آزاد ڪيا ويا. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪميون جي سڄي عرصي دوران پيرس تي سرڪاري طور گهيري جي حالت لاڳو هئي، تنهنڪري قيدين جا مقدما فوجي عدالتن ۾ هلايا ويا. 15,895 قيدين تي مقدمو هليو، جن مان 13,500 ڏوهاري قرار ڏنا ويا. 95 کي موت جي سزا، 251 کي جبري مشقت، 1,169 کي جلاوطني (اڪثر نيو ڪيلڊونيا)، 3,147 کي سادي جلاوطني، 1,257 کي اڪيلائيءَ واري قيد، 1,305 کي هڪ سال کان وڌيڪ قيد ۽ 2,054 کي هڪ سال کان گهٽ قيد جي سزا ٻڌائي وئي.

ڪميون جو نائب سرڪاري وڪيل تيوفيل فيري، جنهن ڇهن يرغمالين کي قتل لاءِ حوالي ڪيو هو، نومبر 1871ع ۾ پاڻ به ڦاسي ڏنو ويو.

7 آگسٽ کان ڪميون جي انهن اڳواڻن تي الڳ ۽ وڌيڪ باضابطه مقدمو هلايو ويو، جيڪي بچي ويا هئا ۽ گرفتار ٿي چڪا هئا. انهن ۾ تيوفيل فيري به شامل هو، جنهن يرغمالين جي موت واري حڪم تي صحيح ڪئي هئي، ۽ مصور گستاو ڪوربي به، جنهن پلاس وانڊوم واري ستون کي ڊاهڻ جي تجويز ڏني هئي. سندن مقدمو فوج جي ستن سينيئر آفيسرن جي پينل آڏو هليو. فيري کي موت جي سزا ڏني وئي، جڏهن ته ڪوربي کي ڇهن مهينن جي قيد جي سزا ملي ۽ پوءِ مٿس ستون جي ٻيهر تعمير جو خرچ به وڌو ويو. هن پيرس جي سينٽ-پيلاجي جيل ۾ سزا جو ڪجهه حصو ڪاٽيو، جتي کيس تصويرون ٺاهڻ لاءِ اسٽينڊ ۽ رنگ رکڻ جي اجازت هئي، پر جيئرا ماڊل سندس سامهون ويهڻ جي اجازت نه هئي. ان دوران هن گلن ۽ ميون جي اسٽل لائيف تصويرن جو هڪ مشهور سلسلو تيار ڪيو. آزادي ملڻ کان پوءِ هو ستون جي تعمير جو خرچ ادا نه ڪري سگهيو، تنهنڪري سوئٽزرلينڊ جلاوطن ٿي ويو، جتي ادائيگي ڪرڻ کان اڳ ئي سندس وفات ٿي وئي.

آڪٽوبر 1871ع ۾ قومي اسيمبليءَ جي هڪ ڪميشن سزائن جو جائزو ورتو؛ 310 ڏوهارين کي معافي ڏني وئي، 286 جون سزائون گهٽايون ويون، ۽ 1,295 جون سزائون تبديل ڪيون ويون. موت جي سزا ٻڌايل 270 ماڻهن مان—جن مان 175 کي غير موجودگيءَ ۾ مقدمو هلائي سزا ٻڌائي وئي هئي—25 کي گولي هڻي قتل ڪيو ويو، جن ۾ فيري ۽ گستاو ژانتون به شامل هئا، جنهن يرغمالين جي چونڊ ڪئي هئي. ڪميون جا هزارين حامي، جن ۾ فيليڪس پياٽ جهڙا اڳواڻ به شامل هئا، ويڙهه ختم ٿيڻ کان اڳ پيرس مان نڪري وڃڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا ۽ جلاوطن ٿي ويا؛ لڳ ڀڳ 3,500 انگلينڊ، 2,000 کان 3,000 بيلجيم ۽ 1,000 سوئٽزرلينڊ ويا.

3 مارچ 1879ع تي جزوي عام معافي ڏني وئي، جنهن تحت نيو ڪيلڊونيا موڪليل 600 جلاوطنن مان 400 کي واپس اچڻ جي اجازت ملي، ۽ غير موجودگيءَ ۾ سزا ٻڌايل 2,400 مان 2,000 قيدين کي به موٽڻ جي اجازت ڏني وئي. 11 جولاءِ 1880ع تي عام معافي جو اعلان ڪيو ويو، جنهن تحت باقي 543 سزا يافته قيدين ۽ غير موجودگيءَ ۾ سزا ٻڌايل 262 ماڻهن کي فرانس واپس اچڻ جي اجازت ملي.

جاني نقصان

ويڙهه ختم ٿيڻ کان پوءِ پيرسين ڪميون جي حامين جا لاش عارضي اجتماعي قبرن ۾ دفنايا. بعد ۾ انهن کي سرڪاري قبرستانن ۾ منتقل ڪيو ويو، جتي 6,000 کان 7,000 جي وچ ۾ ڪميون جا حامي دفن ڪيا ويا.

تاريخدانن ۾ گهڻي عرصي کان اهو بحث جاري آهي ته خوني هفتي دوران ڪيترا ڪميون جا حامي مارجي ويا. جنرل فيليڪس انتوان آپير جي سرڪاري فوجي رپورٽ ۾ رڳو فوجي نقصان جو ذڪر ڪيو ويو، جيڪو اپريل کان مئي تائين 877 مارجي ويل، 6,454 زخمي ۽ 183 گم ٿيل سپاهين تي مشتمل هو. رپورٽ ۾ ڪميون جي جاني نقصان بابت ڄاڻ کي صرف "تمام نامڪمل" قرار ڏنو ويو.

خوني هفتي جي جاني نقصان جو سوال 28 آگسٽ 1871ع تي قومي اسيمبليءَ جي ٻڌڻيءَ ۾ به اٿاريو ويو، جتي مارشل ميڪ ماهون شاهدي ڏني. رڪن ايم. واشيروٽ کيس چيو: "هڪ جنرل مون کي ٻڌايو آهي ته ويڙهه دوران، رڪاوٽن تي يا ويڙهه کان پوءِ مارجي ويل ماڻهن جو انگ 17,000 تائين پهتو." ميڪ ماهون جواب ڏنو: "مون کي خبر ناهي ته اهو اندازو ڪهڙي بنياد تي لڳايو ويو آهي؛ منهنجي خيال ۾ اهو وڌايل آهي. مان رڳو ايترو چئي سگهان ٿو ته باغين جو نقصان اسان کان گهڻو وڌيڪ هو." واشيروٽ وري چيو: "شايد اهو انگ سڄي گهيري ۽ اِسي ۽ وانو جي قلعن واري ويڙهه کي به شامل ڪري ٿو." ميڪ ماهون جواب ڏنو: "اهو انگ وڌايل آهي." واشيروٽ وري زور ڀريو: "اها ڄاڻ مون کي جنرل آپير ڏني هئي. شايد هن جو مطلب مارجي ويلن ۽ زخمين ٻنهي مان هو." ميڪ ماهون جواب ڏنو: "اهو وري ٻي ڳالهه آهي."

لنڊن ۾ ڪميون جا جلاوطن، جون 1872ع

1876ع ۾ پراسپر اوليوييه ليساگاري، جيڪو خوني هفتي دوران رڪاوٽن تي وڙهيو هو ۽ پوءِ لنڊن جلاوطن ٿي ويو، ڪميون جي هڪ انتهائي مشهور ۽ همدرداڻِي تاريخ لکي. ڪتاب جي آخر ۾ هن لکيو: "خوني هفتي جي متاثرين جو صحيح انگ ڪنهن کي به معلوم ناهي. فوجي انصاف واري کاتي جي سربراهه دعويٰ ڪئي ته سترهن هزار ماڻهن کي گولي هڻي قتل ڪيو ويو." اهو بيان درست نه هو؛ آپير اهڙي ڪا دعويٰ نه ڪئي هئي، هن رڳو قيدين بابت ڳالهايو هو. ليساگاري وڌيڪ لکيو: "پيرس جي ميونسپل ڪائونسل سترهن هزار لاشن جي دفن جو خرچ ادا ڪيو؛ پر ان کان علاوه به ڪيترائي ماڻهو پيرس کان ٻاهر ماريا ويا يا ساڙيا ويا." بعد وارن تاريخدانن، جن ۾ رابرٽ ٽومبس به شامل آهي، کي سترهن هزار دفنن بابت ميونسپل ادائيگيءَ جو ڪو ثبوت نه مليو، ۽ ليساگاري به ان بابت ڪا شاهدي پيش نه ڪئي ته هزارين ڪميون جا حامي پيرس کان ٻاهر ساڙيا يا دفنايا ويا هئا. آخر ۾ هن نتيجو ڪڍيو: "ويهه هزار چوڻ مبالغو نه ٿيندو، ۽ اهو انگ فوجي آفيسرن به قبول ڪيو." پر حقيقت ۾ نه ميڪ ماهون ۽ نه ئي آپير ويهه هزار مارجي ويلن جو انگ قبول ڪيو هو؛ ٻنهي ان کي وڌايل قرار ڏنو هو.

تنقيد

همعصر فنڪار ۽ اديب

خوني هفتي کان پوءِ رو ڊي ريوولي جو ڏيک

فرانسيسي اديبن ۽ فنڪارن جا ڪميون بابت سخت ۽ واضح رايا هئا. گستاو ڪوربي ڪميون ۾ حصو وٺندڙ سڀ کان نمايان فنڪار هو، ۽ هو ان جو سرگرم شريڪ ۽ حامي رهيو، جيتوڻيڪ هن شڪي دشمنن کي قتل ڪرڻ واري پاليسيءَ تي تنقيد ڪئي. ٻئي طرف نوجوان اناتول فرانس ڪميون کي "قاتلن جي ڪميٽي، غنڊن جو ٽولو [فريپوئيار]، ۽ ڏوهه ۽ جنون جي حڪومت" قرار ڏنو. روزنامچو لکندڙ ايڊمون ڊي گونڪور خوني هفتي کان ٽي ڏينهن پوءِ لکيو: "رت وهائڻ جو ڪم مڪمل نموني ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙي خونريزي، جيڪا آباديءَ جي باغي حصي کي قتل ڪري ٿي، ايندڙ انقلاب کي پوئتي ڌڪي ڇڏي ٿي. ... پراڻي سماج کي هاڻي ويهن سالن جو امن نصيب ٿيندو."

23 اپريل تي جارج سانڊ، جيڪا 1848ع جي انقلاب ۾ حصو وٺندڙ هڪ پرجوش جمهوريه پسند هئي، ان جي ابتڙ راءِ ظاهر ڪئي. هن لکيو: "هي هولناڪ مهم اڃا جاري آهي. اهي تاوان وٺن ٿا، ڌمڪيون ڏين ٿا، گرفتار ڪن ٿا ۽ فيصلا ڪن ٿا. هنن سڀني ٽائون هالن ۽ سرڪاري ادارن تي قبضو ڪري ورتو آهي، ۽ گولا بارود ۽ خوراڪ جا ذخيرا لُٽي رهيا آهن." ڪميون جي شروعات کان ٿوري ئي دير پوءِ گستاو فلوبيئر سانڊ ڏانهن لکيو: "آسٽريا سادووا کان پوءِ انقلاب ۾ نه ويو، نه اٽلي نووارا کان پوءِ، ۽ نه روس سيوستوپول کان پوءِ! پر اسان جا ڀلا فرانسيسي چمنيءَ ۾ باهه لڳندي ئي پنهنجو گهر ڊاهڻ لاءِ ڊوڙي پون ٿا." ڪميون جي پڄاڻيءَ جي ويجهو فلوبيئر ٻيهر کيس لکيو: "ڪميون بابت، جيڪا هاڻي مرڻ واري آهي، ايترو چوندس ته اها وچين دور جي آخري نمود آهي." 10 جون تي، جڏهن ڪميون ختم ٿي چڪي هئي، فلوبيئر سانڊ ڏانهن لکيو:

مان پيرس مان آيو آهيان، ۽ مون کي خبر ناهي ته ڪنهن سان ڳالهايان. منهنجو ساهه گهٽجي رهيو آهي. مان سخت پريشان آهيان، يا چئجي ته اندر ئي اندر ڀڄي پيو آهيان. کنڊرن جو منظر ان عظيم پيرسي جنون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه به ناهي. تمام ٿورين استثنائن کان سواءِ، مون کي هر ماڻهو رڳو چريائپ جي قميص پائڻ لائق لڳو. آباديءَ جو هڪ اڌ ٻئي اڌ کي ڦاسي ڏيڻ چاهي ٿو، ۽ ٻيو اڌ به ساڳي خواهش جو جواب ڏئي ٿو. اهو واٽهڙن جي اکين ۾ صاف پڙهي سگهجي ٿو.

وڪٽر هوگو ٿئير کي سندس تنگ نظريءَ جو ذميوار قرار ڏنو. جڏهن کيس خبر پئي ته حڪومت توپون قبضي ۾ وٺڻ ۾ ناڪام ٿي وئي آهي، تڏهن هن پنهنجي روزنامچي ۾ لکيو: "هن بارود جي پيتيءَ کي باهه ڏيندڙ تار ٻاري ڇڏي. ٿئير جي بي سوچي اڳواٽ سوچيل هئي." ٻئي طرف، هو ڪميون تي تنقيد ڪندو هو، پر ڪميون جي حامين سان همدردي رکندو هو. اپريل جي شروعات ۾ هو پنهنجي تازو فوت ٿيل پٽ جي خاندان جي سار سنڀال لاءِ برسلز هليو ويو. 9 اپريل تي هن لکيو: "مختصر طور، هي ڪميون ايتري ئي بيوقوف آهي، جيتري قومي اسيمبلي وحشي آهي. ٻنهي پاسن کان چريائپ آهي." هن اهڙا نظم لکيا، جن ۾ حڪومت ۽ انتقامي ڪارروائيءَ لاءِ يرغمال وٺڻ واري ڪميون جي پاليسي، ٻنهي تي تنقيد ڪئي وئي، ۽ وانڊوم ستون جي تباهيءَ جي مذمت ڪئي وئي. 25 مئي تي، خوني هفتي دوران، هن لکيو: "هڪ ديوهیکل ڏوهه؛ هنن پيرس کي باهه ڏئي ڇڏي آهي. هو برسلز تائين باهه وسائيندڙ ڳولي رهيا آهن." پر دٻاءَ واري ڪارروائيءَ کان پوءِ هن ڪميون جي ميمبرن کي پناهه ڏيڻ جي آڇ ڪئي، جنهن بابت هن چيو ته اها "مشڪل سان چونڊيل هئي، ۽ مون ان جي ڪڏهن به منظوري نه ڏني." هو جلاوطن ڪميون حامين لاءِ عام معافيءَ جو سڀ کان وڌيڪ زوردار حامي بڻجي ويو، جيڪا آخرڪار 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ڏني وئي.

ايميل زولا، لي سيمافور ڊي مارسيليا

لاءِ صحافي جي حيثيت ۾، ڪميون جي زوال بابت رپورٽنگ ڪئي، ۽ خوني هفتي دوران شهر ۾ داخل ٿيندڙ پهرين رپورٽرن مان هڪ هو. 25 مئي تي هن رپورٽ ڪيو: "تهذيب يافته زمانن ۾ ڪڏهن به اهڙو هولناڪ ڏوهه ڪنهن وڏي شهر کي تباهه نه ڪيو آهي. ... هوٽيل ڊي وِل جا ماڻهو قاتلن ۽ باهه لڳائيندڙن کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه ٿي سگهيا. شڪست کان پوءِ اهي باقاعده فوج کان چورن وانگر ڀڄي ويا ۽ پوءِ يادگارن ۽ گهرن کان بدلو ورتائون. ... پيرس جي باهين فوج جي ڪاوڙ کي حد کان وڌائي ڇڏيو آهي. ... جيڪي ساڙين ٿا ۽ قتل ڪن ٿا، تن لاءِ سپاهيءَ جي گوليءَ کان سواءِ ٻي ڪا سزا مناسب ناهي."

پر 1 جون تي، جڏهن ويڙهه ختم ٿي چڪي هئي، سندس لهجو بدلجي ويو: "فوجي عدالتون اڃا ويهي رهيون آهن، ۽ مختصر ڦاسيون جاري آهن، جيتوڻيڪ هاڻي گهٽ آهن. فائرنگ ڪندڙ دستن جو آواز، جيڪو اڃا به هن سوڳوار شهر ۾ ٻڌجي ٿو، ان ڀيانڪ خواب کي بي رحميءَ سان ڊگهو ڪري رهيو آهي. ... پيرس ڦاسين کان ٿڪجي پيو آهي. پيرس کي لڳي ٿو ته هر ڪنهن کي گولي هنئي پئي وڃي. پيرس ڪميون جي ميمبرن کي گولي هڻڻ تي شڪايت نٿو ڪري، پر بيگناهه ماڻهن کي مارڻ تي اعتراض ڪري ٿو. هن کي يقين آهي ته انهن ڍيرن ۾ بيگناهه ماڻهو به آهن، ۽ هاڻي وقت اچي ويو آهي ته هر ڦاسيءَ کان اڳ گهٽ ۾ گهٽ سنجيده جاچ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي. ... جڏهن آخري گولين جا پڙاڏا به ختم ٿي ويندا، تڏهن انهن ڏهه لک ماڻهن کي، جيڪي ڀيانڪ خوابن ۾ مبتلا آهن ۽ باهه ۽ قتل عام مان ڏڪندا ٻاهر نڪتا آهن، شفا ڏيڻ لاءِ وڏي نرميءَ جي ضرورت پوندي."

انتشار پسند (انارڪسٽ)

1 مئي 2026ع تي پيرس ۾ ٿيل مظاهري دوران هڪ ساٿي جو هٿ، انتشار پسند الف ۽ ڪميون زنده باد وارو ڀتين تي لکيل نعرو

انتشار پسند فلسفي جارج ووڊڪاڪ چيو ته "ڪميون جي سرگرمين، خاص طور تي سرڪاري خدمتن جي تنظيم ۾، مختلف انتشار پسند ڌڙن جي ميمبرن نمايان حصو ورتو؛ انهن ۾ باہميتيت پسند ڪوربي، لونگي ۽ ورموريل، آزاد خيال اجتماعيت پسند وارلين، مالون ۽ ليفرانسي، ۽ باڪونن پسند ايلي، ايليزي ريڪلو ۽ لوئيز ميشيل شامل هئا." انتشار پسند ميخائل باڪونن ڪميون جو مضبوط حامي هو. هن ڪميون کي سڀ کان پهرين "رياست خلاف بغاوت" طور ڏٺو، ۽ ڪميون جي حامين کي نه رڳو رياست، پر انقلابي آمريت کي به رد ڪرڻ تي ساراهيو.

لوئيز ميشيل پيرس ڪميون جي هڪ اهم شريڪ هئي، جيتوڻيڪ ڪميون کان پوءِ جلاوطنيءَ تائين کيس باقاعده طور انتشار پسند نظرين سان واقفيت نه ٿي هئي. شروعات ۾ هن ايمبولينس ڪارڪن طور ڪم ڪيو ۽ رڪاوٽن تي زخمي ٿيل ماڻهن جو علاج ڪيو. پيرس جي گهيري دوران هوءَ بنا ٿڪ جي پروشيا وارن خلاف مزاحمت جي تبليغ ڪندي رهي. ڪميون قائم ٿيڻ کان پوءِ هوءَ قومي محافظ دستي ۾ شامل ٿي. هن ٿئير کي گولي هڻڻ جي آڇ ڪئي ۽ شهر جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي بدلي طور پيرس کي تباهه ڪرڻ جي تجويز ڏني. ڊسمبر 1871ع ۾ کيس ڇهين فوجي ڪائونسل آڏو پيش ڪيو ويو ۽ حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ڪوشش، شهرين کي هٿيار کڻڻ لاءِ همٿائڻ، پاڻ هٿيار استعمال ڪرڻ ۽ فوجي وردي پائڻ سميت ڪيترن ڏوهن جا الزام لڳايا ويا. هن للڪاريندي واعدو ڪيو ته هوءَ ڪڏهن به ڪميون کان هٿ نه کڻندي ۽ ججن کي کيس موت جي سزا ڏيڻ لاءِ چئلينج ڪيو. عدالتي رڪارڊ موجب ميشيل عدالت کي چيو: "جڏهن لڳي ٿو ته آزاديءَ لاءِ ڌڙڪندڙ هر دل کي سيسي جي هڪ ننڍڙي گولي کان سواءِ ٻيو ڪو حق ناهي، تڏهن مان به پنهنجو حصو گهران ٿي. جيڪڏهن اوهان مون کي جيئرو ڇڏيو ته مان بدلي جي صدا بلند ڪرڻ ڪڏهن به بند نه ڪنديس." ميشيل کي ڏنڊي جلاوطني جي سزا ڏني وئي. 1871ع جي پيرس ڪميون کان پوءِ سڄي مزدور تحريڪ وانگر انتشار پسند تحريڪ به اڳواڻن کان محروم ٿي وئي ۽ ڪيترن سالن تائين سخت ڪمزور رهي.

مارڪسزم

ڪميونسٽن، کاٻي ڌر جي سوشلسٽن، انتشار پسندن ۽ ٻين ڪميون کي آزاد سماج جي هڪ نموني يا اڳواٽ صورت طور ڏٺو آهي، جنهن جو سياسي نظام بنيادي سطح کان مٿي ڏانهن شرڪتي جمهوريت تي ٻڌل هجي. مارڪس ۽ اينگلز، ميخائل باڪونن ۽ پوءِ لينن ڪميون جي تجربي مان اهم نظرياتي سبق اخذ ڪيا، خاص طور پرولتاريه جي آمريت ۽ رياست جو آهستي آهستي ختم ٿيڻ بابت.

مارڪس پنهنجي ڪتاب فرانس ۾ گهرو ويڙهه (1871ع) ۾، جيڪو ڪميون دوران لکيو ويو، ڪميون جي ڪاميابين جي واکاڻ ڪئي ۽ ان کي مستقبل جي انقلابي حڪومت جو نمونو، يعني پرولتاريه جي آزاديءَ لاءِ "آخرڪار دريافت ٿيل صورت"، قرار ڏنو. مارڪس لکيو: "مزدورن جو پيرس، پنهنجي ڪميون سان گڏ، نئين سماج جي شاندار اڳواٽ اعلان ڪندڙ طور هميشه ياد رکيو ويندو. ان جا شهيد پورهيت طبقي جي عظيم دل ۾ مقدس جاءِ والارين ٿا. ان کي نابود ڪندڙن کي تاريخ اڳ ئي ان دائمي ذلت جي ٿنڀي تي ٽنگي ڇڏيو آهي، جتان سندن پادرين جون سڀ دعائون به کين آزاد نه ڪرائي سگهنديون."

تنهن هوندي به، پوءِ ذاتي خط و ڪتابت ۾ مارڪس ڪميون بابت هڪ مختلف ۽ وڌيڪ تنقيدي راءِ ظاهر ڪئي. 1881ع ۾ پنهنجي ڊچ دوست نيووينهوئس ڏانهن خط ۾ هن لکيو: "ڪميون غير معمولي حالتن ۾ رڳو هڪ شهر جي بغاوت هئي، ۽ ان کان سواءِ ڪميون جي اڪثريت ڪنهن به طرح سوشلسٽ نه هئي، ۽ ٿي به نه سگهي پئي. ٿوري سمجهه سان، هو ورسائي سان عوام جي وڏي اڪثريت لاءِ فائديمند ٺاهه حاصل ڪري سگهن پيا، جيڪو حقيقت ۾ واحد حقيقي امڪان هو."

اينگلز به پنهنجي ساٿيءَ جي ڳالهه کي ورجايو. سندس خيال موجب مستقل فوج جي غير موجودگي، "پاڙن" پاران پنهنجي نگراني پاڻ ڪرڻ ۽ ٻين خصوصيتن سبب ڪميون پراڻي، جبر ڪندڙ مفهوم ۾ هاڻي "رياست" نه رهي هئي. اها هڪ عبوري صورت هئي، جيڪا رياست جي مڪمل خاتمي ڏانهن وڌي رهي هئي. هن اهو مشهور اصطلاح استعمال ڪيو، جيڪو پوءِ لينن ۽ بالشويڪن اختيار ڪيو: سندس چوڻ موجب ڪميون پهرين "پرولتاريه جي آمريت" هئي، يعني مزدورن پاران ۽ مزدورن جي مفاد ۾ هلندڙ رياست. پر مارڪس ۽ اينگلز ڪميون جون اهي ڪمزوريون يا غلطيون به بيان ڪيون، جيڪي سندن نظر ۾ موجود هيون؛ انهن ۾ باقي فرانسيسي عوام سان لاڳاپو قائم نه ڪري سگهڻ، رياستي مشينريءَ کي مڪمل طور ٻيهر منظم نه ڪرڻ، مرڪزي ڪميٽي پاران نمائنده اسيمبليءَ کي تمام جلد اقتدار منتقل ڪرڻ، پوئتي هٽندڙ بورجوازيءَ جو فوراً پيڇو نه ڪرڻ، ۽ اهو نه سمجهڻ شامل هو ته فرانس ۽ پروشيا ڪميون خلاف گڏ ٿي سگهن ٿا.

اختلاف جو ٻيو نقطو اختيار جي فتح ۽ عارضي عبوري رياست واري ڪميونسٽ تصور جي اختيار مخالف سوشلسٽن پاران مخالفت هو. انتشار پسند عام هڙتال ۽ غير مرڪزيت تي ٻڌل مزدور ڪائونسلن جي قيام وسيلي رياست کي فوراً ختم ڪرڻ جا حامي هئا، جيئن ڪميون ۾ ڏٺو ويو هو.

لينن، مارڪس وانگر، ڪميون کي "پرولتاريه جي آمريت" جو زنده مثال سمجهندو هو. پر هن ڪميون جي حامين تي پنهنجي حيثيت محفوظ ڪرڻ لاءِ ڪافي قدم نه کڻڻ جي تنقيد ڪئي ۽ خاص طور ٻن غلطين کي اجاگر ڪيو. پهرين اها ته ڪميون جا حامي "اڌ رستي تي رڪجي ويا... ۽ ملڪ ۾ وڌيڪ اعليٰ [سرمائيداراڻي] انصاف قائم ڪرڻ جي خوابن ۾ ڀلجي ويا... مثال طور بئنڪن جهڙن ادارن تي قبضو نه ڪيو ويو." ٻيو، سندس خيال ۾، سندن "حد کان وڌيڪ فياضي" کين طبقاتي دشمن کي "تباهه ڪرڻ" کان روڪيو. لينن موجب ڪميون جي حامين "گهرو ويڙهه ۾ سڌين فوجي ڪاررواين جي اهميت کي گهٽ سمجهيو؛ پيرس ۾ پنهنجي فتح کي مڪمل ڪندڙ ورسائي خلاف فيصلائتو حملو ڪرڻ بدران، هنن دير ڪئي ۽ ورسائي حڪومت کي اونداهين قوتن کي گڏ ڪرڻ ۽ مئي جي رت ۾ ٻڏل هفتي جي تياريءَ لاءِ وقت ڏنو."

1926ع ۾ مائو زي تنگ پيرس ڪميون جي ياد ملهائڻ جي اهميت شايع ڪيو. لينن جي تجزيي وانگر مائو لکيو ته ڪميون جي ناڪاميءَ جا ٻه سبب هئا: (1) ان جي اڳواڻيءَ لاءِ هڪ متحد ۽ منظم پارٽي موجود نه هئي، ۽ (2) اها پنهنجن دشمنن سان حد کان وڌيڪ نرم هئي.

ٻيا رايا

قومي محافظ دستي جو ڪمانڊر جول برژري خوني هفتي دوران پيرس مان ڀڄي ويو ۽ نيويارڪ جلاوطن ٿي ويو، جتي 1905ع ۾ سندس وفات ٿي.

ڪميون دوران پيرس ۾ آمريڪي سفير ايليهو واشبرن پنهنجي ذاتي روزنامچي ۾، جنهن جا وڏا اقتباس مشهور تاريخدان ڊيوڊ ميڪلو جي ڪتاب دي گريٽر جرني (Simon & Schuster، 2011ع) ۾ شامل آهن، ڪميون جي حامين کي "ڌاڙيل"، "قاتل" ۽ "بدڪردار" قرار ڏنو. هن لکيو: "مون وٽ هن وقت پنهنجي نفرت جو اظهار ڪرڻ لاءِ وقت ناهي ... [اهي] ڌمڪي ڏين ٿا ته جيڪڏهن هٿيار نه ڦٽا ڪيا ويا ته پيرس کي تباهه ڪري سڀني کي ان جي کنڊرن هيٺ دفن ڪري ڇڏيندا."

ايڊون چائلڊ، جيڪو لنڊن جو هڪ نوجوان هو ۽ پيرس ۾ ڪم ڪندو هو، لکي ٿو ته ڪميون دوران "عورتون شينهنين وانگر وڙهنديون هيون، هر هنڌ پيٽرول اڇلائينديون هيون ۽ جنهن شدت سان هوءَ وڙهنديون هيون، تنهن ڪري نمايان نظر اينديون هيون." بهرحال، جديد تحقيق موجب دليل ڏنو ويو آهي ته ڪميون جون اهي مشهور عورت باهه لڳائيندڙ، يا پيٽروليوز، شايد وڌايل تصور يا هڪ افسانو هيون. ليساگاري دعويٰ ڪئي ته هن افسانوي الزام سبب مئي جي آخر ۾ پيرس ۾ سوين پورهيت عورتون قتل ڪيون ويون، ڇاڪاڻ⁠تہ کين ڪوڙي طرح پيٽروليوز قرار ڏنو ويو؛ پر هن پنهنجي دعويٰ جي حمايت ۾ ڪو به ثبوت پيش نه ڪيو. ليساگاري اهو به لکيو ته خوني هفتي دوران شهر ۾ لڳل باهين مان شايد اڌ لاءِ فرانسيسي فوج جي توپخاني جي گولاباري ذميوار هئي. تنهن هوندي به، ٽويلري محل، هوٽيل ڊي وِل ۽ ٻين اهم سرڪاري عمارتن جي کنڊرن جون تصويرون ڏيکارين ٿيون ته انهن جون ٻاهريون ڀتيون توپن جي گولاباريءَ کان تقريباً محفوظ رهيون، جڏهن ته اندريون حصا مڪمل طور باهه سبب سڙي ويا هئا؛ ۽ جول برژري جهڙا نمايان ڪميون جا حامي، جيڪي نيويارڪ ڀڄي ويا هئا، پاڻ فخر سان انهن مشهور باهه لڳائڻ وارن واقعن جي ذميواري قبول ڪندا هئا.

ٿئير جي بحران کي سنڀالڻ بابت علمي اختلاف

تاريخدان جي. پي. ٽي. بيري جو خيال آهي ته ٿئير هن بحران کي بي رحماڻي پر ڪامياب طريقي سان منهن ڏنو، جنهن سان ٽئين جمهوريه لاءِ هڪ مضبوط بنياد فراهم ٿيو. سندس لفظن ۾، "ايتري وڏي انگ ۾ انتهاپسندن جي جلاوطنيءَ نئين جمهوريه کي [...] پرامن ۽ منظم نموني ترقي ڪرڻ جو موقعو ڏنو."

اهوئي موقف فرانسيسي تاريخدان الين پليسي به اختيار ڪري ٿو، جيڪو لکي ٿو ته "ڪميون جي حامين جي سخت دٻاءُ [...] آخرڪار ٽئين جمهوريه جي قيام کي آسان بڻايو."

ڊيوڊ ٿامسن موجب، هڪ اهڙي ملڪ جي وحدت بحال ڪرڻ لاءِ، جيڪو وڏي فوجي شڪست ۽ بي شمار ڌڙن سبب ورهائجي چڪو هو، ٿئير وٽ ٻيو ڪو عملي رستو نه هو.

ٻئي فرانسيسي تاريخدان، پال لڊسڪي، دليل ڏئي ٿو ته ٿئير پاڻ کي مکيه اخبارن ۽ اهم دانشورن جي دٻاءَ هيٺ محسوس ڪيو، جيڪي "سماجي ۽ جمهوري گند" (لي فيگارو) ۽ "اهي نفرت جوڳا بدمعاش" (ڪائونٽيس ڊي سيگور) خلاف فيصلائتي ڪارروائي جو مطالبو ڪري رهيا هئا.

ايستائين جو هڪ اعتدال پسند روزاني اخبار لي ڊراپو ٽريڪولور به لکي رهي هئي: "ڀلي اسان کي هن بغاوت کي رت ۾ ٻوڙڻو پوي، يا ان کي سڙندڙ شهر جي کنڊرن هيٺ دفن ڪرڻو پوي، پوءِ به ڪنهن به قسم جي سمجهوتي جي ڪا گنجائش نه هوندي."

ٿيئڊور زيلڊن پنهنجي ڪتاب France 1848–1945, vol. I ۾ ته ايتري حد تائين وڃي ٿو جو هو چوي ٿو ته ٿئير ڄاڻي واڻي پيرس کي خالي ڪرائڻ جو حڪم ڏنو، جيئن آباديءَ جي هڪ حصي کي بغاوت لاءِ اڪسائي سگهجي، ۽ پوءِ پيرس کي هڪ باغي قوت قرار ڏئي ان کي چيڀاٽڻ جو جواز حاصل ڪري سگهجي.

اثر ۽ ورثو

ڪميون جو ڳاڙهو جهنڊو، جيڪو فرانسيسي ڪميونسٽ جون 1924ع ۾ ماسڪو کڻي آيا.
ڪليمنت وروشيلوف ساڄي پاسي، گريگوري زينوويف ساڄي کان ٽيون، آويل ينوڪيدزي چوٿون، ۽ نيڪولاءِ انتيپوف پنجون بيٺل آهن.

پيرس ڪميون ٻين ڪيترين بغاوتن کي متاثر ڪيو، جن کي ڪميون سڏيو ويو يا جيڪي ان نالي سان مشهور ٿيون: ماسڪو (ڊسمبر 1905ع)؛ هنگري (مارچ–جولاءِ 1919ع)؛ ڪينٽن (ڊسمبر 1927ع)؛ ۽ سڀ کان مشهور طور پيٽروگراڊ (1917ع)، شنگهائي، 1927ع ۽ شنگهائي، 1967ع. پوءِ جي ڪميونسٽ ۽ کاٻي ڌر جي اڳواڻن ڪميون کي تعريف ۽ حيرت سان ڏٺو. ولاديمير لينن روسي سوويتَن کي ڪميون جون همعصر صورتون قرار ڏنو ۽ لکيو: "اسان رڳو انهن ديو قامت ماڻهن جي ڪلهن تي ويٺل بونا آهيون." جڏهن سندس بالشويڪ حڪومت ٻن مهينن کان وڌيڪ عرصو قائم رهي ۽ اهڙيءَ ريت ڪميون جي مدت کان وڌي وئي، تڏهن هن ماسڪو ۾ برف تي ناچ ڪري جشن ملهايو. بالشويڪ حڪومت جي وزيرن ۽ عملدارن کي ڪميسار جو لقب ڏنو ويو، جيڪو سڌيءَ طرح ڪميون جي ڪميسير مان ورتو ويو هو. ماسڪو ۾ لينن جو مقبرو ڪميون جي انهن ڳاڙهن جهنڊن سان سينگاريو ويو هو، ۽ اڄ به آهي، جيڪي فرانسيسي ڪميونسٽ 1924ع ۾ ماسڪو آندا هئا. اسٽالن لکيو: "1917ع ۾ اسان سمجهيو ته اسين هڪ ڪميون، يعني مزدورن جي انجمن، قائم ڪنداسين ۽ بيوروڪريسيءَ جو خاتمو آڻينداسين... اهو هڪ اهڙو مقصد آهي، جنهن تائين پهچڻ کان اسين اڃا تمام پري آهيون." بالشويڪن پنهنجي ڊريڊناٽ جنگي جهاز سيوستوپول جو نالو بدلائي پاريژسڪايا ڪميونا رکيو. سوويت يونين جي دور ۾ خلائي پرواز ووسخود 1 پاڻ سان ڪميون جي هڪ جهنڊي جو حصو کڻي وئي.

ڪميون جي حامين ڪيترن انتشار پسندن کي متاثر ڪيو، جن ۾ پال بروس، ايريڪو مالاتيستا، ڪارلو ڪافييرو ۽ آندريا ڪوسٽا شامل هئا. هٿيار کڻڻ سان هنن پنهنجا خيال ان کان وڌيڪ تيزيءَ ۽ زور سان پکيڙيا، جيترو رڳو لکيل لفظ ذريعي ممڪن هجي ها. تاريخدان زوئي بيڪر لکي ٿي ته "جڏهن ڪنهن ڪتاب يا اخبار کي ڪنهن ماڻهوءَ کي شدت پسند بڻائڻ لاءِ ڳولڻو، خريد ڪرڻو ۽ پڙهڻو پوي ٿو، تڏهن هڪ بغاوت تمام تيزيءَ سان ماڻهن جي وڏي انگ جو ڌيان ڇڪائي ٿي، جن ۾ اهي ماڻهو به شامل آهن، جيڪي پڙهي نٿا سگهن، ۽ کين اهڙي حالت ۾ آڻي ٿي، جتي جاري جدوجهد ۾ کين لازمي طور ڪنهن هڪ پاسي بيهڻو پوي ٿو."

قومي اسيمبليءَ 24 جولاءِ 1873ع تي ساڪري ڪور گرجا جي تعمير لاءِ قانون منظور ڪيو، جيڪو مونٽ مارتر تي توپن واري ميدان جي ويجهو ۽ ان هنڌ جي ڀرسان تعمير ٿيڻو هو، جتي جنرل ڪليمان-ٿوما ۽ جنرل ليڪومت ماريا ويا هئا. قانون ۾ واضح ڪيو ويو ته هي عمارت "ڪميون جي ڏوهن جي ڪفاري" لاءِ اڏي وڃي. رو هاڪسو تي هڪ تختي ۽ نوتر دام ديز اوتاژ

(يرغمالين جي پاڪ ماءُ) نالي هڪ گرجا ان هنڌ جي نشاندهي ڪن ٿا، جتي پادرين، ژاندارمن ۽ چئن عام شهرين سميت پنجاهه يرغمالين کي گولي هڻي قتل ڪيو ويو هو.

پير لاشيز قبرستان ۾ ان ڀت تي به هڪ تختي لڳل آهي، جتي 147 ڪميون جا حامي گولي هڻي قتل ڪيا ويا، ۽ جيڪا عام طور ڪميون جي حامين جي ڀت جي نالي سان مشهور آهي. ڪميون جي ياد ۾ هر سال مئي مهيني ۾ قبرستان اندر يادگاري تقريبون منعقد ٿين ٿيون. هوٽيل ڊي وِل جي پٺيان لڳل هڪ ٻي تختي ان اجتماعي قبر جي هنڌ جي نشاندهي ڪري ٿي، جتي فوج پاران گولي هڻي قتل ڪيل ڪميون جي حامين کي دفنايو ويو هو. پوءِ سندن باقيات کي شهر جي قبرستانن ۾ ٻيهر دفنايو ويو.

پير لاشيز قبرستان ۾ لڳل هڪ تختي ڪميون جي مارجي ويلن کي ڀيٽا پيش ڪري ٿي.

ڪيترن هنڌن جا نالا پيرس ڪميون جي نالي تي رکيا ويا آهن. انهن ۾ پيرس جو پلاس ڊي لا ڪميون-ڊي-پيرس

، برلن، جرمني جي شتراسه دير پاريزر ڪميون، پراگ، چيڪ جمهوريه جي ڪوموناردو ۽ هو چي منهه شهر، ويتنام جو ڪونگ زا پيرس چوڪ شامل آهن.

پيرس ڪميون چين جي ثقافتي انقلاب دوران بار بار سامهون ايندڙ موضوع هو. جڏهن شاگردن 16 مئي واري اطلاع کان پوءِ پهريون وڏن اکرن وارو پوسٽر لڳايو، تڏهن مائو زي تنگ ان کي "چين جي ويهين صديءَ واري پيرس ڪميون جو اعلان" قرار ڏنو. ثقافتي انقلاب جي شروعاتي دور ۾ پيرس ڪميون جي روزمره زندگيءَ جي خود رو طبيعت ۽ عوامي سياسي شرڪت کي سکڻ لائق سبق سمجهيو ويو. مثال طور، 8 آگسٽ 1966ع واري "چيني ڪميونسٽ پارٽي جي مرڪزي ڪميٽي جو عظيم پرولتاري ثقافتي انقلاب بابت فيصلو" ۾ چيو ويو: "ثقافتي انقلابي ٽولن ۽ ڪميٽين جي ميمبرن، ۽ ثقافتي انقلابي ڪانگريسن جي نمائندن جي چونڊ لاءِ پيرس ڪميون جهڙو عام چونڊن جو نظام قائم ڪرڻ ضروري آهي." ثقافتي انقلاب جي ان مرحلي دوران، جڏهن عوامي سياسي متحرڪ ٿيڻ گهٽجي رهيو هو، شينگ ووليان، جيڪو هونان صوبي جو هڪ انتهاپسند کاٻي ڌر وارو گروهه هو، پنهنجي نظريي کي پيرس ڪميون جي بنيادي برابري پسنديءَ واري فطرت تي ترتيب ڏنو.

پول پاٽ، خمير روج جو اڳواڻ، پڻ پيرس ڪميون کان متاثر هو ۽ هن چيو ته ڪميون ان ڪري ختم ڪئي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ پرولتاريه بورجوازيءَ مٿان آمريت لاڳو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. هن چيو ته هو اها ساڳي غلطي نه ڪندو.

2021ع ۾ پيرس ڪميون جي 150هين سالگرهه "نمائشن، ليڪچرن، موسيقيءَ جي محفلن، ناٽڪن ۽ شاعري پڙهڻ جي پروگرامن جي هڪ سلسلي" سان ملهائي، جيڪو مارچ کان مئي تائين جاري رهيو. پيرس جي ميئر آن هيدالگو مونٽ مارتر ۾ نيو ڪيلڊونيا جو مقامي يادگاري اراوڪاريا وڻ پوکيو؛ نيو ڪيلڊونيا اهو هنڌ هو، جتي ڪميون کي چيڀاٽڻ کان پوءِ هزارين ڪميون حامي جلاوطن ڪيا ويا هئا. شهر پاران ڪميون جي ياد ملهائڻ جا منصوبا تڪراري ثابت ٿيا، ۽ شهري ڪائونسل جي ساڄي ڌر جي ميمبرن احتجاج ڪيو.

150 سال گذرڻ کان پوءِ به ڪميون هڪ جذباتي ۽ سياسي طور حساس موضوع آهي. 29 مئي 2021ع تي پيرس جي آرچ بشپ ۽ انهن ٻين يرغمالين جي ياد ۾ نڪتل 300 ماڻهن جي هڪ ڪيٿولڪ جلوس تي، جن کي ڪميون جي آخري ڏينهن ۾ گولي هڻي قتل ڪيو ويو هو، پير لاشيز قبرستان جي ڀرسان ڪميون جو جشن ملهائيندڙ انتهائي کاٻي ڌر جي فاشزم مخالفن جسماني حملو ڪيو. کاٻي ڌر جي تشدد سبب سٺ ورهين جي عمر جا ٻه ڪيٿولڪ زمين تي ڪري پيا، جڏهن ته مٿي ۾ زخم لڳل هڪ ماڻهوءَ کي اسپتال منتقل ڪيو ويو.

بي بي سي نيوز موجب، 2021ع تائين پيرس ڪميون جا حامي ان کي "اميد جي هڪ بهار، جنهن کي قدامت پسند قوتن رت سان چيڀاٽي ڇڏيو" سمجهندا هئا، جڏهن ته سياسي ساڄي ڌر جا ماڻهو ڪميون کي "افراتفري ۽ طبقاتي انتقام جو دور" قرار ڏيندا هئا. هو پادرين جي قتل ۽ هوٽيل ڊي وِل جهڙين اهم عمارتن کي ساڙڻ کي ياد ڪندا هئا.

پڻ ڏسو

• ڪارٽاخينا جو ڪينٽن
• ڪميون جا ڏوهه
• رومي جمهوريه (1849ع–1850ع)
• ڪاسٽيلين ڪميونٽين جي جنگ
• گستاو پال ڪلوزاري
• گستاو فلورينس
• ليئو فرانڪل
• آندري گِل
• پاسڪال گروسيت
• پيرس ڪميون جي تاريخ نگاري
• پال لافارگ
• ايڊوار ماني
• وچئين دور جي ڪميون
• فيليڪس نادار
• يوجين ايڊين پوٽيئر
• ايليزي ريڪلو
• آرٿر ريمبو
• لوئي روسيل
• جول واليس
• پال ورلين
• جنوري طوفان
• اسٽراندژا ڪميون
• تارنوبژگ جمهوريه
• 1877ع جي پٽسبرگ ريلوي هڙتال
• پاميات پاريژسڪوئي ڪميوني
• پيرس ڪميون دوران باهيون
• ڪيپيٽول هل تي قبضي وارو احتجاج
• پيرس ڪميون بابت مقالا
• مارسيل ڪميون
• 18 مارچ 1871ع جي بغاوت

حوالا

حوالو ڏنل تصنيفون

• Butterworth, Alex. The World That Never Was: A True Story of Dreamers, Schemers, Anarchists and Secret Police (Pantheon Books, 2010)
• De la Croix de Castries, René (1983). Monsieur Thiers. Librarie Academique Perrin. ISBN 2-262-00299-1.
• du Camp, Maxime (1881). Les Convulsions de Paris. Paris: Hachette.
• Edwards, Stewart (1971). The Paris Commune 1871. London: Eyre & Spottiswoode. ISBN 0-413-28110-8.
• Eichner, Carolyn J. Surmounting the barricades: women in the Paris Commune (Indiana UP, 2004).
• Gluckstein, Donny (2006). The Paris Commune: A Revolution in Democracy. London: Bookmarks. ISBN 978-1-90-519214-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 2 October 2016 تي حاصل ڪيل.
• Gould, Roger V. "Multiple networks and mobilization in the Paris Commune, 1871." American Sociological Review (1991): 716–729 آن لائين آرڪائيو ڪيا ويا 28 November 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• Guiral, Pierre [in فرانسيسي] (1986). Adolphe Thiers ou De la nécessité en politique. Paris: Fayard. ISBN 2-213-01825-1.
• (in جرمن) Haupt, Gerhard; Hausen, Karin: Die Pariser Kommune: Erfolg und Scheitern einer Revolution. Frankfurt 1979. Campus Verlag. ISBN 3-593-32607-8.
• Horne, Alistair (2012). The Fall of Paris: The Siege and the Commune 1870–71. Picador. OCLC 922079975.
• Jellinek, Frank. The Paris commune of 1871 (1937) آن لائين
• Johnson, Martin Phillip. The paradise of association: Political culture and popular organizations in the Paris Commune of 1871 (University of Michigan Press, 1996).
• Lissagaray, Prosper-Olivier (2000) [1876]. Histoire de la Commune de 1871 [1871ع واري ڪميون جي تاريخ] (فرانسيسي ۾). Paris: La Decouverte/Poche. ISBN 978-2-70-714520-8.
• Lissagaray, Prosper-Olivier (2012) [1876]. Histoire de la Commune de 1871 [1871ع واري ڪميون جي تاريخ] (فرانسيسي ۾). London: Verso Books.
• Milza, Pierre (2009a). L'année terrible: La Commune (mars–juin 1871) [هولناڪ سال: ڪميون (مارچ–جون 1871ع)] (فرانسيسي ۾). Paris: Perrin. ISBN 978-2-262-03073-5.
• Milza, Pierre (2009b). L'année terrible: La guerre franco-prussienne (septembre 1870 – mars 1871) [هولناڪ سال: فرانسيسي-پروشيائي جنگ (سيپٽمبر 1870ع – مارچ 1871ع)] (فرانسيسي ۾). Paris: Perrin. ISBN 978-2-262-02498-7.
• Price, R. D. "Ideology and Motivation in the Paris Commune of 1871." Historical Journal 15#1 (1972): 75–86. آن لائين آرڪائيو ڪيا ويا 3 February 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• Riat, Georges [in فرانسيسي] (1906). Gustave Courbet – peintre. Paris: Floury. OCLC 902368834.
• Rougerie, Jacques (2014). La Commune de 1871. Paris: Presses universitaires de France. ISBN 978-2-13-062078-5.
• Rougerie, Jacques (2004). Paris libre 1871 (فرانسيسي ۾). Paris: Editions du Seuil. ISBN 2-02-055465-8.
• Tombs, Robert (2009). La Guerre Contre Paris (فرانسيسي ۾). Paris: Flammarion. ISBN 978-2-0802-4351-5.
• Tombs, Robert. The Paris Commune 1871 (Routledge, 2014).

وڌيڪ مطالعو

• Avrich, Paul (1988). "پيرس ڪميون ۽ ان جو ورثو". Anarchist Portraits (انگريزي ۾). Princeton: Princeton University Press. ص. 229–239. ISBN 978-0-691-04753-9. OCLC 17727270.
• Eichner, Carolyn J. (2022). The Paris Commune: A Brief History. New Brunswick, New Jersey: Rutgers University Press. ISBN 978-1978827684. ڊيوڊ اي. بيل جو جائزو
• Merriman, John (2014). Massacre: The Life and Death of the Paris Commune. New York: Basic Books. ISBN 978-0-465-02017-1. رابرٽ او. پيڪسٽن جو جائزو
• Ross, Kristin (2015). Communal Luxury: The Political Imaginary of the Paris Commune. London: Verso. ISBN 978-1-78168-839-7.
• Smee, Sebastian (2024). Paris in Ruins: Love, War, and the Birth of Impressionism. W. W. Norton & Company. ISBN 978-1-324-00695-4.

ٻاهريان ڳنڍڻا

• 1870ع–1871ع جي جنگ ۽ انقلاب جي تاريخ لاءِ طنزيه تصويرن ۽ خاڪن جو مجموعو، هائيڊلبرگ يونيورسٽي لائبريري
• 1870ع–1871ع جي جنگ ۽ انقلاب جي تاريخ لاءِ طنزيه تصويرن ۽ خاڪن جو مجموعو، ڪيمبرج يونيورسٽي لائبريري
• جي. پي. آشارد پاران 1871ع جي ڪميون آرڪائيو ڪيا ويا 29 April 2023 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾)
• مارڪسسٽس انٽرنيٽ آرڪائيو تي پيرس ڪميون محفوظات
• انتشار پسند محفوظات ۾ پيرس ڪميون محفوظات
• پيرس ڪميون بابت، مارڪس ۽ اينگلز جي لکڻين جو مجموعو
• سي. ايل. آر. جيمس پاران ڪارل مارڪس ۽ پيرس ڪميون، 1946ع
• پال ڊورن پاران پيرس ڪميون ۽ مارڪس جو انقلاب بابت نظريو آرڪائيو ڪيا ويا 2016-03-03 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• پيرس ڪميون جي دوستن جي انجمن (1871ع) (فرانسيسي ٻوليءَ ۾)
• نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي لائبريري جي خاص مجموعن ۾ ڊجيٽل مجموعو ۽ تحقيقي رهنمائي آرڪائيو ڪيا ويا 2025-02-11 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• "فرانسيسي-پروشيائي جنگ ۽ پيرس ڪميون جون طنزيه تصويرون (1870ع–1871ع)": ڪيمبرج يونيورسٽي لائبريريءَ جي مجازي نمائش آرڪائيو ڪيا ويا 2026-04-18 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. ۽ ڪهاڻي
• انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا تي پيرس ڪميون
• انسائيڪلوپيڊيا ڊاٽ ڪام تي پيرس ڪميون
• دستاويزي فلم (فرانسيسي ٻوليءَ ۾): پيرس ڪميون آرڪائيو ڪيا ويا 2023-04-29 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. (جاري ٿيڻ: 1951ع)، هدايتڪار رابرٽ مينيگوز

(مدت: 24 منٽ ۽ 55 سيڪنڊ)؛ پيرس ڪميون ۽ ان جي خوني هفتي جي ڊرامائي تاريخي عڪاسي، جنهن ۾ ڪيترائي دستاويز، تصويرون ۽ خاڪا خاص اثرن سان متحرڪ ڪري ۽ موسيقيءَ سان پيش ڪيا ويا آهن؛ فلم ڪميون جي اهم واقعن کي بيان ڪندي ان جي اڳواڻن جو تعارف پڻ ڪرائي ٿي.

• فلم (پولش ٻوليءَ ۾): ياروسلاف ڊومبرووسڪي (جاري ٿيڻ: 26 جنوري 1976ع)، هدايتڪار بوهدان پورينبا (مدت: 2 ڪلاڪ ۽ 12 منٽ)؛ موسيقي وائيچيخ ڪيلار جي؛ شروعاتي عنوانن کان پوءِ 03:37 تي 1871ع جي پيرس جي گهيري ۽ ڪميون جا تفصيلي منظر شروع ٿين ٿا.