پروٽو-هند-آريائي ٻولي
| پروٽو-هند-آريائي | |
|---|---|
| PIA، پروٽو-انڊڪ | |
| بازتعمير ٿيل ٻولي | هند-آريائي ٻوليون |
بازتعمير ٿيل آبائي ٻوليون | |
| سلسلي جو حصو |
| هند-يورپي موضوعات |
|---|
 |
|
موجوده ختم ٿيل ٻيهر تعمير ڪيل فرضي
گرامر ٻيا |
 زمرو |
پروٽو-هند-آريائي (ڪڏهن ڪڏهن پروٽو-انڊڪ[note 1]) هند-آريائي ٻولين جي بازتعمير ڪيل بنيادي ٻولي (پروٽو-ٻولي) آهي.[1]
هن ٻوليءَ جي بازتعمير جو مقصد هند-آريائين جي ٻوليءَ کي ٻيهر قائم ڪرڻ آهي، جيڪي هند-آريائي لڏپلاڻن دوران برصغير ۾ اچي آباد ٿيا هئا. پروٽو-هند-ايراني مان نڪتل هجڻ سبب (جيڪا وري پروٽو-هند-يورپي مان نڪتل هئي)،[2] هن ٻوليءَ ۾ ساتم ٻولي جي خاصيتون موجود آهن.[3]
تاريخ
[سنواريو]پروٽو-هند-آريائي کي قديم هند-آريائي (1500 ق م – 300 ق م) جي اڳوڻي ٻولي سمجھيو وڃي ٿو، جنهن جا سڌا سنوان ثبوت ويدڪ سنسڪرت ۽ ڪلاسيڪي سنسڪرت جي صورت ۾ موجود آهن، ۽ پڻ ميتاني ۾ هند-آريائي بالادست لساني اثر ذريعي ان جي شاهدي ملي ٿي. حقيقت ۾، ويدڪ سنسڪرت پروٽو-هند-آريائي سان تمام گهڻي ويجهڙائي رکي ٿي.[4] ڪجهه پراڪرت ٻوليون اهڙيون چند ننڍيون لساني خصوصيتون ظاهر ڪن ٿيون، جيڪي پروٽو-هند-آريائي مان ورثي طور مليون هيون، پر اهي خاصيتون ويدڪ سنسڪرت مان اڳ ئي ختم ٿي چڪيون هيون. اڄڪلهه هند-آريائي خاندان سان واسطو رکندڙ ڪيتريون جديد هند-آريائي ٻوليون دنيا ۾ رائج ۽ زنده آهن.
ويدڪ سنسڪرت کان فرق
[سنواريو]ويدڪ سنسڪرت جي تمام گهڻي قدامت پسنديءَ جي باوجود، ٻين هند-آريائي ٻولين ۾ اهڙيون ڪي ٿوريون قدامت پسند خصوصيتون محفوظ رهيون آهن، جيڪي ويدڪ سنسڪرت مان گم ٿي ويون هيون.[5] انهن مان هڪ خصوصيت پروٽو-هند-يورپي *l ۽ *r جي نمائندگي آهي. ويدڪ سنسڪرت (۽ اڪثر ايراني ٻولين وانگر) ٻنهي کي /r/ طور ضم ڪري ڇڏيو. پر بعد ۾ ڪلاسيڪي سنسڪرت ۾ هند-يورپي /l/ جا ڪجهه مثال ٻيهر ظاهر ٿين ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو فرق ويدڪ سنسڪرت سان گڏ هلندڙ ڪنهن ابتدائي هند-آريائي لهجي ۾ محفوظ رهيو هو. (هڪ اهڙو لهجو جنهن ۾ صرف /l/ موجود هو، اهو مگاڌي پراڪرت جي بنياد طور پڻ تجويز ڪيو ويو آهي.)[6] بهرحال، اهو واضح ناهي ته اهو فرق حقيقت ۾ هند-ايراني ٻولين جي ڪنهن به مرحلي ۾ زنده رهيو يا نه، شايد پروٽو-هند-ايراني ۾ به نه، ڇاڪاڻتہ هند-ايراني ٻولين ۾ اصل *r جي جاءِ تي /l/ پڻ ملي ٿو.
ويدڪ سنسڪرت ۽ بعد واري سنسڪرت ۾ عام وينجن جو مجموعو kṣ /kʂ/ پروٽو-هند-يورپي (PIE) ۽ پروٽو-هند-ايراني (PII) جي مختلف ذريعن مان نڪتل آهي، جيڪي بعد وارين هند-آريائي ٻولين ۾ جزوي طور الڳ الڳ صورتن ۾ برقرار رهيا آهن:[7]
- PIE *ks, *kʷs, *gs, *gʷs > PII *kš > وچ هند-آريائي kh-, -kkh-
- PIE *dʰgʷʰ, *gʰs, *gʷʰs > PII *gʱžʱ > وچ هند-آريائي gh-, -ggh-
- PIE *tḱ; *ǵs, *ḱs > PII *tć, *ćš > وچ هند-آريائي ch-, -cch-
- PIE *dʰǵʰ, *ǵʰs > PII *ȷ́ʱžʱ > وچ هند-آريائي jh-, -jh-
ذاتي ضمير (فاعلي حالت)
[سنواريو]پروٽو-هند-ايراني ۽ پروٽو-هند-آريائي ۾ گهڻا ذاتي ضمير هڪجهڙا آهن، جڏهن ته پروٽو-هند-آريائي ۽ سنسڪرت جي وچ ۾ فقط معمولي فرق ملن ٿا.
| ضمير | پروٽو-هند-يورپي | پروٽو-هند-ايراني ۽ پروٽو-هند-آريائي |
|---|---|---|
| مان | *éǵ > *eǵHóm | *aȷ́Hám > *aȷ́ʰám > PIA *aźʰám > Skr अहम् (ahám) |
| تون | *túh₂ | *túH > PIA *tuHám > Skr त्वम् (tvám) |
| هو (مذڪر) | *ey- (*eyóm?) *só |
*sá |
| هوءَ | *séh₂ | *sáH > Skr सा (sā́) |
| اها/اهو | *tód | *tád > Skr तद् (tad) |
| اسان | *wéy > *weyóm | *wayám |
| اوهان | *yū́ | *yúH > Skr यूयम् (yūyám) |
| اهي (مذڪر) | *tóy | *táy > Skr ते (te) /tai/ |
| اهي (مؤنث) | *téh₂es | *tā́s (or *táHas?) > Skr ताः (tāḥ) |
| اهي (غير جاندار) | *téh₂ | *tá > Skr तानि (tāni) |
انگ
[سنواريو]گهڻا انگ پروٽو-هند-ايراني ۽ پروٽو-هند-آريائي ۾ هڪجهڙا آهن. اڪثر انگن ۾ پروٽو-هند-آريائي ۽ سنسڪرت جي وچ ۾ فقط ننڍا فرق ملن ٿا (مثال طور، رڳڙيندڙ آواز *H جو ختم ٿي وڃڻ).
| انگ | پروٽو-هند-يورپي | پروٽو-هند-ايراني ۽ پروٽو-هند-آريائي |
|---|---|---|
| هڪ (1) | *h₁óynos > *h₁óykos | *Háykas > Skr एक (éka) /aika/ |
| ٻه (2) | *dwóh₁ | *dwáH > Skr द्व (dvá) |
| ٽي (3) | *tréyes | *tráyas > Skr त्रयः (tráyaḥ) [فاعلي جمع] |
| چار (4) | *kʷetwóres | *čatwā́ras > Skr चत्वारः (catvā́raḥ) [فاعلي] |
| پنج (5) | *pénkʷe | *pánča |
| ڇهه (6) | *swéḱs | *šwáćš > PIA *ṣwáṭṣ > Skr षट् (ṣáṭ) |
| ست (7) | *septḿ̥ | *saptá |
| اٺ (8) | *oḱtṓw | *Haštā́ > PIA *Haṣṭā́ > Skr अष्ट (aṣṭá) |
| نو (9) | *h₁néwn̥ | *Hnáwa > Skr नव (náva) |
| ڏهه (10) | *déḱm̥ | *dáća > PIA *dáśa |
وڌيڪ مطالعي لاءِ
[سنواريو]- مورگنسٽيئرني، جارج. "ابتدائي ايراني اثر هند-آريائي تي." ايڪٽا ايرانيڪا، پهريون سلسلو، سائرس جي يادگار، جلد اول، عالمي خراجِ تحسين (1974ع): 271–279.
نوٽس ۽ حوالا
[سنواريو]- ↑ Cardona, George; Jain, Dhanesh (26 July 2007). The Indo-Aryan Languages. Routledge. ISBN 9781135797119. 24 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "ARYANS – Encyclopedia Iranica". Encyclopedia Iranica. 23 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Wheeler, L. Kip. "The Indo-European Family of Languages". Dr. Wheeler's Website. 12 November 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ see e.g. Radhakrishnan & Moore 1957, p. 3; Witzel, Michael, "Vedas and Upaniṣads", in: Flood 2003, p. 68; MacDonell 2004, pp. 29–39; Sanskrit literature (2003) in Philip's Encyclopedia. Accessed 2007-08-09
- ↑ Masica, Colin P. (1991). The Indo-Aryan Languages. ص. 156.
- ↑ Masica, Colin P. (1991). The Indo-Aryan Languages. ص. 97.
- ↑ Kobayashi, Masato (2004). Historical Phonology of Old Indo-Aryan Consonants. Study of Languages and Cultures of Asia and Africa Monograph Series. جلد 42. ص. 60–65. ISBN 4-87297-894-3.
استعمال ٿيل ماخذ
[سنواريو]- Flood, Gavin, مرتب (2003). The Blackwell companion to Hinduism. Oxford: Blackwell Publ. ISBN 1-4051-3251-5.
- MacDonell, Arthur Anthony (2004). A Practical Sanskrit Dictionary. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-2000-5.
- Radhakrishnan, S.; Moore, C. A. (1957). A Source Book in Indian Philosophy. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-01958-1.
{{cite book}}: ISBN / Date incompatibility (مدد)
- ↑ جديد ۽ عام استعمال ۾ "انڊڪ" اصطلاح گهڻو ڪري برصغير جي ٻولين لاءِ استعمال ٿيندو آهي، تنهن ڪري ان ۾ غير آريائي ٻوليون جهڙوڪ دراوڙي ۽ منڊا پڻ شامل آهن. ڏسو مثال طور: Reynolds, Mike; Verma, Mahendra (2007). "Indic languages". ۾ Britain, David (مرتب). Language in the British Isles. Cambridge: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. ص. 293–307. ISBN 978-0-521-79488-6. 2021-10-04 تي حاصل ڪيل.