پشيماني
.jpg)
ڏوھ جو احساس يا پشيماني (Guilt) هڪ اخلاقي جذبو آهي جيڪو تڏهن پيدا ٿيندو آهي جڏهن ڪو فرد اها پڪ ڪري يا محسوس ڪري—چاهي اهو صحيح هجي يا نه—ته هن پنهنجي اخلاقي معيارن جي خلاف ورزي ڪئي آهي يا عالمي اخلاقي اصولن کي ٽوڙيو آهي، ۽ هو ان خلاف ورزيءَ لاءِ پاڻ کي ذميوار سمجهي ٿو.[1] ڏوهه جو احساس هڪ ناپسنديده ڪيفيت آهي، پر اهو انسان کي پنهنجي رشتن کي بهتر بنائڻ ۽ غلطين جي تلافي ڪرڻ لاءِ مثبت ڪوششن ڏانهن راغب ڪري سگهي ٿو.[2]
جڏهن بنيادي جذبن جي مجموعي طور ڏٺو وڃي، ته ڏوهه جي احساس ۾ پنهنجو پاڻ تي غصو، متاثر لاءِ ڏک، پريشاني، ۽ خوف شامل هوندو آهي. ان جو ويجهو تعلق پڇتاءُ، ندامت ۽ شرمندگي سان پڻ آهي.
نفسيات (Psychology)
[سنواريو]ڏوهه جو احساس ۽ ان جا سبب نفسيات ۽ نفسياتي طب جا اهم موضوع آهن. نفسياتي ٻوليءَ ۾، ڏوهه جو احساس هڪ اهڙي ڪيفيت آهي جنهن ۾ انسان ان ڳالهه تي ذهني ڇڪتاڻ محسوس ڪندو آهي ته هن ڪجهه اهڙو ڪيو جيڪو کيس نه ڪرڻ گهرجي ها (يا ڪجهه نه ڪيو جيڪو کيس ڪرڻ گهرجي ها). هي احساس اسان جي ضمير يا جنهن کي سگمنڊ فرائيڊ "سپر ايگو" (superego) چيو هو، ان ذريعي پيدا ٿئي ٿو.[2] فرائيڊ موجب، ڏوهه جو احساس "محبت وڃائڻ جي خوف" مان پيدا ٿئي ٿو، جيڪو ٻارپڻ ۾ والدين پاران رد ٿيڻ جي خوف سان شروع ٿئي ٿو.
ايلس ملر (Alice Miller) جو چوڻ آهي ته ڪيترائي ماڻهو سڄي عمر پنهنجي والدين جي اميدن تي پورو نه لهڻ جي ڪري ڏوهه جي احساس ۾ مبتلا رهن ٿا. ان کان علاوه، ڪنهن وڏي حادثي ۾ بچي ويندڙ ماڻهو اڪثر پنهنجي پيارن جي موت تي "بچي وڃڻ جو احساسِ جرم" (Survivor guilt) محسوس ڪندا آهن.
دفاعي طريقا (Defenses)
[سنواريو]نفسياتي نظريي موجب، ڏوهه جي احساس کان بچڻ لاءِ انسان مختلف طريقا استعمال ڪندو آهي:
- دٻاءُ (Repression): ذهن ان احساس کي شعور مان ڪڍي ڇڏيندو آهي، پر اهو سالن کان پوءِ ٻيهر اڀري سگهي ٿو.
- پروجيڪشن (Projection): پنهنجو ڏوهه ٻين تي مڙهڻ يا متاثر کي ئي ڏوهي قرار ڏيڻ (blaming the victim).
- پاڻ کي نقصان پهچائڻ (Self-harm): ڪڏهن ڪڏهن ماڻهو ڏوهه جي احساس کي گهٽائڻ لاءِ پنهنجي پاڻ کي سزا ڏيندا آهن يا خوشين کان محروم رکندا آهن.[3]
رويي جا ردعمل
[سنواريو]ڏوهه محسوس ڪرڻ جي صلاحيت هڪ شخصيت جي خوبي آهي جيڪا اخلاقي ڪردار جي نشاندهي ڪري ٿي. تحقيق موجب جيڪي ماڻهو ڏوهه جو احساس وڌيڪ رکن ٿا، اهي وڌيڪ اعتبار جوڳا (trustworthy) هوندا آهن.[4] هي احساس انسان کي سڌارڻ ۽ رشتن کي ٻيهر جوڙڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.
سائڪوپيٿس ۾ ڏوهه جي احساس جي کوٽ
[سنواريو]اهي ماڻهو جيڪي سائڪوپيٿي (psychopathy) ۾ مبتلا هوندا آهن، انهن ۾ ڏوهه جي احساس يا ندامت جي سخت کوٽ هوندي آهي. هو ٻين کي نقصان پهچائڻ تي شرمندو ٿيڻ بدران پنهنجي عمل کي صحيح ثابت ڪندا آهن يا ٻين تي الزام لڳائيندا آهن.[5] نفسيات دان ان کي اخلاقي سوچ جي کوٽ ۽ ٻين سان همدردي (empathy) نه ڪري سگهڻ جي علامت سمجهندا آهن.
نيورو سائنسدان انٽونيو ڊيماسيو (Antonio R. Damasio) جي تحقيق ڏيکاري ٿي ته جن ماڻهن جي دماغ جي حصي (ventromedial prefrontal cortex) کي نقصان پهچي ٿو، اهي اخلاقي فيصلا ته ڪري سگهن ٿا پر انهن ۾ اهي جذباتي تڪليفون يا ڏوهه جو احساس ناهي هوندو جيڪو هڪ عام انسان ۾ هوندو آهي.
سبب (Causes)
[سنواريو]ارتقائي نظريا
[سنواريو]ڪجهه ارتقائي نفسيات دانن جو خيال آهي ته ڏوهه جو احساس ۽ شرمندگي انسانن کي سماجي رشتن کي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندا هئا.[6] هي جذبا جاندارن کي اهڙن عملن کان روڪيندا هئا جيڪي کين گروپ مان ٻاهر ڪري سگهن ها.
حوالا
[سنواريو]- ↑ Compare: "Guilt: Encyclopedia of Psychology". 2008-01-01 تي حاصل ڪيل. 'Guilt is "an emotional state produced by thoughts that we have not lived up to our ideal self and could have done otherwise".'
- 1 2 Moore, Chris (2026-01-06). The Power of Guilt: Why We Feel It and Its Surprising Ability to Heal.
- ↑ Nelissen, R. M. A. (2009). "When guilt evokes self-punishment". Emotion.
- ↑ Emamzadeh, Arash (20 Sep 2018). "New Research Determines Who You Can Trust the Most". Psychology Today.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ Widiger, Thomas A. (2002). Psychopathy: Antisocial, Criminal, and Violent Behavior.
- ↑ Sznycer, Daniel (2016). "Shame closely tracks the threat of devaluation by others". PNAS.