مواد ڏانھن هلو

پاڪستان ۾ اسلام

کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
پاڪستان جا مسمان
پاکستانی مسلمان
بادشاهي مسجد، لاهور ۾ عيد الفطر جي نماز
ڪل آبادي
23 ڪروڙ 17 لک (پاڪستان جي آدمشماري، 2023ع)[1][2]
(ڪل آبادي جو 96.35 سيڪڙو)
اهم آبادي وارا علائقا
سڃي ملڪ ۾
مذهب
سني مسلمان 85 کان 90 سيڪڙو
شيعه مسلمان 10 کان 15 سيڪڙو[3]
ٻوليون
پاڪستان جون ٻوليون

اسلام (Islam) پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ رياستي مذهب آهي. ملڪ ۾ 23 ڪروڙ 17 لک (231.69 ملين) کان وڌيڪ اسلام جا پيروڪار آهن، جيڪا ان کي مسلمان آبادي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻائڻ ٿا (پهرين نمبر تي انڊونيشيا آهي).[4] [5][6] 85 کان 90 سيڪڙو پاڪستاني سني اسلام (بنيادي طور تي حنفي فقہ) جي پيروي ڪن ٿا، جڏهن ته 10 کان 15 سيڪڙو شيعه اسلام جي پيروي ڪن ٿا.[7]

تقريباً 97 سيڪڙو پاڪستاني مسلمان آهن.[7] اڪثريت سني (85 کان 90 سيڪڙو) آهي[8][9][10] [11][12] جڏهن ته شيعه لڳ ڀڳ 10 کان 15 سيڪڙو آهن.[13][9] [14][15] [16] [17] پاڪستان ۾ ننڍي اقليتي مسلمان آبادي ۾ اهل قرآن ۽ غير فرقيوار مسلمان شامل آهن. پاڪستان ۾ ٻه مهدي پرست عقيدا يعني ذڪري ۽ احمدي پڻ رائج آهن، جن مان پوئين کي پاڪستان جي آئين طرفان غير مسلم سمجهيو ويندو آهي؛ اهي گڏيل طور تي آبادي جي هڪ سيڪڙي کان گهٽ آهن. ابادي جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو مسلم اڪثريتي شهر، ڪراچي پاڪستان ۾ آهي.[18]

تاريخ

[سنواريو]

آزادي کان اڳ

[سنواريو]

اسلام حضرت محمد ﷺ جي حياتي واري دور ۾ ئي نندي کنڊ تائين پهچي چڪو هو.[19] هڪ روايت مطابق، بابا رتن هندي پنجاب جو هڪ واپاري هو، جيڪو حضرت محمد ﷺ جي غير عرب صحابين مان هڪ هو.[20] سال 644ع ۾، راشدين خلافت راسل جي جنگ ۾ سنڌ جي بادشاهت کي شڪست ڏئي مڪران جي ساحلي علائقي کي فتح ڪيو. ڊيرل اين ميڪلين جي مطابق، سنڌ ۽ حضرت علي ڪرم الله وجهه جي شروعاتي حامين يا ابتدائي شيعن جي وچ ۾ رابطي جو سراغ حاڪم ابن جبله العبدي ذريعي ملي ٿو، جنهن 649ع ۾ سنڌ کان مڪران تائين سفر ڪيو[21] ۽ ان علائقي بابت خليفي کي رپورٽ پيش ڪئي. حضرت علي جي خلافت واري دور ۾، سنڌي هندو اسلام جي اثر هيٺ آيا ۽ ڪجهه ته "جنگِ جمل" ۾ به شريڪ ٿيا. سال 712ع ۾، اموي خلافت، عرب جرنل محمد بن قاسم جي اڳواڻي ۾، ​​سنڌو واديءَ جي اڪثر علائقن ۽ ٽڪشاشلا (موجوده ٽيڪسلا) کي فتح ڪري خلافت ۾ شامل ڪيو، جنهن کي "السنڌ" صوبو بڻايو ويو ۽ ان جو گاديءَ جو هنڌ المنصوره مقرر ڪيو ويو.[22][23][24][25][26] پاڪستان حڪومت جي تاريخي ترتيب موجب، اهو ئي اهو وقت هو جڏهن پاڪستان جو بنياد رکيو ويو.[22][27][28] 10هين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، ان علائقي تي ڪيترن ئي "هندو شاهي" بادشاهن جي حڪومت رهي، جن کي بعد ۾ غزنوي حڪمرانن شڪست ڏئي پنهنجي تابع ڪيو.

ٺٽي جي شاهه جهان مسجد جي سرپرستي مغل شهنشاهه شاهه جهان ڪئي هئي.

ابتدائي وچئين دور (642ع کان 1219ع) دوران هن خطي ۾ اسلام ڦهليو ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ ان مذهب لاءِ ”تڪشاشلا“ هڪ اهم شهر هو. ان عرصي دوران، صوفي مبلغن علائقي جي اڪثريتي ٻڌ ۽ هندو آباديءَ کي اسلام ۾ داخل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.[29] انهن واقعن هن خطي ۾ ڪيترين ئي لڳاتار مسلمان سلطنتن جي حڪمرانيءَ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ غزنوي سلطنت (975ع کان 1187ع)، غوري سلطنت ۽ دهلي سلطنت (1206ع کان 1526ع) شامل هيون. دهلي سلطنت جي آخري خاندان، يعني "لوڌي خاندان" جي جاءِ مغل سلطنت (1526ع کان 1857ع) ورتي.

ايڊون لارڊ ويڪس جي سال 1889ع واري هڪ پينٽنگ، جنهن ۾ وزير خان مسجد جي ويجهو بازار جو منظر ڏيکاريل آهي.

آزادي کان پوء

[سنواريو]

رياست جي نوعيت

[سنواريو]

مسلم ليگ جي قيادت، علماءِ (اسلامي مذهبي اڳواڻن) ۽ جناح پاڪستان بابت پنهنجو نظريو هڪ اسلامي رياست طور بيان ڪيو هو.[30] محمد علي جناح علماءِ سان ويجهو تعلق قائم ڪيو هو. [31] جڏهن جناح وفات ڪئي، ته اسلامي عالم مولانا شبير احمد عثماني، جناح کي مغل شهنشاهه اورنگزيب کان پوءِ سڀ کان وڏو مسلمان قرار ڏنو ۽ جناح جي وفات جو موازنو حضرت محمد ﷺ جي وفات سان پڻ ڪيو.[31] عثماني چيو ته هو جناح جي ”اتحاد، ايمان ۽ تنظيم“ واري پيغام کي ياد رکن ۽ سندس خواب کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪم ڪن:

ڪراچي کان انقره ۽ پاڪستان کان مراڪش تائين سمورين مسلم رياستن جو هڪ مضبوط بلاڪ قائم ڪرڻ. جناح دنيا جي مسلمانن کي اسلام جي جهنڊي هيٺ متحد ڏسڻ چاهيو پئي، ته جيئن دشمنن جي جارحاڻي ارادن خلاف هڪ مؤثر رڪاوٽ يا قوت بڻجي سگهجي.[31]

پاڪستان کي هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ پهريون باضابطه قدم مارچ 1949ع ۾ کنيو ويو، جڏهن ملڪ جي پهرين وزيراعظم، لياقت علي خان، آئين ساز اسيمبليءَ ۾ "قراردادِ مقاصد" پيش ڪئي.[32] قراردادِ مقاصد ۾ اهو اعلان ڪيو ويو ته سڄي ڪائنات تي حاڪميت (اقتدارِ اعليٰ) جو حقدار الله آهي.[33] مسلم ليگ جي صدر، چوڌري خليق الزمان اعلان ڪيو ته پاڪستان سمورين مسلم ملڪن کي هڪ گڏيل اسلامي اتحاد ۾ گڏ آڻيندو. خليق جو مڃڻ هو ته پاڪستان ان وقت صرف هڪ "مسلمان رياست" هو ۽ اڃا "اسلامي رياست" نه بڻيو هو، پر اسلام جي سمورن مڃيندڙن کي هڪ سياسي وحدت ۾ آڻڻ کان پوءِ اهو يقينن هڪ اسلامي رياست بڻجي سگهي پيو.[34] ڪيٿ ڪيلارڊ (پاڪستاني سياست تي ابتدائي عالمن مان هڪ) مشاهدو ڪيو ته پاڪستاني، مسلم دنيا ۾ مقصد ۽ نقطه نظر جي بنيادي اتحاد تي يقين رکندا هئا:

پاڪستان جو بنياد مسلمانن جي مقصد کي اڳتي وڌائڻ لاءِ رکيو ويو هو. ٻين مسلمانن کان همدردي ۽ حتيٰ ته جوش و خروش جي اميد رکي سگهجي پئي. پر ان لاءِ اها فرض ڪرڻ ضروري هو ته ٻيون مسلم رياستون به مذهب ۽ قوميت جي تعلق بابت ساڳيو نظريو رکنديون.[35]

بهرحال، ان وقت پاڪستان جي "عالمگير اسلامي اتحاد واري" جذبات ۾ ٻيون مسلم حڪومتون شريڪ نه هيون. مسلم دنيا جي ٻين حصن ۾ قومپرستي جو بنياد نسل، ٻولي ۽ ثقافت تي هو.[35] جيتوڻيڪ مسلمان حڪومتون پاڪستان جي "عالمي اسلامي اتحاد واري" امنگن بابت همدردانه رويو نه رکنديون هيون، پر سڄي دنيا مان اسلامي نظريي جا حامي پاڪستان ڏانهن راغب ٿيا. فلسطين جي مفتي الحاج امين الحسيني ۽ "الاخوان المسلمون" جهڙين اسلامي سياسي تحريڪن جا اڳواڻ هن ملڪ جا باقاعده دورا ڪرڻ لڳا.[36] جنرل ضياءُ الحق جي فوجي بغاوت ذريعي اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ، "حزب التحرير" (خلافت جي قيام جو مطالبو ڪندڙ هڪ اسلامي تنظيم) پاڪستان ۾ پنهنجي تنظيمي نيٽ ورڪ ۽ سرگرمين کي وڌايو. ان تنظيم جو باني، تقي الدين النبهاني، "جماعت اسلامي" جي باني ابوالاعليٰ مودودي سان باقاعده خط و ڪتابت ڪندو رهندو هو، ۽ هن ڊاڪٽر اسرار احمد تي پڻ زور ڏنو ته هو عالمي خلافت جي قيام لاءِ پاڪستان ۾ پنهنجو ڪم جاري رکي.[37]

سماجي سائنسدان نسيم احمد جاويد 1969ع ۾ (تقسيم کان اڳ واري) پاڪستان ۾ پڙهيل لکيل پيشه ور ماڻهن جي قومي سڃاڻپ جي نوعيت بابت هڪ سروي ڪيو. هن ڏٺو ته اوڀر پاڪستان (اڄوڪي بنگلاديش) ۾ 60 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن پنهنجي قومي سڃاڻپ کي سيڪيولر (غير مذهبي) قرار ڏنو. ان جي ابتڙ، اولهه پاڪستان (اڄوڪي پاڪستان) ۾ ساڳئي تناسب وارن ماڻهن پنهنجي سڃاڻپ اسلامي قرار ڏني، نه ڪي سيڪيولر. ان کان علاوه، اوڀر پاڪستان ۾ ساڳئي تناسب وارن ماڻهن پنهنجي سڃاڻپ جو بنياد نسلي سڃاڻپ تي رکيو، نه ڪي اسلام تي. اولهه پاڪستان ۾ صورتحال ان جي بلڪل ابتڙ هئي، جتي نسلي سڃاڻپ جي ڀيٽ ۾ اسلام کي وڌيڪ اهميت ڏني وئي.[38]

پاڪستان جي پهرين عام چونڊن کان پوءِ، هڪ چونڊيل پارليامينٽ پاران 1973ع جو آئين تيار ڪيو ويو.[39] ان آئين پاڪستان کي "اسلامي جمهوريه" ۽ اسلام کي رياستي مذهب قرار ڏنو. ان ۾ اهو به چيو ويو ته سمورن قانونن کي قرآن ۽ سنت ۾ بيان ڪيل اسلامي احڪامن سان هم آهنگ ڪيو ويندو ۽ اهڙن احڪامن جي منافي ڪو به قانون نه ٺاهيو ويندو.[40] 1973ع جي آئين اسلام جي تشريح ۽ ان تي عملدرآمد کي منظم ڪرڻ لاءِ ڪجهه ادارا، جهڙوڪ شريعت ڪورٽ ۽ اسلامي نظرياتي ڪائونسل پڻ قائم ڪيا.[41]

ضياءُ الحق جي دور ۾ اسلامي نظام جو نفاذ

[سنواريو]

5 جولاءِ 1977ع تي، جنرل ضياءُ الحق فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تي قبضو ڪيو.[42] ضياءُ الحق جي بغاوت کان هڪ يا ٻه سال اڳ، اڳوڻي وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽو کي سخت مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو هو، جيڪا "نظامِ مصطفيٰ" جي احيا واري نعري هيٺ متحد ٿي هئي.[43] تحريڪ جي حامين موجب، شريعت جي قانونن تي ٻڌل اسلامي رياست قائم ڪرڻ جو مطلب اهو هو ته اسلام جي شروعاتي دور واري انصاف ۽ ڪاميابي ڏانهن واپسي ٿيندي، جڏهن محمد ﷺ مسلمانن تي حڪمراني ڪندا هئا. عوامي سطح تي وڌندڙ اسلاميت جي لهر کي روڪڻ جي ڪوشش ۾، ڀٽو صاحب پاڻ به ان جو مطالبو ڪيو هو ۽ مسلمانن پاران شراب پيئڻ ۽ وڪڻڻ، نائيٽ ڪلبن ۽ گهوڙن جي ڊوڙ (ريس) تي پابندي لڳائي ڇڏي هئي.[44]

پاڪستان ۾ اسلام جا ڪيترائي مختلف فرقن وارا طريقا ۽ عقيدا رائج آهن.

اسلامي نظام جي نفاذ واري عمل سندس حڪومت جي "بنيادي پاليسي" يا "مرڪزي نقطو" هئي. ضياءُ الحق هڪ اسلامي رياست قائم ڪرڻ ۽ شريعت جي قانون کي لاڳو ڪرڻ لاءِ پرعزم هو. ضياءَ اسلامي اصولن تحت قانوني معاملن جي فيصلي لاءِ الڳ شرعي عدالتون ۽ عدالتي بينچون قائم ڪيون. پاڪستاني قانون ۾ نوان فوجداري ڏوهه (جهڙوڪ زنا) ۽ نيون سزائون (جهڙوڪ ڪوڙا هڻڻ ۽ عضوا ڪٽڻ) شامل ڪيون ويون. بئنڪ اڪائونٽن تي ملندڙ وياج (سود) جي ادائيگي جي جاءِ تي ”نفعي ۽ نقصان“ جي بنياد تي ادائيگي جو نظام آندو ويو. زڪوات کي بچت اڪائونٽن تي 2.5 سيڪڙو سالياني ٽيڪس جي صورت ڏني وئي. اسڪولن جي درسي ڪتابن ۽ لائبريرين مان غير اسلامي مواد کي هٽائڻ لاءِ انهن ۾ بنيادي تبديليون آنديون ويون. آفيسن، اسڪولن ۽ ڪارخانن لاءِ لازمي قرار ڏنو ويو ته اهي نماز پڙهڻ لاءِ جاءِ فراهم ڪن. ضياءَ علماءِ (اسلامي مذهبي اڳواڻن) ۽ اسلامي پارٽين جي اثر رسوخ کي وڌايو، جڏهن ته قدامت پسند عالم ٽيليويزن تي باقاعده نظر اچڻ لڳا. قدامت پسند علماءِ کي "اسلامي نظرياتي ڪائونسل" ۾ شامل ڪيو ويو. 1985ع ۾ هندن ۽ عيسائين لاءِ الڳ چونڊ حلقا قائم ڪيا ويا، جيتوڻيڪ عيسائي ۽ هندو اڳواڻن شڪايت ڪئي ته اهي ملڪ جي سياسي عمل کان پاڻ کي الڳ يا محروم محسوس ڪري رهيا هئا.

ضياءَ جي سرڪاري سرپرستي واري اسلاميڪيشن جي عمل پاڪستان ۾ سني ۽ شيعا، توڙي ديوبندي ۽ بريلوي فرقن جي وچ ۾ فرقيوارانه ورهاست کي وڌايو.

اسلامي نظام واري پروگرام جي ممڪنه سببن ۾ ضياءَ جي ذاتي تقويٰ (اڪثر روايتن موجب هو هڪ مذهبي گهراڻي سان تعلق رکندو هو)، هڪ مسلم رياست طور "پاڪستان جي وجود جي بنيادي مقصد" کي پورو ڪرڻ لاءِ سياسي اتحادي ٺاهڻ جي خواهش، ۽/يا ان عمل کي قانوني جواز فراهم ڪرڻ جي سياسي ضرورت شامل هئي جنهن کي ڪجهه پاڪستاني سندس "ظالم ۽ غير نمائنده مارشل لا واري حڪومت" سمجهندا هئا.

جنرل محمد ضياءُ الحق جي حڪومت تائين، اسلامي ڪارڪن ان ڳالهه تي مايوس هئا ته پاڪستان جي آئين ۾ اسلامي قانون کي لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪي به مؤثر اختيار يا قانوني طاقت موجود نه هئا. مثال طور، 1956ع واري آئين ۾ رياست "اسلامي اخلاقي معيارن" کي زبردستي لاڳو نه ڪندي هئي، پر انهن کي لازمي بڻائڻ ۽ جسم فروشي، جوا، شراب نوشي وغيره کي روڪڻ لاءِ ڪوشش ڪندي هئي. ان ۾ اهو به چيو ويو هو ته وياج (سود) کي "جلد کان جلد" ختم ڪيو ويندو.



was the "primary" policy,[45] or "centerpiece"[46] of his government. Zia-ul-Haq committed himself to establishing an Islamic state and enforcing sharia law.[47] Zia established separate Shariat judicial courts[41] and court benches[48][49] to judge legal cases using Islamic doctrine.[50] New criminal offences (of adultery, fornication, and types of blasphemy), and new punishments (of whipping, amputation, and stoning to death), were added to Pakistani law. Interest payments for bank accounts were replaced by "profit and loss" payments. Zakat charitable donations became a 2.5% annual tax. School textbooks and libraries were overhauled to remove un-Islamic material.[51] Offices, schools, and factories were required to offer praying space.[52] Zia bolstered the influence of the ulama (Islamic clergy) and the Islamic parties,[50] whilst conservative scholars became fixtures on television.[52] 10,000s of activists from the Jamaat-e-Islami party were appointed to government posts to ensure the continuation of his agenda after his passing.[47][50][53][54] Conservative ulama (Islamic scholars) were added to the Council of Islamic Ideology.[48] Separate electorates for Hindus and Christians were established in 1985 even though Christian and Hindu leaders complained that they felt excluded from the county's political process.[55]

Zia's state sponsored Islamization increased sectarian divisions in Pakistan between Sunnis and Shias and between Deobandis and Barelvis.[56] A solid majority of Barelvis had supported the creation of Pakistan,[57] and Barelvi ulama had also issued fatwas in support of the Pakistan Movement during the 1946 elections,[58][59] but ironically Islamic state politics in Pakistan was mostly in favour of Deobandi (and later Ahl-e-Hadith/Salafi) institutions.[60] This was despite the fact that only a few (although influential) Deobandi clerics had supported the Pakistan Movement.[60] Zia-ul-Haq forged a strong alliance between the military and Deobandi institutions.[60] In Pakistan, actors who have been identified by the state as moderate Sufis—such as the Barelwis, a movement founded in the 19th century in response to conservative reformers such as the Deobandis—mobilized after the government's call from 2009 onwards to save the soul of Pakistan from creeping “Talibanization.”[61]

Possible motivations for the Islamization programme included Zia's personal piety (most accounts agree that he came from a religious family),[62] desire to gain political allies, to "fulfill Pakistan's raison d'être" as a Muslim state, and/or the political need to legitimise what was seen by some Pakistanis as his "repressive, un-representative martial law regime".[63]

Until the government of General Muhammad Zia-ul-Haq, "Islamic activists" were frustrated by the lack of "teeth" to enforce Islamic law in Pakistan's constitution. For example, in the 1956 constitution, the state did not enforce "Islamic moral standards" but "endeavor[ed]" to make them compulsory and to "prevent" prostitution, gambling, consumption of alcoholic liquor, etc. Interest was to be eliminated "as soon as possible".[64][65]

According to Shajeel Zaidi a million people attended Zia ul Haq's funeral because he had given them what they wanted: more religion.[66] A PEW opinion poll found that 84% of Pakistanis favoured making Sharia the official law of the land.[67] According to the 2013 Pew Research Center report, the majority of Pakistani Muslims also support the death penalty for those who leave Islam (62%). In contrast, support for the death penalty for those who leave Islam was only 36% in fellow South Asian Muslim country Bangladesh (which shared heritage with Pakistan).[68] A 2010 opinion poll by PEW Research Centre also found that 87% of Pakistanis considered themselves 'Muslims first' rather than a member of their nationality. This was the highest figure amongst all Muslim populations surveyed. In contrast only 67% in Jordan, 59% in Egypt, 51% in Turkey, 36% in Indonesia and 71% in Nigeria considered themselves as 'Muslim first' rather than a member of their own nationality.[69]

"Islamic activists" such as much or the ulama (Islamic clerics) and Jamaat-e-Islami (Islamist party), support the expansion of "Islamic law and Islamic practices". "Islamic Modernists" are lukewarm to this expansion and "some may even advocate development along the secularist lines of the West."[70]

Islamic way of life

[سنواريو]

The mosque is an important religious as well as social institution in Pakistan.[71][72] Many rituals and ceremonies are celebrated according to Islamic calendar. شجيل زيدي جي مطابق، ضياءُ الحق جي جنازي ۾ لکين ماڻهن شرڪت ڪئي ڇاڪاڻ ته هن انهن کي اهو ڪجهه ڏنو هو جنهن جي انهن کي خواهش هئي: وڌيڪ مذهب. ”پيو“ (PEW) جي هڪ راءِ شماري مان معلوم ٿيو ته 84 سيڪڙو پاڪستاني شريعت کي ملڪ جو سرڪاري قانون بڻائڻ جي حق ۾ هئا. 2013ع جي ”پيو ريسرچ سينٽر“ جي رپورٽ مطابق، پاڪستاني مسلمانن جي اڪثريت (62 سيڪڙو) انهن ماڻهن لاءِ موت جي سزا جي حمايت ڪري ٿي جيڪي اسلام ڇڏي ڏين ٿا (ارتداد). ان جي ابتڙ، ڏکڻ ايشيا جي هڪ ٻئي مسلمان ملڪ بنگلاديش (جنهن جي پاڪستان سان گڏيل تاريخي ورثو آهي) ۾ اسلام ڇڏڻ وارن لاءِ موت جي سزا جي حمايت صرف 36 سيڪڙو هئي. ”پيو ريسرچ سينٽر“ جي 2010ع واري راءِ شماري مان اهو به معلوم ٿيو ته 87 سيڪڙو پاڪستاني پاڻ کي پنهنجي قومي سڃاڻپ جي ميمبر بدران ”پهريان مسلمان“ سمجهن ٿا. سروي ڪيل سمورين مسلمان آباديءَ وارن ملڪن ۾ هي انگ سڀ کان وڌيڪ هو. ان جي ابتڙ، اردن ۾ 67 سيڪڙو، مصر ۾ 59 سيڪڙو، ترڪي ۾ 51 سيڪڙو، انڊونيشيا ۾ 36 سيڪڙو ۽ نائيجيريا ۾ 71 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي پنهنجي قومي سڃاڻپ بدران ”پهريان مسلمان“ سمجهيو.

اسلامي ڪارڪن، جهڙوڪ اڪثر علماءِ (اسلامي مذهبي اڳواڻ) ۽ جماعت اسلامي (اسلامي سياسي پارٽي)، "اسلامي قانون ۽ ان تي عمل" جي توسيع جي حمايت ڪن ٿا. اسلامي جديديت پسند“ (Islamic Modernists) هن توسيع بابت گهڻو جوش نه ٿا رکن ۽ "ڪجهه ته مغرب جي سيڪيولر اصولن تي ترقيءَ جي به حمايت ڪري سگهن ٿا."

اسلامي طرزِ زندگي

[سنواريو]

پاڪستان ۾ مسجد هڪ اهم مذهبي ۽ سماجي ادارو آهي. اسلامي ڪيلينڊر مطابق ڪيتريون ئي رسمون ۽ تقريبون ملهايون وڃن ٿيون.

آباديءَ جا انگ اکر

[سنواريو]

مذهبي فرقا

[سنواريو]

مذهبي ادارا ۽ تعليم

[سنواريو]

مذهبيت جي سطح

[سنواريو]

جديد دور جا مسئلا

[سنواريو]

پڻ ڏسو

[سنواريو]

حوالا

[سنواريو]
  1. ↑ "TABLE 9 : POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS - 2023" (PDF).
  2. ↑ "Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' | Pakistan Bureau of Statistics". www.pbs.gov.pk. 2024-06-19 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "The Future of Global Muslim Population: Projections from 2010 to 2013" آرڪائيو ڪيا ويا 2013-07-23 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Accessed July 2013.
  4. ↑ . 2021-07-14 {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  5. ↑ . 5 August 2023. 15 August 2023 {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  6. ↑ Singh, Y P (2016). Islam in India and Pakistan – A Religious History. Vij Books India Pvt Ltd. ISBN 9789385505638.
  7. 1 2 . 2010-08-29 {{cite web}}: |archive-date= requires |archive-url= (مدد); Missing or empty |title= (مدد); Missing or empty |url= (مدد) حوالي جي چڪ: Invalid <ref> tag; name "Oxford" defined multiple times with different content.
  8. ↑ . February 2005. 2010-09-01 {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  9. 1 2 . 2021-07-14 {{cite web}}: |archive-date= requires |archive-url= (مدد); Missing or empty |title= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  10. ↑ . October 7, 2009. 2010-08-28 {{cite web}}: |archive-date= requires |archive-url= (مدد); Missing or empty |title= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  11. ↑ Miller, Tracy, مرتب (October 2009). Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population (PDF). Pew Research Center. اصل نسخو (PDF) مان 2009-10-10 تي محفوظ ڪيل. 2010-08-28 تي حاصل ڪيل.
  12. ↑ . 19 September 2008. 2010-08-28 {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  13. ↑ . February 2005. 2010-09-01 {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  14. ↑ . February 2005. 2010-09-01 {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  15. ↑ . 9 August 2012. 26 December 2016 {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  16. ↑ . 10 November 2019. {{cite web}}: Missing or empty |title= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  17. ↑ . 2010-08-29 {{cite web}}: |archive-date= requires |archive-url= (مدد); Missing or empty |title= (مدد); Missing or empty |url= (مدد)
  18. ↑ Khan, Nichola (2016). Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics. Oxford University Press. ISBN 9780190869786. ... With a population of over 23 million Karachi is also the world's largest Muslim city, the world's seventh largest conurbation ...
  19. ↑ Heesterman, J. C. (1989). India and Indonesia: General Perspectives. BRILL. ISBN 9004083650.
  20. ↑ Köprülü, Mehmet Fuat (2006). Early Mystics in Turkish Literature (انگريزي ۾). Psychology Press. ص. 79. ISBN 978-0-415-36686-1.
  21. ↑ M. Ishaq, "Hakim Bin Jabala – An Heroic Personality of Early Islam", Journal of the Pakistan Historical Society, pp. 145–50, (April 1955).
  22. 1 2 "History in Chronological Order". Ministry of Information and Broadcasting, Government of Pakistan. اصل نسخو مان 23 July 2010 تي محفوظ ڪيل. 15 January 2010 تي حاصل ڪيل.
  23. ↑ "Figuring Qasim: How Pakistan was won". Dawn. 2012-07-19. 19 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  24. ↑ "The first Pakistani?". Dawn. 19 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ "Muhammad Bin Qasim: Predator or preacher?". Dawn. 2014-04-08. 19 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ Paracha, Nadeem F. "Why some in Pakistan want to replace Jinnah as the founder of the country with an 8th century Arab". Scroll.in (آمريڪي انگريزي ۾). 2018-01-09 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ Rubina Saigol (2014). "What is the most blatant lie taught through Pakistan textbooks?". Herald. 14 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ Shazia Rafi (2015). "A case for Gandhara". Dawn. 19 February 2015 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ Ira Marvin Lapidus (2002). A history of Islamic societies. Cambridge University Press. ص. 382–384. ISBN 978-0-521-77933-3.
  30. ↑ Dhulipala, Venkat (2015). Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India. Cambridge University Press. ص. 497. ISBN 9781316258385. As the book has demonstrated, local ML functionaries, (U.P.) ML leadership, Muslim modernists at Aligarh, the ulama and even Jinnah at times articulated their vision of Pakistan in terms of an Islamic state.
  31. 1 2 3 Dhulipala, Venkat (2015). Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India. Cambridge University Press. ص. 489. ISBN 9781316258385. But what is undeniable is the close association he developed with the ulama, for when he died a little over a year after Pakistan was born, Maulana Shabbir Ahmad Usmani, in his funeral oration, described Jinnah as the greatest Muslim after the Mughal Emperor Aurangzeb.
  32. ↑ Haqqani, Husain (2010). Pakistan: Between Mosque and Military. Carnegie Endowment. ص. 16. ISBN 9780870032851.
  33. ↑ Hussain, Rizwan. Pakistan. اصل نسخو مان November 21, 2008 تي محفوظ ڪيل. The first important result of the combined efforts of the Jamāʿat-i Islāmī and the ʿulamāʿ was the passage of the Objectives Resolution in March 1949, whose formulation reflected compromise between traditionalists and modernists. The resolution embodied "the main principles on which the constitution of Pakistan is to be based." It declared that "sovereignty over the entire universe belongs to God Almighty alone and the authority which He has delegated to the State of Pakistan through its people for being exercised within the limits prescribed by Him is a sacred trust," that "the principles of democracy, freedom, equality, tolerance and social justice, as enunciated by Islam shall be fully observed," and that "the Muslims shall be enabled to order their lives in the individual and collective spheres in accord with the teaching and requirements of Islam as set out in the Holy Qurʿan and Sunna." The Objectives Resolution has been reproduced as a preamble to the constitutions of 1956, 1962, and 1973. {{cite book}}: |work= ignored (مدد)
  34. ↑ Dhulipala, Venkat (2015). Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India. Cambridge University Press. ص. 491. ISBN 9781316258385.
  35. 1 2 Haqqani, Husain (2010). Pakistan: Between Mosque and Military. Carnegie Endowment. ص. 18. ISBN 9780870032851.
  36. ↑ Haqqani, Husain (2010). Pakistan: Between Mosque and Military. Carnegie Endowment. ص. 19. ISBN 9780870032851.
  37. ↑ Khan, Sher Ali (12 February 2016). "Global connections: The crackdown on Hizbut Tahrir intensifies". Herald.
  38. ↑ Cochrane, Iain (2009). The Causes of the Bangladesh War. Lulu.com. ISBN 9781445240435. The social scientist, Nasim Ahmad Jawed has conducted a survey of nationalism in pre-divided Pakistan and identifies the links between religion, politics and nationalism in both wings of Pakistan. His findings are fascinating and go some way to explain the differing attitudes of West and East Pakistan to the relationship between Islam and Pakistani nationalism and how this affected the views of people in both wings, especially the views of the peoples of both wings towards each other. In 1969, Jawed conducted a survey on the type of national identity that was used by educated professional people. He found that just over 60% in the East wing professed to have a secular national identity. However, in the West wing, the same figure professed an Islamic and not a secular identity. Furthermore, the same figure in the East wing described their identity in terms of their ethnicity and not in terms of Islam. He found that the opposite was the case in the West wing where Islam was stated to be more important than ethnicity.
  39. ↑ Diamantides, Marinos; Gearey, Adam (2011). Islam, Law and Identity. Routledge. ص. 196. ISBN 9781136675652.
  40. ↑ Iqbal, Khurshid (2009). The Right to Development in International Law: The Case of Pakistan. Routledge. ص. 189. ISBN 9781134019991.
  41. 1 2 Diamantides, Marinos; Gearey, Adam (2011). Islam, Law and Identity. Routledge. ص. 198. ISBN 9781136675652.
  42. ↑ Grote, Rainer (2012). Constitutionalism in Islamic Countries: Between Upheaval and Continuity. Oxford University Press. ص. 196. ISBN 9780199910168.
  43. ↑ Nasr, Seyyed Vali Reza Nasr (1996). Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism. New York, Oxford: Oxford University Press. ص. 45–6. ISBN 0195096959.
  44. ↑ Michael Heng Siam-Heng, Ten Chin Liew (2010). State and Secularism: Perspectives from Asia§General Zia-ul-Haq and Patronage of Islamism. Singapore: World Scientific. ص. 360. ISBN 9789814282383.
  45. ↑ Haqqani, Husain (2005). Pakistan:Between Mosque and Military; §From Islamic Republic to Islamic State. United States: Carnegie Endowment for International Peace (July 2005). ص. 395 pages. ISBN 978-0-87003-214-1.
  46. ↑ Jones, Owen Bennett (2002). Pakistan : eye of the storm. New Haven and London: Yale University Press. ص. 16–7. ISBN 9780300097603. ... Zia made Islam the centrepiece of his administration.
  47. 1 2 Kepel, Gilles (2002). Jihad: The Trail of Political Islam (2006 ڇاپو). I.B.Tauris. ص. 100–101. ISBN 9781845112578. 5 December 2014 تي حاصل ڪيل.
  48. 1 2 Double Jeopardy: Police Abuse of Women in Pakistan. Human Rights Watch. 1992. ص. 19. ISBN 9781564320636. 3 December 2014 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ Haqqani, Husain (2005). Pakistan: between mosque and military. Washington D.C.: United Book Press. ص. 400. ISBN 9780870032851.
  50. 1 2 3 Wynbrandt, James (2009). A Brief History of Pakistan. Facts on File. ص. 216–7. ISBN 9780816061846. a brief history of pakistan zia bolster ulama.
  51. ↑ Jones, Owen Bennett (2002). Pakistan : eye of the storm. New Haven and London: Yale University Press. ص. 16–7. ISBN 9780300097603. zia giving him a free hand to ignore internationally accepted human rights norms.
  52. 1 2 Paracha, Nadeem F. (3 September 2009). "Pious follies". Dawn.com. 20 December 2014 تي حاصل ڪيل.
  53. ↑ Jones, Owen Bennett (2002). Pakistan : eye of the storm. New Haven and London: Yale University Press. ص. 16–7. ISBN 9780300097603. ... Zia rewarded the only political party to offer him consistent support, Jamaat-e-Islami. Tens of thousands of Jamaat activists and sympathisers were given jobs in the judiciary, the civil service and other state institutions. These appointments meant Zia's Islamic agenda lived on long after he died.
  54. ↑ Nasr, Vali (2004). "Islamization, the State and Development". ۾ Hathaway, Robert; Lee, Wilson (مرتب). ISLAMIZATION AND THE PAKISTANI ECONOMY (PDF). Woodrow Wilson International Center or Scholars. ص. 95. 30 January 2015 تي حاصل ڪيل. General Zia became the patron of Islamization in Pakistan and for the first time in the country's history, opened the bureaucracy, the military, and various state institutions to Islamic parties
  55. ↑ Jones, Owen Bennett (2002). Pakistan: Eye of the Storm. Yale University Press. ص. 31. ISBN 0300101473. 9 December 2014 تي حاصل ڪيل. separate electorates for minorities in pakistan.
  56. ↑ Talbot, Ian (1998). Pakistan, a Modern History. NY: St.Martin's Press. ص. 251. ISBN 9780312216061. The state sponsored process of Islamisation dramatically increased sectarian divisions not only between Sunnis and Shia over the issue of the 1979 Zakat Ordinance, but also between Deobandis and Barelvis.
  57. ↑ Long, Roger D.; Singh, Gurharpal; Samad, Yunas; Talbot, Ian (2015). State and Nation-Building in Pakistan: Beyond Islam and Security. Routledge. ص. 167. ISBN 9781317448204. In the 1940s a solid majority of the Barelvis were supporters of the Pakistan Movement and played a supporting role in its final phase (1940-7), mostly under the banner of the All-India Sunni Conference which had been founded in 1925.
  58. ↑ Cesari, Jocelyne (2014). The Awakening of Muslim Democracy: Religion, Modernity, and the State. Cambridge University Press. ص. 135. ISBN 9781107513297. For example, the Barelvi ulama supported the formation of the state of Pakistan and thought that any alliance with Hindus (such as that between the Indian National Congress and the Jamiat ulama-I-Hind [JUH]) was counterproductive.
  59. ↑ John, Wilson (2009). Pakistan: The Struggle Within. Pearson Education India. ص. 87. ISBN 9788131725047. During the 1946 election, Barelvi Ulama issued fatwas in favour of the Muslim League.
  60. 1 2 3 Syed, Jawad; Pio, Edwina; Kamran, Tahir; Zaidi, Abbas (2016). Faith-Based Violence and Deobandi Militancy in Pakistan. Springer. ص. 379. ISBN 9781349949663. Ironically, Islamic state politics in Pakistan was mostly in favour of Deobandi, and more recently Ahl-e Hadith/Salafi, institutions. Only a few Deobandi clerics decided to support the Pakistan Movement, but they were highly influential.
  61. ↑ Philippon, Alix (2018-12-13). "Positive branding and soft power: The promotion of Sufism in the war on terror". Brookings (آمريڪي انگريزي ۾). 2021-03-30 تي حاصل ڪيل.
  62. ↑ Haqqani, Husain (2010). Pakistan: Between Mosque and Military. Carnegie Endowment. ص. 132. ISBN 9780870032851.
  63. ↑ Talbot, Ian (1998). Pakistan, a Modern History. NY: St.Martin's Press. ص. 286. ISBN 9780312216061.
  64. ↑ quoting article 25, 28, 29, 198 of the 1956 Constitution of Pakistan
  65. ↑ Kennedy, Charles (1996). Islamization of Laws and Economy, Case Studies on Pakistan. Institute of Policy Studies, The Islamic Foundation. ص. 84–5.
  66. ↑ Zaidi, Shajeel (17 August 2016). "In defence of Ziaul Haq". Express Tribune.
  67. ↑ "Chapter 1: Beliefs About Sharia". Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 30 April 2013. 4 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  68. ↑ "Majorities of Muslims in Egypt and Pakistan support the death penalty for leaving Islam". Washington Post. 4 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ "What Do You Consider Yourself First?". Pew Research Center's Global Attitudes Project. 31 March 2010. اصل نسخو مان 25 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 4 December 2016 تي حاصل ڪيل.
  70. ↑ Kennedy, Charles (1996). Islamization of Laws and Economy, Case Studies on Pakistan. Institute of Policy Studies, The Islamic Foundation. ص. 83.
  71. ↑ Malik, Jamal. Islam in South Asia: A Short History. Leiden and Boston: Brill, 2008.
  72. ↑ Mughal, M. A. Z. (2015-05-04). "An anthropological perspective on the mosque in Pakistan" (en ۾). Asian Anthropology 14 (2): 166–181. doi:10.1080/1683478X.2015.1055543. ISSN 1683-478X. http://dro.dur.ac.uk/16438/1/16438.pdf.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:Asia in topic سانچو:Religion in Pakistan

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=پاڪستان_۾_اسلام&oldid=406094" تان ورتل