پالتو بڻائڻ
پالتو بڻائڻ (Domestication) هڪ گهڻ-نسلي گڏيل تعلق آهي جنهن ۾ هڪ نوع (Species)، جهڙوڪ انسان، ٻي نوع جي سار سنڀال ۽ ضابطو پنهنجي هٿ ۾ کڻي ٿي ته جيئن ان مان کاڌو (گوشت، کير)، وسيلو (ان، چمڙو) يا محنت حاصل ڪري سگهجي. هي هڪ تدريجي عمل آهي جيڪو آزمائش ۽ غلطيءَ جي بنياد تي صدين تائين هلندو رهيو آهي.
جانورن کي پالتو بڻائڻ
[سنواريو]جانورن کي پالتو بڻائڻ سان انهن جي جينياتي بناوٽ ۽ رويي ۾ تبديلي اچي ٿي، جنهن سان اهي گهٽ وحشي ۽ وڌيڪ فرمانبردار بڻجي وڃن ٿا:
- ڪتو: انسان جو پهريون پالتو جانور، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 15,000 سال اڳ پالتو بڻايو ويو.
- چوپايو مال: ٻڪريون، رڍون ۽ ڳئون لڳ ڀڳ 11,000 سال اڳ پالتو بڻايون ويون.
- گهوڙو: وچ ايشيا ۾ تقريباً 5,500 سال اڳ سواري ۽ محنت لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.
- پکين ۽ جيتن جو استعمال: ڪڪڙن کي اوڀر ايشيا ۾ 3,250 سال اڳ، جڏهن ته ريشمي ڪيڙن ۽ ماکيءَ جي مکين کي 5,000 سال اڳ پالتو بڻايو ويو.
ٻوٽن کي پالتو بڻائڻ
[سنواريو]ٻوٽن کي پالتو بڻائڻ (زراعت) جي شروعات لڳ ڀڳ 13,000 کان 11,000 سال اڳ وچ اوڀر (Middle East) ۾ ٿي.
- اناج: ڪڻڪ ۽ جَو سڀ کان اڳيان هئا. چين ۾ 9,000 سال اڳ سارين (چانورن) جي پوک شروع ٿي.
- آمريڪا جو حصو: آمريڪا جي مقامي ماڻهن 10,000 سال اڳ مڪئي، پٽاٽا، مڱيرا ۽ ڪپهه پوکڻ شروع ڪئي.
- خاصيتون: پالتو ٻوٽن جا ٻج جهنگلي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ وڏا ٿين ٿا ۽ انهن جي پنهنجي مدد پاڻ بقا جي صلاحيت گهٽجي وڃي ٿي.
جيتن ۾ پالتو بڻائڻ جو عمل
[سنواريو]انسانن کان علاوه ڪجهه جيت به ٻين نسلن کي پالتو بڻائين ٿا. مثال طور:
- اڏوهي (Termites) ۽ ڪيڙيون (Ants): ڪجهه خاص ڪڙيون ۽ اڏوهيون فنگس (Fungi) جي پرورش ڪن ٿيون، جنهن کي اهي خوراڪ طور استعمال ڪن ٿيون. هي تعلق ايترو مضبوط آهي جو ٻئي هڪٻئي کان سواءِ زنده نٿا رهي سگهن.