پاڪستان جا صدر

صدر جو پاڪستان
صدرِ پاکستان
*صدرِ پاڪستان*
صدر جو پاڪستان ; صدرِ پاکستان; صدرِ پاڪستان
	پاڪستان جي صدر جو نشان
	پاڪستان جو صدارتي معيار
	موجوده عهديدار; آصف علي زرداري; کان وٺي 10 مارچ 2024
	اسلامي جمهوريه پاڪستان جو سربراهه رياست; حڪومت پاڪستان جي انتظامي شاخ
خطاب جو انداز	معزز صدر; (رسمي); سندس عزت مآب; (سفارتي); مسٽر صدر (غير رسمي)
قسم	سربراهه رياست; ڪمانڊر ان چيف
سرڪاري رهائشگاهه	ايوان صدر
سيٽ	اسلام آباد
مقرر ڪندڙ	چونڊ ڪاليج
مدتِ عهدي	پنج سال،; لڳاتار هڪ ڀيرو ٻيهر قابل تجديد
بنيادي قانوني دستاويز	پاڪستان جو آئين (1973ع)
پيش رو	پاڪستان جو بادشاهه
پهريون عهديدار	اسڪندر مرزا
قيام	23 مارچ 1956؛ 70 سال اَڳُ
جانشيني ترتيب	جانشينيءَ جي قطار
نائب	سينيٽ جو چيئرمين
پگهار	₨847,000 في مهينو
ويب سائيٽ	پاڪستان جو صدر

پاڪستان جو صدر^{[lower-alpha 1]} اسلامي جمهوريه پاڪستان جو سربراهه رياست آهي۔ صدر انتظاميه ۽ وفاقي پارليامينٽ جو نامزد سربراهه، ملڪ جو پهريون شهري، ۽ اعليٰ ڪمانڊر پاڪستان هٿياربند فوجن جو آهي۔ وفاق جي رسمي سربراهه طور، صدر وزيراعظم ۽ وفاقي ڪابينا جي صلاح تي عمل ڪرڻ جو پابند آهي۔ آصف علي زرداري چوڏهون ۽ موجوده صدر آهي، جنهن 10 مارچ 2024ع تي صدارت سنڀالي۔

صدر جو عهدو 23 مارچ 1956ع تي اسلامي جمهوريه جي اعلان سان قائم ڪيو ويو۔ ان وقت جي گورنر جنرل، ميجر جنرل اسڪندر مرزا، پهرئين صدر طور عهدو سنڀاليو۔ 1958ع جي فوجي بغاوت کان پوءِ وزيراعظم جو عهدو ختم ڪيو ويو، جنهن سان صدارت ملڪ جو سڀ کان طاقتور عهدو بڻجي وئي۔ اها حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي جڏهن 1962ع جو آئين منظور ڪيو ويو۔ ان پاڪستان کي صدارتي جمهوريه بڻائي ڇڏيو، جنهن ۾ سڀ انتظامي اختيار صدر کي ڏنا ويا۔ 1973ع ۾ نئين آئين پارلياماني جمهوريت قائم ڪئي ۽ صدر جي ڪردار کي رسمي حيثيت تائين محدود ڪري ڇڏيو۔ تنهن هوندي به، 1977ع ۾ فوجي اقتدار تي قبضي انهن تبديلين کي واپس ڦيرائي ڇڏيو۔ اٺين ترميم پاڪستان کي نيم صدارتي جمهوريه بڻائي ڇڏيو ۽ 1985ع کان 2010ع جي عرصي دوران انتظامي اختيار صدر ۽ وزيراعظم جي وچ ۾ ورهايل رهيو۔ ارڙهين ترميم 2010ع ۾ ملڪ ۾ پارلياماني جمهوريت بحال ڪئي، ۽ صدارت کي رسمي حيثيت تائين محدود ڪري ڇڏيو۔^[4]

آئين صدر کي سڌو سنئون حڪومت هلائڻ کان منع ڪري ٿو۔^[5] ان جي بدران، انتظامي اختيار سندس نالي تي وزيراعظم استعمال ڪري ٿو، جيڪو کيس اندروني ۽ پرڏيهي پاليسي جي سڀني معاملن، گڏوگڏ سڀني قانون ساز تجويزن بابت آگاهه رکندو آهي۔^[6] بهرحال آئين صدر کي معافيون، سزا ۾ رعايتون ڏيڻ جا اختيار ۽ ڪنٽرول فوج تي عطا ڪري ٿو؛ پر فوج جي اعليٰ ڪمانڊن ۾ سڀ مقرريون صدر پاران ”گهربل ۽ ضروري“ بنياد تي، وزيراعظم سان مشاورت ۽ منظوري کان پوءِ ڪيون وينديون آهن۔^[7]^[8]^[9]

صدر کي چونڊ ڪاليج پاران اڻ سڌي طرح پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي۔ آئين تقاضا ڪري ٿو ته صدر ”مسلمان هجي ۽ سندس عمر پنجيتاليهه (45) سالن کان گهٽ نه هجي“۔ صدر اسلام آباد ۾ ايوان صدر جي نالي سان مشهور عمارت ۾ رهندو آهي۔ سندس غير موجودگيءَ ۾، سينيٽ جو چيئرمين عهدي جون ذميواريون ادا ڪندو آهي، جيستائين اصل صدر ٻيهر عهدو سنڀالي، يا ايندڙ عهدو رکندڙ چونڊجي وڃي۔

ڪل 14 صدر ٿي چڪا آهن۔ پهريون صدر اسڪندر علي مرزا هو، جنهن 23 مارچ 1956ع تي عهدو سنڀاليو۔ موجوده صدر آصف علي زرداري آهي، جنهن 2024ع جي چونڊ ۾ پنهنجي تڪراري ڪاميابي کان پوءِ 10 مارچ 2024ع تي عهدو سنڀاليو۔

اختيار ۽ اٿارٽي

صدر جو ڪردار

صدر جي سرڪاري رهائشگاهه ۽ ڪم ڪرڻ واري جاءِ ايوان صدر آهي — اهو صدارتي محل اتر-اوڀر اسلام آباد ۾ واقع آهي۔ صدارت رياست جو اهم اداراتي عضوو آهي ۽ ٻه ايواني پاڪستان جي پارليامينٽ جو حصو آهي۔^[10]

اٿارٽي استعمال ڪرڻ جا اختيار رسمي علامتي سربراهه تائين محدود آهن، ۽ صدر تي لازم آهي ته هو اهم فيصلا ٻڌائڻ کان اڳ پارليامينٽ کي خطاب ڪري قومي پاليسين لاءِ رخ ڏئي۔^[11]^[12]^[13]

ان کان سواءِ، صدر پاڪستان هٿياربند فوجن جو ڪمانڊر ان چيف پڻ آهي، جڏهن ته جوائنٽ چيفس جو چيئرمين پاڪستاني فوج تي سول ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سندس مکيه فوجي صلاحڪار هوندو آهي۔^[14] وزيراعظم کان مڪمل تصديق اچڻ کان پوءِ، صدر قومي عدالتي نظام ۾ عدالتي مقررين جي منظوري ڏئي ٿو۔^[15]^[16] ان کان علاوه، آئين صدر کي اجازت ڏئي ٿو ته هو انتظاميه ۽ عدليه پاران سفارش ڪيل ڪيسن ۾ معافيون، سزا ۾ رعايتون ۽ رحم عطا ڪري۔^[17] صدر کي پاڻ فوجداري ۽ ديواني ڪارروائين کان مڪمل آئيني استثنا حاصل آهي، ۽ سندس عهدي جي مدي دوران سندس خلاف ڪا به ڪارروائي شروع يا جاري نٿي رکي سگهجي۔^[18]

پاڪستان جو هڪ صدر هوندو، جيڪو سربراهه رياست هوندو ۽ "جمهوريت جي وحدت" جي نمائندگي ڪندو۔
— Article 41 پاڪستان جي آئين ۾ باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، ذريعو^[19]

قانون ساز اختيار

آئين جي آرٽيڪل 50 موجب پاڪستان جي پارليامينٽ صدر ۽ ٻن ايوانن تي مشتمل آهي، جن کي قومي اسيمبلي ۽ سينيٽ چيو ويندو آهي۔
صدر ڪنهن بل کي منظوري لاءِ پيش ٿيڻ کان ڏهن ڏينهن اندر منظوري ڏيندو۔ جيڪڏهن صدر ائين نه ڪري، ته مدت ختم ٿيڻ تي سمجهيو ويندو ته هن بل جي منظوري ڏئي ڇڏي آهي۔ جڏهن صدر ڪنهن بل جي منظوري ڏئي يا منظوري ڏنل سمجهيو وڃي، ته اهو قانون بڻجي ويندو ۽ پارليامينٽ جو ايڪٽ سڏبو۔
هو پارليامينٽ، يعني قومي اسيمبلي ۽ سينيٽ، ٻنهي جا اجلاس ملتوي ۽ طلب ڪري سگهي ٿو۔
صدر پارليامينٽ جي ڪنهن هڪ ايوان يا ٻنهي ايوانن کي گڏيل طور خطاب ڪري سگهي ٿو ۽ ان مقصد لاءِ ميمبرن جي حاضري لازمي ڪري سگهي ٿو۔
صدر ڪنهن به قانون يا ان جي ڪنهن به شق کي، جيڪا پارليامينٽ جي منظوري کان پوءِ سندس صحيح لاءِ آئي هجي، نظرثاني لاءِ واپس پارليامينٽ ڏانهن موڪلي سگهي ٿو۔
صدر کي پارليامينٽ ۾ ڳالهائڻ جو حق حاصل آهي۔
صدر پارليامينٽ ۾ التوا هيٺ بل بابت پارليامينٽ ڏانهن پيغام موڪلي سگهي ٿو۔ جنهن ايوان ڏانهن پيغام موڪليو وڃي، اهو ايوان پيغام واري معاملي تي جيترو جلدي ٿي سگهي غور ڪندو۔
هو وزيراعظم جي صلاح تي قومي اسيمبلي ٽوڙي سگهي ٿو۔ صدر پنهنجي صوابديد تي قومي اسيمبلي ٽوڙي سگهي ٿو جتي وزيراعظم خلاف بي اعتمادي جو ووٽ منظور ٿي چڪو هجي، ۽ قومي اسيمبلي جو ڪو ٻيو ميمبر، آئين جي شقن موجب، ان مقصد لاءِ طلب ڪيل قومي اسيمبلي جي اجلاس ۾ معلوم ڪيل اڪثريت جو اعتماد حاصل نه ڪري سگهي۔
هو ڪابينا يا وزيراعظم جي صلاح تي، جڏهن مطمئن ٿئي ته پارليامينٽ جو اجلاس نه پيو هلي، آرڊيننس جاري ڪري سگهي ٿو۔
هو قومي اسيمبلي ۽ سينيٽ جو گڏيل اجلاس طلب ڪري سگهي ٿو۔
هو پارليامينٽ پاران منظور ڪيل وفاقي مالياتي بل جي پڻ منظوري ڏئي ٿو۔
هو پارليامينٽ پاران منظور ڪيل آئيني ترميمي بلن جي پڻ منظوري ڏئي ٿو۔

انتظامي اختيار

هو رياست جو آئيني ۽ رسمي سربراهه آهي۔ سڀ انتظامي اختيار وفاقي حڪومت، جيڪا وزيراعظم ۽ وفاقي ڪابينا تي مشتمل آهي، سندس نالي تي استعمال ڪندي آهي۔ هو وزيراعظم يا ڪابينا جي صلاح تي عمل ڪرڻ جو پابند آهي۔ جتي آئين کيس پنهنجي صوابديد استعمال ڪرڻ جي اجازت ڏئي، اتي هو پنهنجي صوابديد سان عمل ڪري سگهي ٿو۔
صدر جا قسم هيٺ فرض آهن ته هو آئين ۽ قانون جي حفاظت، دفاع ۽ بقا کي يقيني بڻائي۔
صدر وزيراعظم جي صلاح تي پارليامينٽ جي ميمبرن مان وفاقي وزير ۽ مملڪتي وزير مقرر ڪندو۔
صدر وزيراعظم جي صلاح تي صلاحڪار مقرر ڪندو آهي۔
هو نگران وزيراعظمن ۽ نگران وفاقي ڪابينائن کي پڻ نگران وزيراعظمن جي صلاح تي مقرر ڪندو آهي۔
صدر وزيراعظم جي صلاح تي صوبن جا گورنر مقرر ڪندو آهي۔
هو وزيراعظم ۽ مخالف ڌر جي اڳواڻ سان مشاورت کان پوءِ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جو چيف اليڪشن ڪمشنر ۽ ميمبر مقرر ڪندو آهي۔
هو پنهنجي صوابديد تي وزيراعظم کي هٽائي سگهي ٿو، جڏهن وزيراعظم قومي اسيمبلي مان اعتماد جو ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿئي۔
وزيراعظم صدر کي اندروني ۽ پرڏيهي پاليسي جي سڀني معاملن ۽ سڀني قانون ساز تجويزن بابت آگاهه رکندو، جيڪي وفاقي حڪومت مجلس شوريٰ (پارليامينٽ) آڏو آڻڻ چاهي ٿي۔
هو پرڏيهي سفيرن ۽ هاءِ ڪمشنرن جا سفارتي اسناد وصول ڪندو آهي۔
صدر جو اهو به اختيار آهي ته مختلف ملڪن ڏانهن موڪليل سفيرن کي حق تفويض ڪري ۽ ملڪ جو دورو ڪندڙ مختلف سربراهن رياست جي ميزباني ڪري۔
هو وزيراعظم، وفاقي وزيرن، مملڪتي وزيرن ۽ صلاحڪارن کان، ۽ پڻ نگران وزيراعظم ۽ نگران ڪابينا کان قسم کڻائيندو آهي۔
ڪابينا ۽ وزيراعظم جا ڪم صدر جي مدد ۽ صلاح ڏيڻ هوندا۔
پاڪستان جو صدر وزيراعظم جي صلاح تي اهڙي سوال جي صورت ۾ معاملو ريفرنڊم ڏانهن موڪلي سگهي ٿو، جنهن تي ريفرنڊم ڪرائي سگهجي۔
کيس وزيراعظم يا لاڳاپيل وزارتن ۽ کاتن جي صلاح تي حڪم جاري ڪرڻ جو اختيار آهي۔
هو چيئرمينن ۽ مختلف ادارن جي سربراهن، جيئن فيڊرل پبلڪ سروس ڪميشن جي چيئرمين ۽ وفاقي محتسب کان پڻ قسم کڻائيندو آهي۔
جڏهن صدر قومي اسيمبلي ٽوڙي ٿو، ته هو پابند آهي ته اهڙي ٽوڙڻ جي تاريخ کان 90 ڏينهن کان دير نه ٿيندي، اسيمبلي لاءِ عام چونڊون ڪرائڻ جي تاريخ مقرر ڪري۔
جڏهن قومي اسيمبلي ڪنهن به سبب ڪري ٽٽي وڃي يا پنهنجو آئيني مدو پورو ڪري، ته صدر پنهنجي نگرانيءَ هيٺ عام چونڊون ڪرائيندو آهي۔

عدالتي اختيار

هو قومي اسيمبلي ۽ سينيٽ جي ميمبرن تي مشتمل پارلياماني ڪميٽي جي سفارشن تي سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس مقرر ڪري سگهي ٿو۔ پارلياماني ڪميٽي چونڊيل چيف جسٽس جو نالو وزيراعظم ڏانهن موڪليندي آهي ۽ وزيراعظم صدر کي صلاح ڏيندو آهي ته ان چيف جسٽس کي سپريم ڪورٽ آف پاڪستان ۾ مقرر ڪيو وڃي۔
هو صوبن جي هاءِ ڪورٽن ۽ اسلام آباد هاءِ ڪورٽ جا چيف جسٽس مقرر ڪندو آهي۔
هو جوڊيشل ڪميشن آف پاڪستان جي سفارشن تي سپريم ڪورٽ جا جج ۽ ايڊ هاڪ جج، گڏوگڏ هاءِ ڪورٽن جا جج ۽ اضافي جج پڻ مقرر ڪري سگهي ٿو۔
هو ڪنهن به جج کي سندس عهدي تان هٽائي سگهي ٿو، جڏهن سپريم جوڊيشل ڪائونسل صدر کي ان جج کي هٽائڻ جي سفارش ڪري ۽ اهو جج سپريم جوڊيشل ڪائونسل پاران ڏوهي ثابت ٿي وڃي۔
صدر سپريم ڪورٽ، هاءِ ڪورٽن ۽ پاڪستان جي وفاقي آئيني عدالت جي ججن جون پگهارون مقرر ۽ منظور ڪندو آهي۔
هو پاڪستان جي وفاقي آئيني عدالت جو چيف جسٽس ۽ جج پڻ مقرر ڪندو آهي۔
پاڪستان جو صدر، جوڊيشل ڪميشن آف پاڪستان جي سفارش تي ۽ صدر پاران چيف جسٽس آف پاڪستان ۽ ٻنهي هاءِ ڪورٽن جي چيف جسٽسن سان ڳالهه ٻولهه کان پوءِ، ڪنهن به هاءِ ڪورٽ جي جج کي هڪ هاءِ ڪورٽ کان ٻي هاءِ ڪورٽ ڏانهن منتقل ڪري سگهي ٿو۔
پاڪستان جي صدر کي اختيار هوندو ته هو ڪنهن به عدالت، ٽربيونل يا ٻئي اٿارٽي پاران ڏنل ڪنهن به سزا ۾ معافي، بريت ۽ رعايت عطا ڪري، يا ان کي معاف، ملتوي يا تبديل ڪري۔
هو وفاقي شرعي عدالت جو چيف جسٽس ۽ جج پڻ مقرر ڪندو آهي۔
هو ڪابينا يا لاڳاپيل اٿارٽي جي صلاح تي سپريم ڪورٽ ۽ هاءِ ڪورٽ جي ڪنهن به جج خلاف ريفرنس پڻ داخل ڪري سگهي ٿو۔
اهو صدر جو اختيار آهي ته هو پارليامينٽ پاران ٺاهيل ڪنهن به قانون کي جائزي ۽ سفارش لاءِ اسلامي نظرياتي ڪائونسل ڏانهن موڪلي۔
هو چيف جسٽس آف پاڪستان، اسلام آباد هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس ۽ پاڪستان جي وفاقي آئيني عدالت جي چيف جسٽس کان پڻ قسم کڻائيندو آهي۔

مقرري جا اختيار

هو وزيراعظم جي صلاح تي اٽارني جنرل مقرر ڪندو آهي۔
هو وزيراعظم جي صلاح تي آڊيٽر جنرل مقرر ڪندو آهي۔
هو وزيراعظم جي صلاح تي ڪنٽرولر جنرل آف اڪائونٽس مقرر ڪندو آهي۔
هو وزيراعظم جي صلاح تي ايڊووڪيٽ جنرل اسلام آباد مقرر ڪندو آهي۔
هو اسلامي نظرياتي ڪائونسل، گڏيل مفادن واري ڪائونسل، قومي اقتصادي ڪائونسل ۽ قومي مالياتي ڪميشن جا ميمبر ۽ چيئرمين پڻ مقرر ڪندو آهي۔
هو اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان جو گورنر مقرر ڪندو آهي۔
هو وفاقي محتسب، وفاقي انشورنس محتسب، وفاقي ٽيڪس محتسب، بئنڪنگ محتسب پاڪستان ۽ عورتن ۽ ڪم واري جاءِ لاءِ وفاقي محتسب پڻ مقرر ڪندو آهي۔
وفاقي سرڪاري شعبي جي يونيورسٽين جي چانسلر طور، هو انهن يونيورسٽين جا وائيس چانسلر مقرر ڪندو آهي۔
هو فيڊرل پبلڪ سروس ڪميشن جو چيئرمين ۽ ميمبر پڻ مقرر ڪندو آهي۔

فوجي اختيار

هو ملڪ جي هٿياربند فوجن جو سپريم ڪمانڊر آهي۔
هو وزيراعظم جي صلاح تي چيف آف آرمي اسٽاف، ساڳئي وقت چيف آف ڊفينس فورسز، چيف آف نيول اسٽاف ۽ چيف آف ايئر اسٽاف مقرر ڪندو آهي۔
صدر کي پاڪستان جي زميني، بحري ۽ هوائي فوج ۽ انهن فوجن جي رزروز قائم ۽ برقرار رکڻ جو اختيار هوندو۔
صدر کي انهن جون پگهارون ۽ الائونس مقرر ڪرڻ جو پڻ اختيار هوندو۔
صدر کي انهن فوجن ۾ ڪميشن عطا ڪرڻ جو اختيار هوندو۔
هو وزيراعظم جي صلاح تي فوجي دستا ٻين ملڪن ۽ گڏيل قومن ڏانهن موڪلي سگهي ٿو۔
هو وزيراعظم جي صلاح تي جنگ ۽ امن جا ٺاهه اعلان ڪري سگهي ٿو۔

هنگامي اختيار

آرٽيڪل 232: جنگ، ٻاهرين يا اندروني خلل سبب ايمرجنسي:

جيڪڏهن صدر ان نتيجي تي پهچي ته هڪ سنگين ايمرجنسي موجود آهي، جنهن ۾ پاڪستان يا ان جي ڪنهن حصي جي سلامتي جنگ، ٻاهرين جارحيت، يا اهڙي اندروني خرابي ۽ خلل سبب خطري ۾ آهي، جيڪو صوبائي حڪومت جي ڪنٽرول جي طاقت کان ٻاهر هجي، ته هو ايمرجنسي جو اعلان جاري ڪري سگهي ٿو۔

آرٽيڪل 233: بنيادي حقن جي معطلي:

ايمرجنسي جي اعلان کان پوءِ، صدر هڪ جدا حڪم ذريعي آرٽيڪل 15 کان 19 ۽ 24 (بنيادي حق) معطل ڪري سگهي ٿو ۽ اهو حڪم پڻ جيترو جلدي ٿي سگهي منظوري لاءِ پارليامينٽ جي گڏيل اجلاس آڏو رکڻو پوندو۔

آرٽيڪل 234: آئيني مشينري جي ناڪامي سبب ايمرجنسي:

آئين جو آرٽيڪل 234 اهڙي صورتحال کي سامهون رکي ٿو، جنهن ۾ ڪنهن صوبي ۾ آئيني مشينري ناڪام ٿي وڃي، جهڙوڪ جڏهن ڪنهن سياسي پارٽي يا اتحاد وٽ حڪومت ٺاهڻ لاءِ صوبي ۾ واضح اڪثريت نه هجي يا امن امان جي صورتحال ايتري خراب ٿي وڃي جو صوبائي حڪومت، اسيمبلي ۾ پنهنجي اڪثريت باوجود، صوبي ۾ ڪم نه ڪري سگهي۔

آرٽيڪل 235: مالي ايمرجنسي:

پاڪستان جي آئين جو آرٽيڪل 235۔ جڏهن ملڪ جي اقتصادي زندگي، مالي استحڪام يا ساک خطري ۾ هجي، ته صدر، گورنر سان مشاورت کان پوءِ، وفاق جي اٿارٽي کي ڪنهن به صوبي ڏانهن اهڙيون هدايتون ڏيڻ تائين وڌائڻ جو اعلان جاري ڪري سگهي ٿو، ته اهو مالي درستگي جي اهڙن اصولن تي عمل ڪري، جيڪي ضروري سمجهيا وڃن۔ پگهارن ۾ گهٽتائي به گهربل ٿي سگهي ٿي۔

صدر ڪنهن به صوبي ۾ گورنر راڄ لاڳو ڪري سگهي ٿو۔ هو صوبائي حڪومت سڌي طرح هلائي سگهي ٿو۔

هو وزيراعظم ۽ ڪابينا جي صلاح تي هنگامي اختيار استعمال ڪري سگهي ٿو۔

2000ع کان 2009ع تائين، صدر چيئرمين قومي سلامتي ڪائونسل جو هو، جنهن کي ايٽمي ۽ اسٽريٽجڪ هٿيارن تي اختيار ۽ ڪنٽرول حاصل هو؛ بهرحال، چيئرمين شپ ۽ اختيار واپس وزيراعظم ڏانهن منتقل ٿي ويا۔^[20] وڌيڪ اهو ته، صدارتي اختيار نمايان طور گهٽجي ويا، جڏهن پاڪستان جي حڪومت کي واپس پارلياماني جمهوري جمهوريت ۾ تبديل ڪيو ويو۔^[21]

ارڙهين ترميم کان اڳ جا اختيار

2010ع ۾ آئين جي ارڙهين ترميم کان اڳ صدر ڪافي طاقتور هو۔^[22]

کيس پنهنجي صوابديد تي وزيراعظم چونڊڻ ۽ مقرر ڪرڻ جو آئيني اختيار حاصل هو، جيڪو قومي اسيمبلي مان اڪثريتي ووٽ حاصل ڪري۔

آرٽيڪل 58-2(b) سبب کيس پنهنجي صوابديد تي قومي اسيمبلي ٽوڙڻ جو اختيار حاصل هو، جڏهن وفاقي حڪومت آئين جي شقن مطابق پنهنجا فرض ادا نه ڪري سگهي۔ صدر ضياءُ الحق، غلام اسحاق خان ۽ فاروق لغاري هن آئيني شق کي استعمال ڪري چونڊيل وزيراعظم جي حڪومت کي ٽوڙيو۔ صدر رياست جو رسمي سربراهه آهي، جڏهن ته وزيراعظم انتظاميه جو سربراهه آهي، پر هن شق صدر کي وزيراعظم کان وڌيڪ طاقتور بڻائي ڇڏيو، جنهن سان وزيراعظم سندس ماتحت بڻجي ويو۔ جيڪڏهن صدر ۽ وزيراعظم جي وچ ۾ ڪا غلط فهمي يا اختلاف هجي، ته صدر اهي اختيار استعمال ڪري وزيراعظم کي برطرف ۽ قومي اسيمبلي کي ٽوڙي سگهي ٿو۔ نتيجي طور پاڪستان جو پارلياماني نظام نيم صدارتي حڪومت ۾ تبديل ٿي ويو۔

کيس پنهنجي صوابديد تي صوبن جا گورنر مقرر ڪرڻ جو اختيار هو۔
کيس پنهنجي صوابديد تي چيف آف آرمي اسٽاف، چيف آف ايئر اسٽاف، چيف آف نيول اسٽاف ۽ چيئرمين جوائنٽ چيفس آف اسٽاف ڪميٽي مقرر ڪرڻ جو اختيار هو۔
هو قومي سلامتي ڪائونسل جو چيئرمين هو، تنهنڪري کيس قومي سلامتي ۽ دفاع سان لاڳاپيل فيصلا ڪرڻ جو اختيار هو۔
هو نيشنل ڪمانڊ اٿارٽي جو پڻ چيئرمين هو۔ کيس ملڪ جي ايٽمي هٿيارن ۽ ميزائل ٽيڪنالاجين بابت فيصلا ڪرڻ جو اختيار هو۔
کيس پنهنجي صوابديد تي چيف اليڪشن ڪمشنر مقرر ڪرڻ جو اختيار هو؛ هو وزيراعظم ۽ مخالف ڌر جي اڳواڻ سان مشاورت ڪرڻ جو پابند نه هو۔
کيس قومي اسيمبلي جي ٽوڙڻ کان پوءِ پنهنجي صوابديد تي نگران وزيراعظم ۽ نگران ڪابينا مقرر ڪرڻ جو اختيار هو ۽ انهن مقررين لاءِ مشاورت ضروري نه هئي۔
کيس چيف جسٽس آف پاڪستان سان مشاورت سان سپريم ڪورٽ ۽ هاءِ ڪورٽ جا جج مقرر ڪرڻ جو اختيار هو۔ هو جوڊيشل ڪميشن آف پاڪستان جي سفارشن مان جج مقرر ڪرڻ جو پابند نه هو۔
کيس اهو اختيار حاصل هو ته هو عوامي اهميت جي ڪنهن به معاملي کي پنهنجي صوابديد تي عوام اڳيان ريفرنڊم جي صورت ۾ پيش ڪري سگهي۔
کيس ملڪ جي پرڏيهي پاليسي سان لاڳاپيل فيصلا ڪرڻ جو اختيار حاصل هو۔ صدر محمد ضياءُ الحق ۽ صدر پرويز مشرف اهي اختيار استعمال ڪيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي چيف آف آرمي اسٽاف پڻ هئا ۽ آئين ۾ اٺين ۽ سترهين ترميمن جي ڪري به۔ صدر آصف علي زرداري پڻ اهي اختيار استعمال ڪيا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو 2008ع کان 2013ع تائين پاڪستان پيپلز پارٽي جو چيئرمين هجڻ سان گڏ صدر پڻ هو۔

اهليت ۽ چونڊ جو عمل

پاڪستان جو آئين اهي بنيادي شرط مقرر ڪري ٿو، جيڪي صدارتي عهدي لاءِ اهل ٿيڻ واسطي اميدوار کي پورا ڪرڻا پوندا آهن۔^[23] صدر لاءِ ضروري آهي ته:

پاڪستان جو شهري هجي^[9]
مسلمان هجي^[23]
گهٽ ۾ گهٽ 45 سالن جي عمر رکي^[23]
قومي اسيمبلي جو ميمبر چونڊجڻ جي اهليت رکي^[23]

جڏهن به ايوان صدر خالي ٿئي ٿو، تڏهن صدر جي چونڊ چونڊ ڪاليج ذريعي ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ پارليامينٽ جا ٻئي ايوان (سينيٽ ۽ قومي اسيمبلي) ۽ چارئي صوبائي اسيمبليون شامل هونديون آهن۔^[24] چيف اليڪشن ڪمشنر کي خاص اجلاس ۾ صدارتي چونڊ ڪرائڻي پوندي آهي۔^[25] ووٽنگ ڳجهي طريقي سان ٿيندي آهي۔^[26]

هر چونڊ ڪندڙ مختلف تعداد ۾ ووٽ وجهي ٿو۔^[26] عام اصول اهو آهي ته پارليامينٽ جي ميمبرن پاران وڌل ووٽن جو ڪل تعداد صوبائي قانون سازن جي ووٽن جي ڪل تعداد جي برابر هوندو آهي۔^[26] هر صوبائي اسيمبليءَ وٽ ٻين صوبائي اسيمبلين جي برابر ووٽ هوندا آهن، جيڪي سڀ کان ننڍي اسيمبلي، يعني بلوچستان اسيمبلي (65 سيٽون) جي ميمبرن جي تعداد جي بنياد تي مقرر ڪيا ويندا آهن۔^[26]

آئين وڌيڪ بيان ڪري ٿو ته صدارتي عهدي جي چونڊ، عهدي تي موجود صدر جي مدت ختم ٿيڻ کان سٺ ڏينهن اڳ کان اڳ ۽ ٽيهه ڏينهن کان پوءِ نه ڪرائي ويندي۔^[26]

چونڊ ۽ حلف

صدر کي پنجن سالن جي مدت لاءِ اڻسڌيءَ طرح چونڊيو ويندو آهي۔^[27] موجوده صدر ان عهدي لاءِ ٻيهر چونڊجڻ جو اهل هوندو آهي، پر هو مسلسل ٻن مدتن کان وڌيڪ اهو عهدو نٿو رکي سگهي۔^[28] صدر لاءِ لازمي آهي ته چيف جسٽس جي موجودگيءَ ۾ حلف يا توثيق ڪري، جنهن ۾ صدر آئين جي حفاظت، پاسداري ۽ دفاع ڪرڻ جو واعدو ڪري، جيئن هيٺ ڏنل آهي:

مان، (صدر چونڊيل جو نالو)، سنجيدگيءَ سان قسم کڻان ٿو ته مان مسلمان آهيان ۽ الله تعاليٰ جي وحدانيت ۽ يڪتائي تي ايمان رکان ٿو، الله جي ڪتابن تي ايمان رکان ٿو، جن مان قرآن پاڪ آخري ڪتاب آهي، حضرت محمد (ﷺ) جي نبوت تي ايمان رکان ٿو، جيڪي خاتم النبيين آهن ۽ جن کان پوءِ ڪو به نبي نه ايندو، قيامت جي ڏينهن تي ايمان رکان ٿو، ۽ قرآن پاڪ ۽ سنت جي سڀني حڪمن ۽ تعليمات تي يقين رکان ٿو:

ته مان پاڪستان سان سچي وفاداري ۽ عقيدت رکندس:

ته، پاڪستان جي صدر جي حيثيت سان، مان پنهنجا فرض ۽ ذميواريون ايمانداريءَ سان، پنهنجي بهترين صلاحيت موجب، پاڪستان جي اسلامي جمهوريه جي آئين ۽ قانون مطابق، ۽ هميشه پاڪستان جي خودمختياري، سالميت، اتحاد، ڀلائي ۽ خوشحاليءَ جي مفاد ۾ سرانجام ڏيندس:

ته مان پنهنجي ذاتي مفاد کي پنهنجي سرڪاري عمل يا سرڪاري فيصلن تي اثرانداز ٿيڻ نه ڏيندس:

ته مان پاڪستان جي اسلامي جمهوريه جي آئين جي حفاظت، پاسداري ۽ دفاع ڪندس:

ته مان هر حال ۾ قانون موجب، بنا ڪنهن خوف، جانبداري، محبت يا دشمنيءَ جي، هر قسم جي ماڻهن سان انصاف ڪندس:

۽ اهو ته مان سڌيءَ يا اڻسڌيءَ طرح ڪنهن به شخص کي اهڙو معاملو نه ٻڌائيندس يا ظاهر ڪندس، جيڪو منهنجي غور هيٺ آندو وڃي يا جيڪو پاڪستان جي صدر جي حيثيت سان مون کي معلوم ٿئي، سواءِ ان جي، جيڪو منهنجن صدارتي فرضن جي صحيح ادائيگيءَ لاءِ ضروري هجي۔ الله تعاليٰ منهنجي مدد ۽ رهنمائي فرمائي (آمين)۔^[29]

جانشينيءَ جي قطار ۽ برطرفي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پاڪستان جي صدر لاءِ جانشينيءَ جي قطار

آئين قائم مقام صدر جي امڪان تي به بحث ڪري ٿو۔^[30] تنهن هوندي به، ڪجهه عهديدارن کي صدارتي اميدوار طور بيهڻ جي اجازت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ آئين ۾ نائب صدر جو عهدو شامل ناهي:

صدر کي مدت پوري ٿيڻ کان اڳ مواخذو ذريعي هٽائي سگهجي ٿو۔ صدر کي آئين جي ڀڃڪڙيءَ تي هٽائي سگهجي ٿو۔^[32]

مواخذو جو عمل پارليامينٽ جي ٻنهي ايوانن مان ڪنهن هڪ ۾ شروع ٿي سگهي ٿو۔ ايوان صدر خلاف الزام لاڳو ڪري عمل جي شروعات ڪندو آهي۔^[33] اهي الزام هڪ نوٽيس ۾ شامل هوندا آهن، جنهن تي چيئرمين يا قومي اسيمبليءَ جي اسپيڪر کي ٻه ٽهائي اڪثريت ذريعي صحيحون ڪرڻيون پونديون آهن۔^[33] اهو نوٽيس صدر ڏانهن موڪليو ويندو آهي، ۽ 14 ڏينهن کان پوءِ ان تي غور ڪيو ويندو آهي۔^[34]

صدر جي مواخذي بابت قرارداد کي ٻه ٽهائي اڪثريت سان منظور ٿيڻ ضروري آهي۔^[35] ان کان پوءِ قومي اسيمبليءَ جو اسپيڪر ستن ڏينهن کان اڳ نه گڏيل اجلاس سڏائيندو۔^[36] صدر کي پنهنجي بچاءَ جو حق حاصل هوندو آهي۔^[37]

جيڪڏهن گڏيل اجلاس ۾ ٻه ٽهائي اڪثريت سان اها قرارداد منظور ڪئي وڃي ته صدر نااهليءَ سبب عهدي لاءِ موزون نه رهيو آهي يا آئين جي ڀڃڪڙي يا سنگين بدانتظاميءَ جو مرتڪب ٿيو آهي، ته قرارداد منظور ٿيڻ سان ئي صدر فوري طور عهدي تان هٽي ويندو۔^[38]

ڪنهن به صدر خلاف ڪامياب مواخذو نه ٿيو آهي۔ بهرحال، 2008ع ۾ اڳوڻي صدر پرويز مشرف خلاف مواخذي جي ڪوشش دوران اهو عمل استعمال ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ هن استعيفيٰ پيش ڪئي۔^[39]

پاڪستان جي صدرن جي فهرست:

صدرن جي فهرست لاءِ ڪنجي
	پارٽي جو نالو
	ريپبلڪن پارٽي
	مسلم ليگ (سي)
	هٿياربند فوجون
	آزاد
	پاڪستان مسلم ليگ (ق)
	پاڪستان پيپلز پارٽي
	پاڪستان مسلم ليگ (ن)
	پاڪستان تحريڪ انصاف

نمبر	تصوير	نالو (پيدائش–وفات)	عهدي جو مدو			سياسي پارٽي		چونڊيل	حوالو
نمبر	تصوير	نالو (پيدائش–وفات)	عهدو سنڀاليو	عهدو ڇڏيو	عهدي ۾ وقت	سياسي پارٽي		چونڊيل	حوالو
1		اسڪندر علي مرزا (1899–1969)	23 مارچ 1956	27 آڪٽوبر 1958	2 years, 218 days		ريپبلڪن	1956	^[40]
2		ايوب خان (1907–1974)	27 آڪٽوبر 1958	8 جون 1962	3 years, 224 days		فوج	–
2		ايوب خان (1907–1974)	8 جون 1962	25 مارچ 1969	6 years, 290 days		پي ايم ايل سي	1965
3		يحيٰ خان (1917–1980)	25 مارچ 1969	20 ڊسمبر 1971	2 years, 270 days		فوج	–	^[40]^[41]^{[صفحو گهربل]}
4		ذوالفقار علي ڀٽو (1928–1979)	20 ڊسمبر 1971	14 آگسٽ 1973	1 year, 237 days		پي پي پي	1970	^[40]
5		فضل الاهي چوڌري (1904–1982)	14 آگسٽ 1973	16 سيپٽمبر 1978	5 years, 33 days		پي پي پي	1973
6		محمد ضياءُ الحق (1924–1988)	16 سيپٽمبر 1978	17 آگسٽ 1988 †	9 years, 336 days		فوج	–
7		غلام اسحاق خان (1915–2006)	17 آگسٽ 1988	18 جولاءِ 1993	4 years, 335 days		آزاد	1988
—		وسيم سجاد (پيدائش 1941) قائم مقام	18 جولاءِ 1993	14 نومبر 1993	119 days		پي ايم ايل اين	–
8		فاروق لغاري (1940–2010)	14 نومبر 1993	2 ڊسمبر 1997	4 years, 18 days		پي پي پي	1993
—		وسيم سجاد (پيدائش 1941) قائم مقام	2 ڊسمبر 1997	1 جنوري 1998	30 days		پي ايم ايل اين	–
9		محمد رفيق تارڙ (1929–2022)	1 جنوري 1998	20 جون 2001	3 years, 170 days		پي ايم ايل اين	1997
10		پرويز مشرف (1943–2023)	20 جون 2001	15 آڪٽوبر 2007	6 years, 117 days		فوج	2004	^[40]^[42]
10		پرويز مشرف (1943–2023)	19 نومبر 2007	18 آگسٽ 2008	273 days		پي ايم ايل (ق)	2007	^[40]
—		محمد ميان سومرو (پيدائش 1950) قائم مقام	18 آگسٽ 2008	9 سيپٽمبر 2008	22 days		پي ايم ايل (ق)	–
11		آصف علي زرداري (پيدائش 1955)	9 سيپٽمبر 2008	9 سيپٽمبر 2013	5 years		پي پي پي	2008
12		ممنون حسين (1940–2021)	9 سيپٽمبر 2013	9 سيپٽمبر 2018	5 years		پي ايم ايل اين	2013
13		عارف علوي (پيدائش 1949)	9 سيپٽمبر 2018	10 مارچ 2024	5 years, 183 days		پي ٽي آءِ	2018
14		آصف علي زرداري (پيدائش 1955)	10 مارچ 2024	موجوده	2 years, 152 days		پي پي پي	2024

سياسي پسمنظر

شروعاتي ابتدا

1947ع کان 1956ع تائين، پاڪستان جو گورنر جنرل رياست جو سربراهه طور ڪم ڪندو رهيو: بادشاهه جارج ڇهون (1952ع تائين) ۽ راڻي ايلزبيٿ ٻيون (1952ع کان پوءِ)۔ پهريون آئين نافذ ٿيڻ کان پوءِ، پاڪستان 1956ع ۾ هڪ اسلامي جمهوريه بڻجي ويو، ۽ گورنر جنرل جي جاءِ تي صدارت قائم ڪئي وئي۔ ان وقت جو گورنر جنرل، اسڪندر مرزا، 1956ع جي چونڊ ذريعي پاڪستان جو پهريون صدر بڻيو۔ ٻڌايو وڃي ٿو ته هن 7 آڪٽوبر 1958ع تي پاڪستان جو 1956ع وارو آئين معطل ڪري ڇڏيو، ۽ پاڪستان فوج جو ڪمانڊر اِن چيف جنرل ايوب خان کي پهريون چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو۔ ٻن هفتن بعد، ايوب خان 1958ع جي پاڪستاني فوجي بغاوت ذريعي اقتدار سنڀالي ورتو ۽ صدارت تي قابض ٿي ويو۔

صدر ايوب خان طرفان متعارف ڪرايل پاڪستان جو 1962ع وارو آئين ملڪ کي صدارتي جمهوريه ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ سڌيون چونڊون موجود نه هيون۔ بهرحال، اندروني ۽ بين الاقوامي دٻاءَ هيٺ خان 1965ع جي صدارتي چونڊ ڪرائي۔ خان پنهنجي مخالف فاطمه جناح خلاف ٻي مدت لاءِ ڪامياب مهم هلائي، پر ڪيترن ماڻهن الزام لڳايو ته چونڊون ايوب خان جي حق ۾ ڌانڌليءَ سان ڪرايون ويون۔

يو-2 واقعي (1960ع)، پاڪستان ۾ نجڪاري (1963ع)، ۽ ڀارت سان جنگ (1965ع) بابت تڪرارن هڪ سخت کاٻي ڌر جي مخالف تحريڪ کي جنم ڏنو، جنهن جي اڳواڻي پي پي پي جي ذوالفقار علي ڀٽو ۽ بنگالي قومپرست شيخ مجيب الرحمان ڪئي۔ هنن مظاهرين جي حمايت سان صدارت کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔ فالج ۽ خراب ٿيندڙ صحت سبب ايوب خان صدارت فوجي سربراهه جنرل يحيٰ خان حوالي ڪئي، جنهن مارشل لا نافذ ڪيو ۽ اعلان ڪيو ته 1970ع ۾ قومي چونڊون ٿينديون۔ آخرڪار عام چونڊون 1970ع ۾ ٿيون، جن ۾ پي پي پي اولهه پاڪستان (موجوده پاڪستان) ۾ اڪثريت حاصل ڪئي ۽ عوامي ليگ اوڀر پاڪستان (موجوده بنگلاديش) ۾ اڪثريت ماڻي۔

جڏهن پي پي پي ۽ عوامي ليگ جي وچ ۾ ٺاهه نه ٿي سگهيو، تڏهن صدر يحيٰ خان پاڪستان مسلم ليگ جي نورالامين کي وزيراعظم بڻجڻ جي دعوت ڏني، ۽ کيس پاڪستان جو پهريون نائب صدر پڻ مقرر ڪيو۔ اوڀر پاڪستان ۾ پاڪستانين خلاف وڌندڙ تشدد صدر يحيٰ خان کي طاقت استعمال ڪرڻ تي مجبور ڪيو ته جيئن اتي قانون ۽ نظم برقرار رهي، جنهن سان بنگالي مزاحمت وڌيڪ تيز ٿي وئي (1970ع)۔ ڀارت خلاف اڳواٽ حملا 1971ع ۾ ٻي جنگ جو سبب بڻيا، جنهن اوڀر پاڪستان کي آزاد ڪري بنگلاديش قائم ڪيو۔

اوڀر پاڪستان جي زوال کان پوءِ پاڪستان جي سياسي اڪيلائي ۽ تباهيءَ جي ذاتي ذميواري قبول ڪندي، صدر يحيٰ خان استعيفيٰ ڏني ۽ اقتدار ذوالفقار علي ڀٽو حوالي ڪيو۔ صدر ڀٽو 1973ع ۾ موجوده پاڪستان جو آئين تيار ڪيو، جنهن پاڪستان کي پارلياماني جمهوريت ۾ تبديل ڪيو ۽ صدارتي اختيارن کي صرف هڪ رسمي علامتي سربراهه تائين محدود ڪري ڇڏيو۔

ماضي جون مداخلتون

1977ع جون عام چونڊون ساڄي ڌر جي اتحاد پاڪستان نيشنل الائنس طرفان پيدا ڪيل شهري بيچينيءَ جو سبب بڻيون۔ انهن واقعن جي نتيجي ۾ فوجي مداخلت ٿي، جنهن جي اڳواڻي چيف آف آرمي اسٽاف جنرل ضياءُ الحق ۽ جوائنٽ چيفس آف اسٽاف ڪميٽي جو چيئرمين ايڊمرل محمد شريف ڪئي۔ 1977ع ۾ آئين معطل ڪندي، جنرل ضياءُ الحق 1978ع ۾ صدارت سنڀالي۔ ضياءَ جي صدارت دوران ملڪ ۾ انتہاپسند ساڄي ڌر جي خيالن جي واڌ ٿي۔ آئين بحال ڪرڻ لاءِ گهريلو دٻاءَ هيٺ، صدر ضياءُ الحق ريفرنڊم ڪرايو (1984ع) ۽ عام چونڊون 1985ع ۾ ڪرايون۔ صدر ضياءُ الحق محمد خان جوڻيجو کي وزيراعظم مقرر ڪيو ۽ آئيني ترميم ذريعي وڌيڪ اختيار حاصل ڪيا۔ وزيراعظم جوڻيجو کي برطرف ڪرڻ کان پوءِ صدر ضياءُ الحق نئين عام چونڊن جو اعلان ڪيو، پر 1988ع ۾ هوائي حادثي ۾ فوت ٿي ويو۔

1988ع جي عام چونڊن ۾ پي پي پي ڪامياب ٿي ۽ سينيٽ جي چيئرمين غلام اسحاق خان کي صدر بڻايو ويو۔ وزيراعظم بينظير ڀٽو ۽ صدر غلام اسحاق خان جي وچ ۾ مقررين جي معاملن تي اختلاف پيدا ٿيا۔ صدر غلام اسحاق خان بار بار حڪومتي معاملن ۾ مداخلت ڪئي ۽ ڪرپشن جا الزام لڳايا؛ نتيجي طور هن اٺين ترميم استعمال ڪندي 1990ع ۾ وزيراعظم بينظير ڀٽو کي برطرف ڪيو۔ 1990ع جي چونڊن کان پوءِ نواز شريف هڪ نظرياتي طور قدامت پسند حڪومت قائم ڪئي، ۽ صدر غلام اسحاق خان ناڪام نموني شريف حڪومت کي برطرف ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔ سپريم ڪورٽ ۽ جوائنٽ چيفس جي چيئرمين جنرل شميم عالم خان جي ڪامياب مداخلت کان پوءِ صدر غلام اسحاق خان ۽ وزيراعظم نواز شريف 1993ع ۾ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي۔

1993ع جي چونڊن کان پوءِ، وزيراعظم بينظير ڀٽو وفادار فاروق لغاري کي صدر بڻائي هڪ مضبوط حڪومت قائم ڪئي۔ پر ڪرپشن جي الزامن ۽ مرتضيٰ ڀٽو جي تڪراري موت سبب صدر فاروق لغاري اٺين ترميم استعمال ڪندي وزيراعظم بينظير ڀٽو کي برطرف ڪيو۔ 1997ع ۾ صدر فاروق لغاري 1997ع جي چونڊن ۾ عوام طرفان وزيراعظم نواز شريف کي ڏنل وڏي مينڊيٽ کي منهن نه ڏئي سگهيو۔ صدر لغاري ناڪام نموني چيف جسٽس سجاد علي شاهه جي حمايت ڪئي — نتيجي طور ٻئي استعيفيٰ ڏئي ويٺا، جنهن سان عدليه، انتظاميه ۽ پارليامينٽ وچ ۾ تڪرار ختم ٿيو۔ رفيق تارڙ کي مقرر ڪرڻ کان پوءِ پارليامينٽ ڪاميابيءَ سان آئيني ترميم پاس ڪئي، جنهن صدارت کي فيصلائتي طور محدود ڪري ڇڏيو۔ 1999ع ۾ تڪراري خود فوجي بغاوت کان پوءِ جنرل پرويز مشرف 2001ع ۾ وزيراعظم نواز شريف ۽ صدر رفيق تارڙ کي برطرف ڪري ڇڏيو ۽ صدارت جا وڌيڪ اختيار حاصل ڪيا۔ جنوري 2004ع ۾، پاڪستان جو اليڪٽورل ڪاليج مشرف کي چونڊيو ۽ نتيجي طور آئين مطابق کيس ”چونڊيل تصور ڪيو ويو“۔^[43]

صدر مشرف جي بار بار غير آئيني مداخلت عدليه سان ٽڪراءُ جو سبب بڻي، ۽ هن ايمرجنسي لاڳو ڪري سپريم ڪورٽ جي سينيئر ججن کي برطرف ڪيو۔ جيتوڻيڪ مشرف 2007ع ۾ چونڊجي ويو، پر سندس حڪمرانيءَ جي آئيني حيثيت مشڪوڪ قرار ڏني وئي۔ هڪ عوامي آئيني تحريڪ آخرڪار مشرف جي اقتدار ڇڏڻ جو سبب بڻي۔ 22 آگسٽ 2008ع تي اليڪشن ڪميشن اعلان ڪيو ته صدارتي اميدوارن جا ڪاغذ 26 آگسٽ 2008ع تائين جمع ڪرايا وڃن ۽ چونڊون 6 سيپٽمبر 2008ع تي ٿينديون۔^[44]^[45]

علامتي سربراهه جو جائزو

2008ع جي صدارتي چونڊ کان پوءِ، آصف علي زرداري آئيني ترميم لاءِ مهم هلائي ته جيئن آئين کي 1973ع واري صورت ۾ بحال ڪيو وڃي۔^[46]^[47]^[48]^[49] 2010ع ۾، پارليامينٽ متفقه طور وڏي اڪثريت سان آئين جي ارڙهين ترميم منظور ڪئي۔ هن ترميم صدارتي اختيار ختم ڪري پاڪستان کي نيم صدارتي نظام مان هڪ پارلياماني جمهوريه ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ مستقبل ۾ حڪومتي استحڪام جون وڏيون اميدون پيدا ٿيون۔

حوالا

↑ Gupta, K. R., مرتب (2006). India-Pakistan relations with special reference to Kashmir. New Delhi: Atlantic Publ. and Distributors. ISBN 8126906723.
↑ "Govt wants to double president's salary". The Express Tribune. 29 May 2018.
↑ "Data" (PDF). www.na.gov.pk. 2020-06-09 تي حاصل ڪيل.
↑ "Pakistan moves to roll back presidential powers". Los Angeles Times. 2 April 2010.
↑ Article 43(1)–43(2) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق۔
↑ Article 46 آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق۔
↑ Article 243(2) آرڪائيو ڪيا ويا 2015-03-21 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 2: هٿياربند فوجون۔ حصو XII: متفرق۔
↑ Article 243(3) آرڪائيو ڪيا ويا 2015-03-21 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 2: هٿياربند فوجون۔ حصو XII: متفرق۔
1 2 Article 41(1) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق۔
↑ Article 50 آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 2: پارليامينٽ، حصو III: پاڪستان جو وفاق۔
↑ Article 46 آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 2: پارليامينٽ، حصو III: پاڪستان جو وفاق۔
↑ Article 54 آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 2: پارليامينٽ، حصو III: پاڪستان جو وفاق۔
↑ Article 56 آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 2: پارليامينٽ، حصو III: پاڪستان جو وفاق۔
↑ پاڪستان جي آئين ۾ باب 2: هٿياربند فوجون، حصو XII: متفرق، آرٽيڪل 243(3)۔
↑ Article 175A(3) آرڪائيو ڪيا ويا 2014-07-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 2: پارليامينٽ، حصو III: پاڪستان جو وفاق۔
↑ Article 177A(1) آرڪائيو ڪيا ويا 2015-05-28 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 2: سپريم ڪورٽ آف پاڪستان، حصو VII۔
↑ Article 45 آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 2: پارليامينٽ، حصو III: پاڪستان جو وفاق۔
↑ Article 248(1) آرڪائيو ڪيا ويا 2026-02-06 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 4: عام، حصو XII: متفرق۔
↑ Article 41 آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق
↑ Govt. of Pakistan (3 March 2010). "The National Command Authority Act, 2010" (PDF). Islamabad: National Assembly press. National Assembly press. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 5 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 6 May 2015 تي حاصل ڪيل.
↑ ڏسو: ارڙهين ترميم، پاڪستان جو آئين۔
↑ "Constitution (Eighteenth Amendment) Act, 2010". www.pakistani.org. 2023-12-30 تي حاصل ڪيل.
1 2 3 4 Article 41(2) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔
↑ Crilly, Rob (10 May 2013). "Pakistan election guide: How does it work?". Telegraph, Pakistan Bureau. Telegraph. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 February 2016 تي محفوظ ڪيل. 18 May 2015 تي حاصل ڪيل.
↑ Article 41(3) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔
1 2 3 4 5 APP, Associate Press of Pakistan (25 July 2013). "706 Electoral College members to elect 12th President of Pakistan". News International, 2013. News International. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 August 2013 تي محفوظ ڪيل. 18 May 2015 تي حاصل ڪيل.
↑ Article 44(1)-(2) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔
↑ Article 44(2) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔
↑ Article 42 باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾
↑ Article 49(1)-(2) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔
↑ Article 49(1) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔
↑ Article 47(1)-(2) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔
1 2 Article 47(3) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔
↑ Article 47(5) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔
↑ Article 47(6) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔
↑ Article 47(6) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔
↑ Article 47(7) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔
↑ Article 47(8) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔
↑ ڏسو: پرويز مشرف خلاف مواخذي جي تحريڪ
1 2 3 4 5 "Presidents". پاڪستان جي قومي اسيمبلي. 2023-08-11. اصل نسخي مان 2023-08-11 تي محفوظ ڪيل. 2023-10-22 تي حاصل ڪيل.
↑ Burki, Shahid Javed; Baxter, Craig (1991). Pakistan Under The Military: Eleven Years Of Zia Ul-haq. Westview Press. ISBN 978-0813379852.
↑ Waldman, Amy (2 January 2004). "Pakistan gives Musharraf confidence vote as president". The New York Times. 20 January 2013 تي حاصل ڪيل.
↑ Waldman, Amy (2 January 2004). "Pakistan Gives Musharraf Confidence Vote as President". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 May 2013 تي محفوظ ڪيل.
↑ "Pakistan presidential poll on September 6". Times of India. 22 August 2008.
↑ "Pakistan to choose president on 6 September". Radio Netherlands. 22 August 2008. اصل نسخو مان 2008-09-24 تي محفوظ ڪيل.
↑ "Pakistan's presidential poll today, Zardari front runner". Times of India. 6 Sep 2008. اصل نسخو مان 2009-01-03 تي محفوظ ڪيل.
↑ "Bhutto's widower set to become Pakistan president". Google News. AFP. 2008. اصل نسخو مان 2008-09-09 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2014 تي حاصل ڪيل.
↑ "Zardari wins Pakistan presidential election: officials". Google News. AFP. Sep 5, 2008. اصل نسخو مان 2009-07-07 تي محفوظ ڪيل.
↑ Perlez, Jane; Masood, Salman (7 September 2008). "Bhutto's Widower Wins Pakistani Presidency". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2016-07-22 تي محفوظ ڪيل.

پڻ ڏسو

نوٽس

↑
Urdu: صدرِ پاکستان, romanised: s̤adr-e Pākistān
- اردو ۾ عام طور صدرِ مملڪت (صدرِ مملکت) پڻ چيو ويندو آهي، جنهن جو ترجمو سربراهه رياست آهي۔

ٻاهريان ڳنڍڻا

وڪيميڊيا العام ۾ سان لاڳاپيل ميڊيا Presidents of Pakistan.

پاڪستان جو صدر: سرڪاري ويب سائيٽ آرڪائيو ڪيا ويا 2019-09-07 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.

سانچو:Presidents of Pakistan سانچو:Government of Pakistan سانچو:Pakistan Armed Forces

[1] Gupta, K. R., مرتب (2006). India-Pakistan relations with special reference to Kashmir. New Delhi: Atlantic Publ. and Distributors. ISBN 8126906723.

[2] "Govt wants to double president's salary". The Express Tribune. 29 May 2018.

[3] "Data" (PDF). www.na.gov.pk. 2020-06-09 تي حاصل ڪيل.

[5] "Pakistan moves to roll back presidential powers". Los Angeles Times. 2 April 2010.

[6] Article 43(1)–43(2) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق۔

[7] Article 46 آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق۔

[8] Article 243(2) آرڪائيو ڪيا ويا 2015-03-21 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 2: هٿياربند فوجون۔ حصو XII: متفرق۔

[9] Article 243(3) آرڪائيو ڪيا ويا 2015-03-21 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 2: هٿياربند فوجون۔ حصو XII: متفرق۔

[Article_411-10] 1 2 Article 41(1) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق۔

[11] Article 50 آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 2: پارليامينٽ، حصو III: پاڪستان جو وفاق۔

[12] Article 46 آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 2: پارليامينٽ، حصو III: پاڪستان جو وفاق۔

[13] Article 54 آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 2: پارليامينٽ، حصو III: پاڪستان جو وفاق۔

[14] Article 56 آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 2: پارليامينٽ، حصو III: پاڪستان جو وفاق۔

[15] پاڪستان جي آئين ۾ باب 2: هٿياربند فوجون، حصو XII: متفرق، آرٽيڪل 243(3)۔

[16] Article 175A(3) آرڪائيو ڪيا ويا 2014-07-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 2: پارليامينٽ، حصو III: پاڪستان جو وفاق۔

[17] Article 177A(1) آرڪائيو ڪيا ويا 2015-05-28 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 2: سپريم ڪورٽ آف پاڪستان، حصو VII۔

[18] Article 45 آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 2: پارليامينٽ، حصو III: پاڪستان جو وفاق۔

[19] Article 248(1) آرڪائيو ڪيا ويا 2026-02-06 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 4: عام، حصو XII: متفرق۔

[20] Article 41 آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. پاڪستان جي آئين ۾ باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق

[National_Assembly_press-21] Govt. of Pakistan (3 March 2010). "The National Command Authority Act, 2010" (PDF). Islamabad: National Assembly press. National Assembly press. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 5 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 6 May 2015 تي حاصل ڪيل.

[22] ڏسو: ارڙهين ترميم، پاڪستان جو آئين۔

[23] "Constitution (Eighteenth Amendment) Act, 2010". www.pakistani.org. 2023-12-30 تي حاصل ڪيل.

[Article_412-24] 1 2 3 4 Article 41(2) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔

[Telegraph,_Pakistan_Bureau-25] Crilly, Rob (10 May 2013). "Pakistan election guide: How does it work?". Telegraph, Pakistan Bureau. Telegraph. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 February 2016 تي محفوظ ڪيل. 18 May 2015 تي حاصل ڪيل.

[26] Article 41(3) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔

[News_International,_2013-27] 1 2 3 4 5 APP, Associate Press of Pakistan (25 July 2013). "706 Electoral College members to elect 12th President of Pakistan". News International, 2013. News International. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 August 2013 تي محفوظ ڪيل. 18 May 2015 تي حاصل ڪيل.

[28] Article 44(1)-(2) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔

[29] Article 44(2) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔

[30] Article 42 باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾

[31] Article 49(1)-(2) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔

[32] Article 49(1) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔

[33] Article 47(1)-(2) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔

[Article_473-34] 1 2 Article 47(3) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔

[35] Article 47(5) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔

[36] Article 47(6) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔

[37] Article 47(6) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔

[38] Article 47(7) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔

[39] Article 47(8) آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-04 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. باب 1: صدر، حصو III: پاڪستان جو وفاق، پاڪستان جو آئين ۾۔

[40] ڏسو: پرويز مشرف خلاف مواخذي جي تحريڪ

[:0-41] 1 2 3 4 5 "Presidents". پاڪستان جي قومي اسيمبلي. 2023-08-11. اصل نسخي مان 2023-08-11 تي محفوظ ڪيل. 2023-10-22 تي حاصل ڪيل.

[42] Burki, Shahid Javed; Baxter, Craig (1991). Pakistan Under The Military: Eleven Years Of Zia Ul-haq. Westview Press. ISBN 978-0813379852.

[43] Waldman, Amy (2 January 2004). "Pakistan gives Musharraf confidence vote as president". The New York Times. 20 January 2013 تي حاصل ڪيل.

[44] Waldman, Amy (2 January 2004). "Pakistan Gives Musharraf Confidence Vote as President". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 May 2013 تي محفوظ ڪيل.

[45] "Pakistan presidential poll on September 6". Times of India. 22 August 2008.

[46] "Pakistan to choose president on 6 September". Radio Netherlands. 22 August 2008. اصل نسخو مان 2008-09-24 تي محفوظ ڪيل.

[47] "Pakistan's presidential poll today, Zardari front runner". Times of India. 6 Sep 2008. اصل نسخو مان 2009-01-03 تي محفوظ ڪيل.

[48] "Bhutto's widower set to become Pakistan president". Google News. AFP. 2008. اصل نسخو مان 2008-09-09 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2014 تي حاصل ڪيل.

[49] "Zardari wins Pakistan presidential election: officials". Google News. AFP. Sep 5, 2008. اصل نسخو مان 2009-07-07 تي محفوظ ڪيل.

[50] Perlez, Jane; Masood, Salman (7 September 2008). "Bhutto's Widower Wins Pakistani Presidency". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2016-07-22 تي محفوظ ڪيل.

[4] Urdu: صدرِ پاکستان, romanised: s̤adr-e Pākistān
اردو ۾ عام طور صدرِ مملڪت (صدرِ مملکت) پڻ چيو ويندو آهي، جنهن جو ترجمو سربراهه رياست آهي۔

[mwBoY] اردو ۾ عام طور صدرِ مملڪت (صدرِ مملکت) پڻ چيو ويندو آهي، جنهن جو ترجمو سربراهه رياست آهي۔

[1]

[2]

[3]

[lower-alpha 1]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]